เอวํ มูลจฺเฉชฺชวเสน ทฬฺหํ กตฺวา ตติยปาราชิเก
ปญฺญตฺเต อปรมฺปิ อนุปฺปญฺญตฺตตฺถาย มรณวณฺณสํวณฺณนา-
วตฺถุ อุทปาทิ ฯ ตสฺสุปฺปตฺติ ทีปนตฺถํ เอวญฺจิทํ ภควตาติ-
อาทิ วุตฺตํ ฯ
ตตฺถ ปฏิพทฺธจิตฺตาติ ฉนฺทราเคน ปฏิพทฺธจิตฺตา
สารตฺตา อเปกฺขวนฺโตติ อตฺโถ ฯ มรณวณฺณํ สํวณฺเณมาติ
ชีวิเต อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา มรณสฺส คุณํ วณฺเณม อานิสํสํ
ทสฺเสมาติ ฯ กตกลฺยาโณติอาทีสุ อยํ ปทตฺโถ ฯ กลฺยาณํ
สุจิกมฺมํ กตํ ตยาติ ตฺวํ โข อสิ กตกลฺยาโณ ฯ ตถา
กุสลํ อนวชฺชกมฺมํ กตํ ตยาติ กตกุสโล ฯ มรณกาเล สมฺปตฺเต
ยา สตฺตานํ อุปฺปชฺชติ ภยสงฺขาตา ภีรุตา ตโต ตายนํ
รกฺขณกมฺมํ กตํ ตยาติ กตภีรุตฺตาโณ ฯ ปาปํ ลามกํ
กมฺมํ อกตํ ตยาติ อกตปาโป ฯ ลุทฺธํ (๑) ทารุณํ ทุสฺสีลฺยกมฺมํ
อกตํ ตยาติ อกตลุทฺโธ ฯ กิพฺพิสํ สาหสิยกมฺมํ โลภาทิกฺ-
กิเลสุสฺสทํ อกตนฺตยาติ อกตกิพฺพิโส ฯ กสฺมา อิทํ วุจฺจติ ฯ
ยสฺมา สพฺพปฺปการมฺปิ กตํ ตยา กลฺยาณํ อกตํ ตยา ปาปํ
# ๑. ลุทฺทํ ฯ
เตน ตํ วทาม กึ ตุยฺหํ อิมินา โรคาภิภูตตฺตา ลามเกน
ปาปเกน ทุกฺขพหุลตฺตา ทุกฺเขน (๑) ชีวิเตน (๑) มตนฺเต ชีวิตา เสยฺโยติ
ตว มรณํ ชีวิตา สุนฺทรตรํ ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา อิโต ตฺวํ
กาลกโต กตกาโล หุตฺวา กาลํ กตฺวา มริตฺวาติ อตฺโถ
กายสฺส เภทา ฯเปฯ อุปปชฺชิสฺสสิ เอวํ อุปฺปนฺโน จ ตตฺถ
ทิพฺเพหิ เทวโลเก อุปฺปนฺเนหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ มนาปิย-
รูปาทิเกหิ ปญฺจหิ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสหิ สมปฺปิโต สมงฺคิภูโต
ปริจาเรสฺสสีติ (๒) สมฺปยุตฺโต สโมธานคโต หุตฺวา อิโตจีโตจ
จริสฺสสิ (๓) วิหริสฺสสิ อภิรมิสฺสสิ วาติ อตฺโถ ฯ
อสปฺปายานีติ อหิตานิ อวุฑฺฒิกรานิ ยานิ ขิปฺปเมว
ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ ฯ

ปทภาชนียวณฺณนา
สญฺจิจฺจาติ อยํ สญฺจิจฺจ มนุสฺสวิคฺคหนฺติ มาติกาย
วุตฺตสฺส สญฺจิจฺจปทสฺส อุทฺธาโร ฯ ตตฺถ สนฺติ อุปสคฺโค
เตน สทฺธึ อุสฺสุกฺกวจนเมตํ สญฺจิจฺจาติ ฯ ตสฺส สญฺเจเตตฺวา
สุฏฺฐุ เจเตตฺวาติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน โย สญฺจิจฺจ โวโรเปติ
โส ชานนฺโต สญฺชานนฺโต โหติ ตญฺจสฺส โวโรปนํ เจจฺจ
