วีมํสนวตฺถุสฺมึ ฯ วีมํสมาโน เทฺว วีมํสติ สกฺโกติ นุ
โข อิทํ มาเรตุํ โนติ วิสํ วา วีมํสติ มเรยฺย น ุโข
อยํ อิมํ วิสํ ขาทิตฺวา โนติ ปุคฺคลํ วา ฯ อุภยถาปิ
วีมํสาธิปฺปาเยน ทินฺเน มรตุ วา มา วา ถุลฺลจฺจยํ ฯ
อิมํ วิสํ เอตํ มาเรตูติ วา อิมํ วิสํ ขาทิตฺวา อยํ มรตูติ
วา เอวํ ทินฺเน ปน สเจ มรติ ปาราชิกํ โน เจ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ
อิโต ปรานิ ตีณิ สิลากมฺมวตฺถูนิ ตีณิ อิฏฺฐก-
วาสีโคปานสีวตฺถูนิ จ อุตฺตานตฺถาเนว ฯ น เกวลญฺจ
สิลาทีนํเยว วเสน อยํ อาปตฺตานาปตฺติเภโท โหติ ฯ ทณฺฑ-
มุคฺครนิขาทนเวมาทีนมฺปิ วเสน โหติเยว ฯ ตสฺมา ปาลิยํ
อนาคตมฺปิ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ

อฏฺฏกวตฺถูสุ ฯ อฏฺฏโกติ เวหาสมญฺโจ วุจฺจติ ยํ
เสตกมฺมมาลากมฺมลตากมฺมาทีนํ อตฺถาย พนฺธนฺติ ฯ ตตฺถ
อาวุโส อตฺร ฐิโต พนฺธาหีติ มรณาธิปฺปาโย ยตฺร ฐิโต
ปติตฺวา ขาณุนา วา ภิชฺเชยฺย โสพฺภปปาตาทีสุ วา มเรยฺย
ตาทิสํ ฐานํ สนฺธายาห ฯ เอตฺถ จ โกจิ อุปริฏฺฐานํ นิยเมติ
อิโต ปติตฺวา มริสฺสตีติ โกจิ เหฏฺฐาฐานํ อิธ ปติตฺวา
มริสฺสตีติ โกจิ อุภยมฺปิ อิโต อิธ ปติตฺวา มริสฺสตีติ ฯ
ตตฺร โย อุปรินิยมิตฏฺฐานา อปติตฺวา อญฺญโต ปตติ
เหฏฺฐานิยมิตฏฺฐาเน วา อปติตฺวา อญฺญตฺถ ปตติ อุภยนิยเม
วา ยงฺกิญฺจิ เอกํ วิราเธตฺวา ปตติ ตสฺมึ มเต วิสงฺเกตตฺตา
อนาปตฺติ ฯ วิหารจฺฉาทนวตฺถุสฺมึปิ เอเสว นโย ฯ

