ตตฺถ วตฺถุํกาลญฺจ โอกาสํ อาวุธํ อิริยาปถํ
ตุลยิตฺวา ปญฺจ ฐานานิ ธาเรยฺยตฺถํ วิจกฺขโณ ฯ
อปโร นโย ฯ
วตฺถุ กาโล จ โอกาโส อาวุธํ อิริยาปโถ
กิริยาวิเสโสติ อิเม ฉ อาณตฺตินิยามกา ฯ
ตตฺถ วตฺถุนฺติ มาเรตพฺโพ สตฺโต ฯ กาโลติ ปุพฺพณฺห-
สายณฺหาทิกาโล จ โยพฺพนตฺถามวิริยาทิกาโล จ ฯ โอกาโสติ
คาโม วา วนํ วา เคหทฺวารํ วา เคหมชฺฌํ วา รถิกา
วา สึฆาฏกํ วาติ เอวมาทิ ฯ อาวุธนฺติ อสิ วา อุสุ วา
สตฺติ วาติเอวมาทิ ฯ อิริยาปโถติ มาเรตพฺพสฺส คมนํ วา
นิสชฺชา วาติ เอวมาทิ ฯ กิริยาวิเสโสติ วิชฺฌนํ วา เฉทนํ
วา เภทนํ วา สงฺขมุณฺฑกํ วาติเอวมาทิ ฯ
# ๑ ม. โยพฺพนถาวริยาทิกาโล ฯ

ยทิ หิ วตฺถุํ วิสํวาเทตฺวา ยํ มาเรหีติ อาณตฺโต
ตโต อญฺญํ มาเรติ ปุรโต ปหริตฺวา มาเรหีติ วา อาณตฺโต
ปจฺฉโต วา ปสฺสโต วา อญฺญสฺมึ วา ปเทเส ปหริตฺวา มาเรติ
อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพนฺโธ อาณตฺตสฺเสว กมฺมพนฺโธ ฯ
อถวา วตฺถุํ อวิสํวาเทตฺวา ยถาอาณตฺติยา มาเรติ อาณา-
ปกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อาณตฺตสฺส ปหรณกฺขเณติ อุภเยสมฺปิ
กมฺมพนฺโธ ฯ วตฺถุวิเสเสน ปเนตฺถ กมฺมวิเสโส จ อาปตฺติ-
วิเสโส จ โหติ ฯ เอวํ ตาว วตฺถุมฺหิ สงฺเกตวิสงฺเกตตา
เวทิตพฺพา ฯ

กาเล ปน ฯ โย อชฺช เสฺวติ อนิยเมตฺวา ปุพฺพณฺเห
มาเรหีติ อาณตฺโต ยทา กทาจิ ปุพฺพณฺเห มาเรติ นตฺถิ
วิสงฺเกโต ฯ โย ปน อชฺช ปุพฺพณฺเหติ วุตฺโต มชฺฌณฺเห
วา สายณฺเห วา เสฺว วา ปุพฺพณฺเห มาเรติ วิสงฺเกโต
โหติ อาณาปกสฺส นตฺถิ กมฺมพนฺโธ ฯ ปุพฺพณฺเห มาเรตุํ
วายมนฺตสฺส มชฺฌณฺเห ชาเตปิ เอเสว นโย ฯ เอเตน นเยน
สพฺพกาลปฺปเภเทสุ สงฺเกตวิสงฺเกตตา เวทิตพฺพา ฯ

โอกาเสปิ ฯ โย เอตํ คาเม ฐิตํ มาเรหีติ อาณตฺโต ตํ
ยตฺถกตฺถจิ มาเรติ นตฺถิ วิสงฺเกโต ฯ โย ปน คาเมเยวาติ
นิยเมตฺวา อาณตฺโต วเน มาเรติ ตถา วเนติ อาณตฺโต
คาเม มาเรติ อนฺโตเคหทฺวาเรติ อาณตฺโต เคหมชฺเฌ มาเรติ
วิสงฺเกโต ฯ เอเตน นเยน สพฺโพกาสเภเทสุ สงฺเกตวิสงฺเกตตา
เวทิตพฺพา ฯ

อาวุเธปิ ฯ โย อสินา วา อุสุนา วาติ อนิยเมตฺวา
อาวุเธน มาเรหีติ อาณตฺโต เยนเกนจิ อาวุเธน มาเรติ
นตฺถิ วิสงฺเกโต ฯ โย ปน อสินาติ วุตฺโต อุสุนา อิมินา