# ๑. ม. ทุชฺชีวอเตน ฯ ๒. ม. ปริจริสฺสสิ ฯ ๓. สี. วิจริสฺสสิ
# วิหริสฺสสิ อภิรมิศิสสิ จาติ ฯ ม. จริสฺสสิ วิจริสฺสสิ อภิรมิสฺสสิ
# วาติ ฯ
อภิวิตริตฺวา วีติกฺกโม โหติ ตสฺมา พฺยญฺชเน อาทรํ อกตฺวา
อตฺถเมว ทสฺเสตุํ ชานนฺโต สญฺชานนฺโต เจจฺจ อภิวิตริตฺวา
วีติกฺกโมติ เอวมสฺส ปทภาชนํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ชานนฺโตติ ปาโณติ
ชานนฺโต ฯ สญฺชานนฺโตติ ชีวิตา โวโรเปมีติ สญฺชานนฺโต ฯ
เตเนว ปาณชานนากาเรน สทฺธึ ชานนฺโตติ อตฺโถ ฯ เจจฺจาติ
วธกเจตนาวเสน เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา ฯ อภิวิตริตฺวาติ อุปกฺกม-
วเสน มทฺทนฺโต นิราสงฺกจิตฺตํ เปเสตฺวา ฯ วีติกฺกโมติ เอวํ
ปวตฺตสฺส โย วีติกฺกโม อยํ สญฺจิจฺจสทฺทสฺส สิขาปฺปตฺโต
อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ ฯ

อิทานิ มนุสฺสวิคฺคหํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ เอตฺถ วุตฺตํ
มนุสฺสตฺตภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ มนุสฺสวิคฺคโห นามาติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน สพฺพสุขุมอตฺตภาว-
ทสฺสนตฺถํ ยํ มาตุ กุจฺฉิสฺมินฺติ วุตฺตํ ฯ ปฐมํ จิตฺตนฺติ
ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ฯ อุปฺปนฺนนฺติ ชาตํ ฯ ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุ-
ภูตนฺติ อิทนฺตสฺเสว เววจนํ ฯ มาตุ กุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตนฺติ
วจเนเนเวตฺถ สกลาปิ ปญฺจโวการปฏิสนฺธิ ทสฺสิตา โหติ ฯ
ตสฺมา ตญฺจ ปฐมํ จิตฺตํ ตํสมฺปยุตฺตา จ ตโย อรูปกฺขนฺธา
เตน สหนิพฺพตฺตญฺจ กลลรูปนฺติ อยํ สพฺพปฐโม มนุสฺส-
วิคฺคโห ฯ ตตฺถ กลลรูปนฺติ อิตฺถีปุริสานํ กายวตฺถุภาวทสก-
วเสน สมตฺตึสรูปานิ นปปสกานํ กายวตฺถุทสกวเสน วีสติ ฯ
ตตฺถ อิตฺถีปุริสานํ กลลรูปํ ชาติอุณฺณาย เอเกน อํสุนา อุทฺธฏ-
เตลพินฺทุมตฺตํ โหติ อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ ฯ วุตฺตญฺเจตํ อฏฺฐกถายํ
ติลเตลสฺส ยถา พินฺทุ สปฺปิมณฺโฑ อนาวิโล
เอวํ วณฺณปฏิภาคํ กลลรูปนฺติ ปวุจฺจตีติ ฯ
เอวํ ปริตฺตกํ วตฺถุํ อาทึ กตฺวา ปกติยา วีสวสฺส-
สตายุกสฺส (๑) สตฺตสฺส ยาว มรณกาลา เอตฺถนฺตเร อนุปุพฺเพน