อนภิรตวตฺถุสฺมึ (๑) ฯ โส กิร ภิกฺขุ กามวิตกฺกาทีนํ สมุทาจารํ
ทิสฺวา นิวาเรตุํ อสกฺโกนฺโต สาสเน อนภิรโต คิหิภาวา-
ภิมุโข ชาโต ตโต จินฺเตสิ ยาว สีลเภทํ น ปาปุณามิ
ตาว มริสฺสามีติ ฯ อถ นํ ปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา ปปาเต
ปตนฺโต อญฺญตรํ วิลิวการํ โอตฺถริตฺวา มาเรสิ ฯ วิลิวการนฺติ
เวณุการํ ฯ น จ ภิกฺขเว อตฺตานํ ปาเตตพฺพนฺติ น อตฺตา
ปาเตตพฺโพ ฯ วิภตฺติพฺยตฺตเยน ปเนตํ วุตฺตํ ฯ เอตฺถ จ น
เกวลํ น ปาเตตพฺพํ อญฺเญนปิ เยนเกนจิ อุปกฺกเมน
อนฺตมโส อาหารูปจฺเฉทเนนปิ น มาเรตพฺพํ ฯ โยปิ หิ
คิลาโน วิชฺชมาเน เภสชฺเช อุปฏฺฐาเกสุ จ มริตุกาโม
อาหารํ อุปจฺฉินฺทติ ทุกฺกฏเมว ฯ ยสฺส ปน มหาอาพาโธ
จิรานุพนฺโธ ภิกฺขู อุปฏฺฐหนฺตา กิลมนฺติ ชิคุจฺฉนฺติ กทา
นุโข คิลานโต มุจฺจิสฺสามาติ อฏฺฏิยนฺติ ฯ สเจ โส
อยํ อตฺตภาโว ปฏิชคฺคิยมาโนปิ น ติฏฺฐติ ภิกฺขู จ
กิลมนฺตีติ อาหารํ อุปจฺฉินฺทติ เภสชฺชํ น เสวติ วฏฺฏติ ฯ โย
ปน อยํ โรโค ขโร อายุสงฺขารา น ติฏฺฐนฺติ อยญฺจ เม
วิเสสาธิคโม หตฺถปฺปตฺโต วิย ทิสฺสตีติ อุปจฺฉินฺทติ วฏฺฏติเยว ฯ
# ๑. ม. อนภิรติวตฺถุสฺมึ ฯ
อคิลานสฺสาปิ อุปฺปนฺนสํเวคสฺส อาหารปริเยสนนฺนาม ปปญฺโจ
กมฺมฏฺฐานเมว อนุยุญฺชิสฺสามีติ กมฺมฏฺฐานสีเสน อุปจฺฉินฺทนฺตสฺส
วฏฺฏติ ฯ วิเสสาธิคมํ พฺยากริตฺวา อาหารํ อุปจฺฉินฺทติ น
วฏฺฏติ ฯ สภาคานํ หิ ลชฺชิภิกฺขูนํ กเถตุํวฏฺฏติ ฯ

สิลาวตฺถุสฺมึ ฯ ทวายาติ ทเวน หสฺเสน ขิฑฺฑายาติ
อตฺโถ ฯ สิลาติ ปาสาโณ ฯ น เกวลญฺจ ปาสาโณ อญฺญมฺปิ
ยงฺกิญฺจิ ทารุขณฺฑํ วา อิฏฺฐกขณฺฑํ วา หตฺเถน วา
ยนฺเตน วา ปวิชฺฌิตุํ น วฏฺฏติ ฯ เจติยาทีนํ อตฺถาย
ปาสาณาทโย หสนฺตา หสนฺตา ปวฏฺเฏนฺติปิ อุกฺขิปนฺติปิ
กมฺมสมโยติ วฏฺฏติ ฯ อญฺญมฺปิ อีทิสํ นวกมฺมํ วา กโรนฺตา
ภณฺฑกํ วา โธวนฺตา รุกฺขํ วา โธวนทณฺฑกํ วา อุกฺขิปิตฺวา
ปวิชฺฌนฺติ วฏฺฏติ ฯ ภตฺตวิสคฺคกาลาทีสุ กาเก วา โสเณ
วา กฏฺฐํ วา กถลํ วา ขิปิตฺวา ปลาเปติ วฏฺฏติ ฯ
เสทนาทิวตฺถูนิ สพฺพาเนว อุตฺตานตฺถานิ ฯ เอตฺถ จ
อหํ กุกฺกุจฺจโกติ คิลานูปฏฺฐานํ น กาตพฺพํ ฯ หิตกามตาย
สพฺพํ คิลานสฺส พลาพลญฺจ รุจิญฺจ สปฺปายญฺจ อุปลกฺเขตฺวา
กาตพฺพํ ฯ

ชารคพฺภินีวตฺถุสฺมึ ฯ ปวุฏฺฐปติกาติ ปวาสงฺคตปติกา ฯ
คพฺภปาตนนฺติ เยน ปริภุตฺเตน คพฺโภ ปตติ ตาทิสํ เภสชฺชํ ฯ
ทฺวิปชาปติกวตฺถูนิ อุตฺตานตฺถาเนว ฯ
คพฺภมนฺทนวตฺถุสฺมึ ฯ มทฺทิตฺวา ปาเตหีติ วุตฺเต อญฺเญน
มทฺทาเปตฺวา ปาเตติ วิสงฺเกตํ ฯ มทฺทาเปตฺวา ปาตาเปหีติ
วุตฺเตปิ สยํ มทฺทิตฺวา ปาเตติ วิสงฺเกตเมว ฯ มนุสฺสวิคฺคเห
ปริยาโย นาม นตฺถิ ตสฺมา คพฺโภ นาม มทฺทิโต ปตตีติ
วุตฺเต สา สยํ วา มทฺทตุ อญฺเญน วา มทฺทาเปตฺวา
ปาเตตุ วิสงฺเกโต นตฺถิ ปาราชิกเมว ฯ ตาปนวตฺถุสฺมิมฺปิ
เอเสว นโย ฯ