วา อสินาติ วุตฺโต อญฺเญน อสินา เอกสฺเสว วา อสิสฺส
อิมาย ธาราย มาเรหีติ วุตฺโต อิตราย วา ธาราย ตเลน
วา ตุณฺเฑน วา ถรุนา วา มาเรติ วิสงฺเกโต ฯ เอเตน
นเยน สพฺพอาวุธเภเทสุ สงฺเกตวิสงฺเกตตา เวทิตพฺพา ฯ

อิริยาปเถ ปน ฯ โย เอตํ คจฺฉนฺตํ มาเรหีติ อาณตฺโต
ปน สเจปิ คจฺฉนฺตํ มาเรติ นตฺถิ วิสงฺเกโต ฯ คจฺฉนฺตเมว
มาเรหีติ วุตฺเต ปน สเจ นิสินฺนํ มาเรติ นิสินฺนเมว
วา มาเรหีติ วุตฺเต คจฺฉนฺตํ มาเรติ วิสงฺเกโต โหติ ฯ เอเตน
นเยน สพฺพอิริยาปถเภเทสุ สงฺเกตวิสงฺเกตตา เวทิตพฺพา ฯ

กิริยาวิเสเสปิ ฯ โย วิชฺฌิตฺวา มาเรหีติ วุตฺโต วิชฺฌิตฺวา
มาเรติ นตฺถิ วิสงฺเกโต ฯ โย ปน วิชฺฌิตฺวา มาเรหีติ วุตฺโต
ฉินฺทิตฺวา ว มาเรติ วิสงฺเกโต ฯ เอเตน นเยน สพฺพกิริยา-
วิเสสเภเทสุ สงฺเกตวิสงฺเกตตา เวทิตพฺพา ฯ
โย ปน ลิงฺควเสน ทีฆํ รสฺสํ กาฬํ โอทาตํ กิสํ
ถูลํ มาเรหีติ อนิยเมตฺวา อาณาเปติ อาณตฺโต จ ยงฺกิญฺจิ
ตาทิสํ มาเรติ นตฺถิ วิสงฺเกโต อุภินฺนํ ปาราชิกํ ฯ อถ
ปน โส อตฺตานํ สนฺธาย อาณาเปติ อาณตฺโต จ อยเมว
อีทิโสติ อาณาปกเมว มาเรติ อาณาปกสฺส ทุกฺกฏํ วธกสฺส
ปาราชิกํ ฯ อาณาปโก อตฺตานํ สนฺธาย อาณาเปติ อิตโร
อญฺญํ ตาทิสํ มาเรติ อาณาปโก มุจฺจติ วธกสฺเสว ปาราชิกํ ฯ
กสฺมา ฯ โอกาสสฺส อนิยมิตตฺตา ฯ สเจ ปน อตฺตานํ สนฺธาย
อาณาเปนฺโตปิ โอกาสํ นิยเมติ อสุกสฺมึ นาม รตฺติฏฺฐาเน
วา ทิวาฏฺฐาเน วา เถราสเน วา มชฺฌิมาสเน วา นิสินฺนํ
เอวรูปนฺนาม มาเรหีติ ตตฺถ จ อญฺโญ นิสินฺโน โหติ สเจ
อาณตฺโต ตํ มาเรติ เนว วธโก มุจฺจติ น อาณาปโก
กสฺมา ฯ โอกาสสฺส นิยมิตตฺตา ฯ สเจ ปน นิยมิโตกาสโต
อญฺญตฺร มาเรติ อาณาปโก มุจฺจตีติ อยนฺนโย มหาอฏฺฐกถายํ
สุฏฺฐุ ทฬฺหํ กตฺวา วุตฺโต ตสฺมา เอตฺถ น อนาทริยํ
กาตพฺพนฺติ ฯ
อธิฏฺฐายาติ มาติกาวเสน อาณตฺติกปฺปโยคกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อิทานิ เย ทูเตนาติ อิมสฺส มาติกาปทสฺส นิทฺเทสตฺถํ
ภิกฺขุ ภิกฺขุํ อาณาเปตีติอาทโย จตฺตาโร วารา วุตฺตา
เตสุ ฯ โส ตํ มญฺญมาโนติ โส อาณตฺโต โย อาณาปเกน
อิตฺถนฺนาโมติ อกฺขาโต ตํ มญฺญมาโน ตเมว ชีวิตา โวโรเปติ