วุฑฺฒิปฺปตฺโต อตฺตภาโว เอโส มนุสฺสวิคฺคโห นาม ฯ
ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ กลลกาเลปิ ตาปนมทฺทเนหิ วา
เภสชฺชสมฺปาทเนน วา ตโต วา อุทฺธมฺปิ ตทนุรูเปน อุปกฺกเมน
ชีวิตา วิโยเชยฺยาติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา ปน ชีวิตา โวโรปนํ
นาม อตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยปจฺเฉทนเมว โหติ ตสฺมา เอตสฺส
ปทภาชเน ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติ อุปโรเธติ สนฺตตึ วิโกเปตีติ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปเวณิฆฏนํ อุปจฺฉินฺทนฺโต
อุปโรเธนฺโต จ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปจฺฉินฺทติ อุปโรเธตีติ วุจฺจติ ฯ
สฺวายมตฺโถ สนฺตตึ วิโกเปตีติ ปเทน ทสฺสิโต ฯ วิโกเปตีติ
วิโยเชติ ฯ
ตตฺถ ทุวิธํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ อรูป-
ชีวิตินฺทฺริยญฺจ ฯ เตสุ อรูปชีวิตินฺทฺริเย อุปกฺกโม นตฺถิ ตํ
โวโรเปตุํ น สกฺกา ฯ รูปชีวิตินฺทฺริเย ปน อตฺถิ ตํ โวโรเปตุํ
# ๑. สี. วีสํวสฺสสตายุกสฺส ฯ
สกฺกา ฯ ตํ ปน โวโรเปนฺโต อรูปชีวิตินฺทฺริยมฺปิ โวโรเปติ ฯ
เตเนว หิ สทฺธึ ตํ นิรุชฺฌติ ตทายตฺตวุตฺติโต ฯ ตํ ปน
โวโรเปนฺโต กึ อตีตํ โวโรเปติ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ฯ
เนว อตีตํ น อนาคตํ ฯ เตสุ หิ เอกํ นิรุทฺธเมก-
มนุปฺปนฺนนฺติ อุภยมฺปิ อสนฺตํ อสนฺตตฺตา อุปกฺกโม นตฺถิ
อุปกฺกมสฺส นตฺถิตาย เอกมฺปิ โวโรเปตุํ น สกกา ฯ วุตฺตมฺปิ
เจตํ อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสติ อนาคเต
จิตฺตกฺขเณ ชีวิสฺสติ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ
ชีวติ น ชีวิตฺถ น ชีวิสฺสตีติ (๑) ฯ
ตสฺมา ยตฺถ ชีวติ ตตฺถ อุปกฺกโม ยุตฺโตติ ปจฺจุปฺปนฺนํ
โวโรเปติ ฯ
ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ นาเมตํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ สนฺตติปจฺจุปฺ-
ปนฺนํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ติวิธํ ฯ

ตตฺถ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ
นาม อุปฺปาทชราภงฺคสมงฺคิ ตํ โวโรเปตุํ น สกฺกา ฯ
กสฺมา ฯ สยเมว นิรุชฺฌนโต ฯ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนนฺนาม
สตฺตฏฺฐชวนวารมตฺตํ สภาคสนฺตติวเสน ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนกํ
ยาวตา (๒) อุณฺหโต อาคนฺตฺวา โอวรกํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนสฺส
อนฺธการํ โหติ สีตโต วา อาคนฺตฺวา โอวรเก นิสินฺนสฺส
ยาว วิสภาคอุตุปาตุภาเวน ปุริมโก อุตุ น ปฏิปสฺสมฺภติ
# ๑. ขุ. มหา. ๒๙/๔๙/๔๘ ฯ ๒.ม. ยาว วา ฯ
เอตฺถนฺตเร สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ ฯ ปฏิสนฺธิโต ปน
ยาว จุติ เอตํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ นาม ฯ ตทุภยมฺปิ โวโรเปตุํ
สกฺกา ฯ กถํ ฯ ตสฺมึ หิ อุปกฺกเม กเต ลทฺธูปกฺกมํ
ชีวิตทสกํ นิรุชฺฌมานํ ทุพฺพลสฺส ปริหีนเวคสฺส สนฺตานสฺส
ปจฺจโย โหติ ตโต สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ วา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ
วา ยถา ปริจฺฉินฺนํ กาลํ อปฺปตฺวา อนฺตราว นิรุชฺฌติ
เอวํ ตทุภยมฺปิ โวโรเปตุํ สกฺกา ฯ ตสฺมา ตเทว สนฺธาย
สนฺตตึ วิโกเปตีติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
อิมสฺส ปนตฺถสฺส อาวิภาวตฺถํ ปาโณ เวทิตพฺโพ
ปาณาติปาโต เวทิตพฺโพ ปาณาติปาตี เวทิตพฺโพ ปาณาติ-
ปาตสฺส ปโยโค เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต
ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ ฯ ชีวิตินฺทฺริยํ หิ อติปาเตนฺโต ปาณมติ-
ปาเตตีติ วุจฺจติ ฯ ตํ วุตฺตปฺปการเมว ฯ ปาณาติปาโตติ ยาย
เจตนาย ชีวิตินฺทฺริยูปจฺเฉทกํ ปโยคํ สมุฏฺฐาเปติ สา วธกเจตนา
ปาณาติปาโตติ วุจฺจติ ฯ ปาณาติปาตีติ วุตฺตเจตนาสมงฺคิ-
ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพ ฯ

ปาณาติปาตสฺส ปโยโคติ ปาณาติปาตสฺส
ฉปฺปโยคา สาหตฺถิโก อาณตฺติโก นิสฺสคฺคิโย ถาวโร วิชฺชามโย
อิทฺธิมโยติ ฯ ตตฺถ สาหตฺถิโกติ สยํ มาเรนฺตสฺส กาเยน วา
กายปฏิพทฺเธน วา ปหรณํ ฯ อาณตฺติโกติ อญฺญํ อาณาเปนฺตสฺส
เอวํ วิชฺฌิตฺวา วา ปหริตฺวา วา มาเรหีติ อาณาปนํ ฯ
นิสฺสคฺคิโยติ ทูเร ฐิตํ มาเรตุกามสฺส กาเยน วา กายปฏิ-
พทฺเธน วา อุสุสตฺติยนฺตปาสาณาทีนํ นิสฺสชฺชนํ ฯ ถาวโรติ
อสํหาริเมน (๑) อุปกรเณน มาเรตุกามสฺส โอปาตอปสฺเสน-
อุปนิกฺขิปนเภสชฺชสํวิธานํ ฯ เต จตฺตาโรปิ ปรโต ปาลิ-