วญฺฌิตฺถีวตฺถุสฺมึ วญฺฌิตฺถี นาม ยา คพฺภํ น
คณฺหาติ ฯ คพฺภอคณฺหนกอิตฺถี นาม นตฺถิ ยสฺสา ปน
คหิโตปิ คพฺโภ น สณฺฐาติ ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ฯ อุตุสมเย
กิร สพฺพิตฺถิโย คพฺภํ คณฺหนฺติ ยา ปนายํ วญฺฌาติ วุจฺจติ
ตสฺสา กุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตสตฺตานํ อกุสลวิปาโก สมฺปาปุณาติ ฯ
เต ปริตฺตกุสลวิปาเกน คหิตปฏิสนฺธิกา อกุสลวิปาเกน
อภิภูตา วินสฺสนฺติ ฯ อภินวปฏิสนฺธิยํเยว หิ กมฺมานุภาเวน
ทฺวีหากาเรหิ คพฺโภ น สณฺฐาติ วาเตน วา ปาณเกหิ
วา ฯ วาโต โสเสตฺวา อนฺตรธาเปติ ฯ ปาณกา ขาทิตฺวา ฯ
ตสฺส ปน วาตสฺส ปาณกานํ วา ปฏิฆาตาย เภสชฺเช
กเต คพฺโภ สณฺฐเหยฺย ฯ โส ภิกฺขุ ตํ อกตฺวา อญฺญํ ขรํ
เภสชฺชํ อทาสิ ฯ เตน สา กาลมกาสิ ฯ ภควา เภสชฺชสฺส
กตตฺตา ทุกฺกฏํ ปญฺญาเปสิ ฯ ทุติยวตฺถุสฺมิมฺปิ เอเสว นโย ฯ

ตสฺมา อาคตาคตสฺส ปรชนสฺส เภสชฺชํ น กาตพฺพํ ฯ
กโรนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ ปญฺจนฺนํ ปน สหธมฺมิกานํ
กาตพฺพํ ภิกฺขุสฺส ภิกฺขุนิยา สิกฺขมานาย สามเณรสฺส
สามเณริยา ฯ สมสีลสทฺธาปญฺญานํ หิ เอเตสํ ตีสุ สิกฺขาสุ
ยุตฺตานํ เภสชฺชํ อกาตุํ น ลภติ ฯ กโรนฺเตน จ สเจ
เตสํ อตฺถิ เตสํ สนฺตกํ คเหตฺวา โยเชตฺวา ทาตพฺพํ ฯ
สเจ นตฺถิ อตฺตโน สนฺตกํ กาตพฺพํ ฯ สเจ อตฺตโนปิ
นตฺถิ ภิกฺขาจารวตฺเตน วา ญาตกปวาริตฏฺฐานโต วา
ปริเยสิตพฺพํ ฯ อลภนฺเตน คิลานสฺสตฺถาย อกตวิญฺญตฺติยาปิ
อาหริตฺวา กาตพฺพํ ฯ
อปเรสํปิ ปญฺจนฺนํ กาตุํ วฏฺฏติ มาตาปิตูนํ ตทุปฏฺ-
ฐากานํ อตฺตโน เวยฺยาวจฺจกรสฺส ปณฺฑุปลาสสฺสาติ ฯ
ปณฺฑุปลาโส นาม โย ปพฺพชฺชาเปกฺโข ยาว ปตฺตจีวรํ
ปฏิยาทิยติ ตาว วิหาเร วสติ ฯ เตสุ สเจ มาตาปิตโร
อิสฺสรา โหนฺติ น ปจฺจาสึสนฺติ อกาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ
ปน รชฺเช ฐิตา ปจฺจาสึสนฺติ อกาตุํ น วฏฺฏติ ฯ เภสชฺชํ
ปจฺจาสึสนฺตานํ เภสชฺชํ ทาตพฺพํ ฯ โยเชตุํ อชานนฺตานํ
โยเชตฺวา ทาตพฺพํ ฯ สพฺเพสํ อตฺถาย สหธมฺมิเกสุ วุตฺตนเยเนว
ปริเยสิตพฺพํ ฯ สเจ ปน มาตรํ วิหาเร อาเนตฺวา ปฏิชคฺคติ
สพฺพํ ปริกมฺมํ อนามสนฺเตน กาตพฺพํ ฯ ขาทนียโภชนียํ สหตฺถา
ทาตพฺพํ ฯ ปิตา ปน ยถา สามเณโร เอวํ สหตฺเถน
นหาปนสมฺพาหนาทีนิ กตฺวา อุปฏฺฐาตพฺโพ ฯ เย มาตาปิตโร
อุปฏฺฐหนฺติ ปฏิชคฺคนฺติ เตสมฺปิ เอวเมว กาตพฺพํ ฯ เวยฺยา-
วจฺจกโร นาม โย เวตฺตนํ คเหตฺวา อรญฺเญ ทารูนิ วา
ฉินฺทติ อญฺญํ วา กิญฺจิ กมฺมํ กโรติ ฯ ตสฺส โรเค อุปฺปนฺเน
ยาว ญาตกา [๑] ปสฺสนฺติ ตาว เภสชฺชํ กาตพฺพํ ฯ โย ปน
ภิกฺขุนิสฺสิตโกว หุตฺวา สพฺพกมฺมานิ กโรติ ตสฺส เภสชฺชํ
กาตพฺพเมว ฯ ปณฺฑุปลาเสปิ สามเณเร วิย ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ

อปเรสํปิ ทสนฺนํ กาตุํ วฏฺฏติ เชฏฺฐภาตุ กนิฏฺฐภาตุ
เชฏฺฐภคินิยา กนิฏฺฐภคินิยา จูฬมาตุยา มหามาตุยา จูฬปิตุโน
มหาปิตุโน ปิตุจฺฉาย มาตุลสฺสาติ ฯ เตสมฺปน สพฺเพสมฺปิ
กโรนฺเตน เตสํเยว สนฺตกํ เภสชฺชํ คเหตฺวา เกวลํ โยเชตฺวา
ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปน นปฺปโหนฺติ ยาจนฺติ จ เทถ โน
ภนฺเต ตุมฺหากํ ปฏิทสฺสามาติ ตาวกาลิกํ ทาตพฺพํ ฯ สเจปิ
น ยาจนฺติ อมฺหากํ เภสชฺชํ อตฺถิ ตาวกาลิกํ คณฺหาถาติ
วตฺวา วา ยทา เตสํ ภวิสฺสติ ตทา ทสฺสนฺตีติ อาโภคํ
วา กตฺวา ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปฏิเทนฺติ คเหตพฺพํ โน เจ
เทนฺติ (๒) น โจเทตพฺพา ฯ เอเต ทส ญาตเก ฐเปตฺวา อญฺเญสํ
น ทาตพฺพํ ฯ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร นาติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ปฏิเทนฺติ ฯ
เอเตสํ ปุตฺตปรมฺปราย ปน ยาว สตฺตโม กุลปริวฏฺโฏ
ตาว จตฺตาโร ปจฺจเย อาหราเปนฺตสฺส อกตวิญฺญตฺติ วา
เภสชฺชํ กโรนฺตสฺส เวชฺชกมฺมํ วา กุลทูสกาปตฺติ วา น
โหติ ฯ สเจ ภาตุชายา ภคินีสามิโก วา คิลานา โหนฺติ
ญาตกา เจ เตสมฺปิ วฏฺฏติ ฯ อญาตกา เจ ภาตุ จ
ภคินิยา จ กตฺวา ทาตพฺพํ ตุมฺหากํ ชคฺคนฏฺฐาเน เทถาติ ฯ
อถวา เตสํ ปุตฺตานํ กตฺวา ทาตพฺพํ ตุมฺหากํ มาตาปิตูนํ
เทถาติ ฯ เอเตน อุปาเยน สพฺพปเทสุ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ
เตสํ อตฺถาย สามเณเรหิ อรญฺญโต เภสชฺชํ
อาหราเปนฺเตน ญาติสามเณเรหิ วา อาหราเปตพฺพํ อตฺตโน
อตฺถาย วา อาหราเปตฺวา ทาตพฺพํ ฯ เตหิปิ อุปชฺฌายสฺส
อาหรามาติ วตฺตสีเสน อาหริตพฺพํ ฯ อุปชฺฌายสฺส มาตาปิตโร
คิลานา วิหารํ อาคจฺฉนฺติ ฯ อุปชฺฌาโย จ ทิสาปกฺกนฺโต
โหติ ฯ สทฺธิวิหาริเกน อุปชฺฌายสฺส สนฺตกํ เภสชฺชํ ทาตพฺพํ ฯ
โน เจ อตฺถิ อตฺตโน เภสชฺชํ อุปชฺฌายสฺส ปริจฺจชิตฺวา
ทาตพฺพํ ฯ อตฺตโนปิ อสนฺเต วุตฺตนเยน ปริเยสิตฺวา อุปชฺฌายสฺส
สนฺตกํ กตฺวา ทาตพฺพํ ฯ อุปชฺฌาเยนปิ สทฺธิวิหาริกสฺส
มาตาปิตูสุ เอวเมว ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ เอส นโย อาจริยนฺเต-
วาสิเกสุ ฯ