อุภินฺนํ ปาราชิกํ ฯ ตํ มญฺญมาโน อญฺญนฺติ ยํ ชีวิตา
โวโรเปหีติ วุตฺโต ตํ มญฺญมาโน อญฺญํ ตาทิสํ ชีวิตา
โวโรเปติ มูลฏฺฐสฺส อนาปตฺติ ฯ อญฺญํ มญฺญมาโน ตนฺติ
โย อาณาปเกน วุตฺโต ตสฺส พลวสหายํ สมีเป ฐิตํ ทิสฺวา
อิมสฺส พเลนายํ ตชฺชติ อิมนฺตาว ชีวิตา โวโรเปมีติ ปหรนฺโต
อิตรเมว ปริวตฺติตฺวา ตสฺมึ ฐาเน ฐิตํ สหาโยติ มญฺญมาโน
ชีวิตา โวโรเปติ อุภินฺนํ ปาราชิกํ ฯ อญฺญํ มญฺญมาโน
อญฺญนฺติ ปุริมนเยเนว อิมํ ตาวสฺส สหายํ ชีวิตา โวโรเปมีติ
สหายเมว ชีวิตา โวโรเปติ ตสฺเสว ปาราชิกํ ฯ

ทูตปรมฺปราปทสฺส นิทฺเทสวาเร อิตฺถนฺนามสฺส ปาวทาติ-
อาทีสุ ฯ เอโก อาจริโย ตโย พุทฺธรกฺขิตธมฺมรกฺขิตสงฺฆ-
รกฺขิตนามกา อนฺเตวาสิกา ทฏฺฐพฺพา ฯ ตตฺถ ภิกฺขุํ ภิกฺขุํ
อาณาเปตีติ อาจริโย กญฺจิ ปุคฺคลํ มาราเปตุกาโม เอตมตฺถํ
อาจิกฺขิตฺวา พุทฺธรกฺขิตํ อาณาเปติ ฯ อิตฺถนฺนามสฺส ปาวทาติ
คจฺฉ ตฺวํ พุทฺธรกฺขิต เอตมตฺถํ ธมฺมรกฺขิตสฺส ปาวท ฯ
อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส ปาวทตูติ ธมฺมรกฺขิโตปิ สงฺฆรกฺขิตสฺส
ปาวทตุ ฯ อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ ชีวิตา โวโรเปตูติ เอวํ ตยา
อาณตฺเตน ธมฺมรกฺขิเตน อาณตฺโต สงฺฆรกฺขิโต อิตฺถนฺนามํ
ปุคฺคลํ ชีวิตา โวโรเปตุ โส หิ อมฺเหสุ วีรชาติโก ปฏิพโล
# ๑. สี. คจฺฉติ ฯ ม. คชฺชติ ฯ
อิมสฺมึ กมฺเมติ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ อาณาเปนฺตสฺส
อาจริยสฺส ตาว ทุกฺกฏํ ฯ โส อิตรสฺส อาโรเจตีติ พุทฺธรกฺขิโต
ธมฺมรกฺขิตสฺส ธมฺมรกฺขิโต สงฺฆรกฺขิตสฺส อมฺหากํ อาจริโย
เอวํ วทติ อิตฺถนฺนามํ กิร ชีวิตา โวโรเปหิ ตฺวํ กิร
อมฺเหสุ วีรปุริโสติ อาโรเจติ ฯ เอวํ เตสํปิ ทุกฺกฏํ ฯ วธโก
ปฏิคฺคณฺหาตีติ สาธุ โวโรเปสฺสามีติ สงฺฆรกฺขิโต สมฺปฏิจฺฉติ ฯ
มูลฏฺฐสฺส อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ สงฺฆรกฺขิเตน ปฏิคฺคหิตมตฺเต
อาจริยสฺส ถุลฺลจฺจยํ ฯ มหาชโน หิ เตน ปาเป นิโยชิโตติ ฯ
โส ตนฺติ โส เจ สงฺฆรกฺขิโต ตํ ปุคฺคลํ ชีวิตา โวโรเปติ
สพฺเพสํ จตุนฺนํปิ ชนานํ ปาราชิกํ ฯ น เกวลญฺจ จตุนฺนํ
เอเตน อุปาเยน วิสงฺเกตํ อกตฺวา ปรมฺปราย อาณาเปนฺตํ