อญฺโญปิ โย อาคนฺตุโก วา โจโร วา ยุทฺธปราชิโต
วา อิสฺสโร วา ญาตเกหิ ปริจฺจตฺโต คมิยมนุสฺโส วา คิลาโน
หุตฺวา วิหารํ ปวิสติ ฯ สพฺเพสํ อปจฺจาสึสนฺเตน เภสชฺชํ
กาตพฺพํ ฯ สทฺธํ กุลํ โหติ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐายกํ ภิกฺขุ-
สงฺฆสฺส มาตาปิตุฏฺฐานิยํ ฯ ตตฺร เจ โกจิ คิลาโน โหติ
ตสฺสตฺถาย วิสฺสาเสน เภสชฺชํ กตฺวา ภนฺเต เทถาติ วทนฺติ
เนว ทาตพฺพํ น กาตพฺพํ ฯ อถ ปน กปฺปิยํ ญตฺวา
เอวํ ปุจฺฉนฺติ ภนฺเต อสุกสฺส นาม โรคสฺส กึ เภสชฺชํ
กโรนฺตีติ อิทญฺจีทญฺจ คเหตฺวา กโรนฺตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ ฯ
ภนฺเต มยฺหํ มาตา คิลานา เภสชฺชํ ตาว อาจิกฺขถาติ
เอวํ ปุจฺฉิเตน ปน น อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ อญฺญมญฺญํ ปน กถา
กาตพฺพา อาวุโส อสุกสฺส นาม ภิกฺขุโน อิมสฺมึ โรเค
กึ เภสชฺชํ กรึสูติ อิทญฺจีทญฺจ ภนฺเตติ ฯ ตํ สุตฺวา อิตโร
มาตุ เภสชฺชํ กโรติ วฏฺฏติ ฯ

มหาปทุมตฺเถโรปิ กิร วสภรญฺโญ เทวิยา โรเค อุปฺปนฺเน
เอกาย อิตฺถิยา อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิโต น ชานามีติ อวตฺวา
เอวเมว ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมุลฺลเปสิ (๑) ฯ ตํ สุตฺวา ตสฺสา
เภสชฺชมกํสุ ฯ วูปสนฺเต จ โรเค ติจีวเรน ตีหิ จ กหาปณ-
สเตหิ สทฺธึ เภสชฺชจงฺโกฏกํ ปูเรตฺวา อาหริตฺวา เถรสฺส
ปาทมูเล ฐเปตฺวา ภนฺเต ปุปฺผปูชํ กโรถาติ อาหํสุ ฯ เถโร
# ๑. สี. สลฺลเปสิ ฯ
อาจริยภาโค นาม อยนฺติ กปฺปิยวเสน คาหาเปตฺวา ปุปฺผปูชํ
อกาสิ ฯ เอวํ ตาว เภสชฺเช ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