สมณสตํ วา สมณสหสฺสํ วา โหตุ สพฺเพสํ ปาราชิกเมว ฯ
วิสกฺกิยทูตปทนิทฺเทเส ฯ โส อญฺญํ อาณาเปตีติ โส
อาจริเยน อาณตฺโต พุทฺธรกฺขิโต ธมฺมรกฺขิตํ อทิสฺวา วา
อวตฺตุกาโม วา หุตฺวา สงฺฆรกฺขิตเมว อุปสงฺกมิตฺวา อมฺหากํ
อาจริโย เอวมาห อิตฺถนฺนามํ กิร ชีวิตา โวโรเปหีติ
วิสงฺเกตํ กโรนฺโต อาณาเปติ ฯ วิสงฺเกตกรเณเนว หิ เอส
วิสกฺกิยทูโตติ วุจฺจติ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อาณตฺติยา ตาว
พุทฺธรกฺขิตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ ปฏิคฺคณฺหาติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
สงฺฆรกฺขิเตน สมฺปฏิจฺฉิเต มูลฏฺฐสฺเสว ทุกฺกฏนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
เอวํ สนฺเต ปฏิคฺคหเณ อาปตฺติเยว น สิยา สญฺจริตฺต-
ปฏิคฺคหณมรณาภินนฺทเนสุปิ จ อาปตฺติ โหติ มรณปฏิคฺคหเณ
กถํ น สิยา ตสฺมา ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺเสเวตํ ทุกฺกฏํ ฯ เตเนเวตฺถ
มูลฏฺฐสฺสาติ น วุตฺตํ ฯ ปุริมนเยปิ เจตํ ปฏิคฺคณฺหนฺตสฺส
เวทิตพฺพเมว ฯ โอกาสาภาเวน ปน น วุตฺตํ ฯ ตสฺมา โย โย
ปฏิคฺคณฺหาติ ตสฺส ตสฺส ตปฺปจฺจยา อาปตฺติเยวาติ อยเมตฺถ
อมฺหากํ ขนฺติ ฯ ยถา เจตฺถ เอวํ อทินฺนาทาเนปีติ ฯ สเจ
ปน โส ตํ ชีวิตา โวโรเปติ อาณาปกสฺส พุทฺธรกฺขิตสฺส
โวโรปกสฺส จ สงฺฆรกฺขิตสฺสาติ อุภินฺนมฺปิ ปาราชิกํ ฯ
มูลฏฺฐสฺส ปน อาจริยสฺส วิสงฺเกตตฺตา ปาราชิเกน อนาปตฺติ ฯ
ธมฺมรกฺขิตสฺส อชานนตาย สพฺเพน สพฺพํ อนาปตฺติ ฯ พุทฺธ-
รกฺขิโต ปน ทฺวินฺนํ โสตฺถิภาวํ กตฺวา อตฺตนา นฏฺโฐติ ฯ
คตปจฺจาคตทูตนิทฺเทเส ฯ โส คนฺตฺวา ปุน ปจฺจาคจฺฉตีติ
ตสฺส ชีวิตา โวโรเปตพฺพสฺส สมีปํ คนฺตฺวา สุสํวิหิตารกฺขตฺตา
ตํ ชีวิตา โวโรเปตุํ อสกฺโกนฺโต อาคจฺฉติ ฯ ยทา สกฺโกสิ
ตทา ตนฺติ กึ อชฺเชว มาริโต มาริโต โหติ คจฺฉ ยทา
สกฺโกสิ ตทา นํ ชีวิตา โวโรเปหีติ ฯ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
เอวํ ปุน อาณตฺติยา ทุกฺกฏเมว โหติ ฯ สเจ ปน โส
อวสฺสํ ชีวิตา โวโรเปตพฺโพ โหติ อตฺถสาธกเจตนา มคฺคา-
นนฺตรผลสทิสา ตสฺมา อยํ อาณตฺติกฺขเณเยว ปาราชิโก ฯ
สเจปิ วธโก สฏฺฐิวสฺสาติกฺกเมน ตํ วเธติ (๑) อาณาปโก จ
# ๑. ม. วธติ ฯ
อนฺตรา ว กาลํ กโรติ หีนาย วา อาวตฺตติ อสฺสมโณ ว
หุตฺวา กาลํ กริสฺสติ หีนาย วา อาวตฺติสฺสติ ฯ สเจ อาณาปโก
คิหิกาเล มาตรํ วา ปิตรํ วา อรหนฺตํ วา สนฺธาย เอวํ
อาณาเปตฺวา ปพฺพชติ ตสฺมึ ปพฺพชิเต อาณตฺโต ตํ มาเรติ
อาณาปโก คิหิกาเลเยว มาตุฆาตโก ปิตุฆาตโก อรหนฺต-
ฆาตโกว โหติ ตสฺมา เนวสฺส ปพฺพชฺชา น อุปสมฺปทา
รุหติ ฯ สเจปิ มาเรตพฺพปุคฺคโล อาณตฺติกฺขเณ ปุถุชฺชโน ยทา
ปน นํ อาณตฺโต มาเรติ ตทา อรหา โหติ อาณตฺตโต
วา ปหารํ ลภิตฺวา ทุกฺขมูลิกํ สทฺธํ นิสฺสาย วิปสฺสนฺโต
อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนวาพาเธน กาลํ กโรติ อาณาปโก
อาณตฺติกฺขเณเยว อรหนฺตฆาตโก วธโก ปน สพฺพตฺถ
อุปกฺกมกรณกฺขเณเยว ปาราชิโกติ ฯ
อิทานิ เย จ สพฺเพสุปีเมสุ ทูตวเสน วุตฺตมาติกาปเทสุ
สงฺเกตวิสงฺเกตทสฺสนตฺถํ วุตฺตา ตโย วารา เตสุ ปฐมวาเร
ตาว ฯ ยสฺมา ตํ สณิกํ วา ภณนฺโต ตสฺส วา พธิรตาย
มา ฆาเตหีติ เอตํ วจนํ น สาเวติ ตสฺมา มูลฏฺโฐ น
มุตฺโต ฯ ทุติยวาเร สาวิตตฺตา มุตโต ฯ ตติยวาเร ปน เตน
จ สาวิตตฺตา อิตเรน จ สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา โอรมิตตฺตา (๑)
อุโภปิ มุตฺตาติ ฯ
ทูตกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. โอรตตฺตา ฯ

อรโห รโหสญฺญินิทฺเทสาทีสุ ฯ อรโหติ สมฺมุเข ฯ รโหติ
ปรมฺมุเข ฯ ตตฺถ โย อุปฏฺฐานกาเล เวริภิกฺขุมฺหิ ภิกฺขูหิ
สทฺธึ อาคนฺตฺวา ปุรโต นิสินฺเนเยว อนฺธการโทเสน ตสฺส
อาคตภาวํ อชานนฺโต อโห วต อิตฺถนฺนาโม หโต อสฺส
โจราปิ นาม ตํ น หนนฺติ สปฺโป น ฑํสติ น โกจิ
สตฺถํ วา วิสํ วา อาหรตีติ ตสฺส มรณํ อภินนฺทนฺโต
อีทิสานิ วจนานิ อุลฺลปติ อยํ อรโห รโหสญฺญี อุลฺลปติ
นาม ฯ สมฺมุเข จ ตสฺมึ ปรมฺมุขสญฺญีติ อตฺโถ ฯ โย ปน
ตํ ปุรโต นิสินฺนํ ทิสฺวา ปุน อุปฏฺฐานํ กตฺวา คเตหิ
ภิกฺขูหิ สทฺธึ คเตปิ ตสฺมึ อิเธว โส นิสินฺโนติ สญฺญี
หุตฺวา ปุริมนเยเนว อุลฺลปติ อยํ รโห อรโหสญฺญี อุลฺลปติ
นาม ฯ เอเตเนว อุปาเยน อรโห อรโหสญฺญี รโห รโห-
สญฺญี จ เวทิตพฺโพ ฯ จตุนฺนมฺปิ เจเตสํ วาจาย วาจาย
ทุกฺกฏนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