วณฺณนายเมว วิตฺถารโต อาวิภวิสฺสนฺติ ฯ
วิชฺชามยอิทฺธิมยา ปน ปาลิยํ อนาคตา ฯ เต เอวํ
เวทิตพฺพา ฯ สงฺเขปโต หิ มารณตฺถํ วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชา-
มโย ปโยโค ฯ อฏฺฐกถาสุ ปน กตโม วิชฺชามโย ปโยโค
อาถพฺพนิกา อถพฺพนํ ปโยเชนฺติ นคเร วา รุทฺเธ สงฺคาเม
วา ปจฺจุปฏฺฐิเต ปฏิเสธาย ปจฺจตฺถิเกสุ ปจฺจามิตฺเตสุ อีตึ
อุปฺปาเทนฺติ อุปทฺทวํ อุปฺปาเทนฺติ โรคํ อุปฺปาเทนฺติ ปชฺชรกํ
อุปฺปาเทนฺติ สูจิกํ กโรนฺติ ปกฺขนฺทิยํ กโรนฺติ เอวํ อาถพฺพนิกา
อถพฺพนํ ปโยเชนฺติ วิชฺชาธรา วิชฺชํ ปริวตฺเตตฺวา นคเร
วา รุทฺเธ ฯเปฯ ปกฺขนฺทิยํ กโรนฺตีติ เอวํ วิชฺชามยํ ปโยคํ
ทสฺเสตฺวา อาถพฺพนิเกหิ จ วิชฺชาธเรหิ จ มาริตานํ พหูนิ
วตฺถูนิ วุตฺตานิ ฯ กินฺเตหิ ฯ อิทํ เหตฺถ ลกฺขณํ มารณตฺถํ
วิชฺชาปริชปฺปนํ วิชฺชามโย ปโยโคติ ฯ
กมฺมวิปากชาย อิทฺธิยา ปโยชนํ อิทฺธิมโย ปโยโค ฯ
กมฺมวิปากชิทฺธิ จ นาเมสา นาคานํ นาคิทฺธิ สุปณฺณานํ
สุปณฺณิทฺธิ ยกฺขานํ ยกฺขิทฺธิ เทวานํ เทวิทฺธิ ราชูนํ ราชิทฺธีติ
# ๑. ม. อสญฺจาริเมน ฯ
พหุวิธา ฯ ตตฺถ ทิฏฺฐทฏฺฐผุฏฺฐวิสานํ นาคานํ ทิสฺวา ฑํสิตฺวา
ผุสิตฺวา ปรูปฆาตกรเณ นาคิทฺธิ เวทิตพฺพา ฯ สุปณฺณานํ
มหาสมุทฺทโต ทฺวตฺตึสพฺยามสตปฺปมาณนาคุทฺธรเณ สุปณฺณิทฺธิ
เวทิตพฺพา ฯ ยกฺขา ปน เนว อาคจฺฉนฺตา น ปหรนฺตา
ทิสฺสนฺติ เตหิ ปหตสตฺตา ปน ตสฺมึเยว ฐาเน มรนฺติ ตตฺร
เตสํ ยกฺขิทฺธิ เวทิตพฺพา ฯ เวสฺสวณสฺส โสตาปนฺนกาลโต
ปุพฺเพ นยนาวุเธน (๑) โอโลกิตกุมฺภณฺฑานํ มรเณ อญฺเญสญฺจ
เทวานํ ยถาสกํ อิทฺธานุภาเว เทวิทฺธิ เวทิตพฺพา ฯ รญฺโญ
จกฺกวตฺติสฺส สปริสสฺส อากาสคมนาทีสุ อโสกสฺส เหฏฺฐา
อุปริ จ โยชเน อาณปฺปวตฺตนาทีสุ ปิตุรญฺโญ จ สีหล-
นรินฺทสฺส ทาฒาโกฏฺฏเนน จูฬสุมนกุฏุมฺพิยมารเณ (๒) ราชิทฺธิ
ทฏฺฐพฺพาติ ฯ
เกจิ ปน ปุน จปรํ ภิกฺขเว สมโณ วา พฺราหฺมโณ
วา อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อญฺญิสฺสา กุจฺฉิคตํ คพฺภํ
ปาปเกน มนสานุเปกฺขิตา (๓) โหติ อโห วตายํ ตํ กุจฺฉิคตํ
คพฺภํ (๔) น โสตฺถินา อภินิกฺขเมยฺยาติ เอวมฺปิ ภิกฺขเว กุลุมฺภสฺส (๕)
อุปฆาโต โหตีติอาทิกานิ สุตฺตานิ ทสฺเสตฺวา ภาวนามยิทฺธิยาปิ
# ๑. วิจาเรตพฺพมิทํ สกฺกสฺส วชิราวุธํ เวสฺสวณฺณสฺส คทาวุธํ
ยมสฺส นยนาวุธํ อาฬวกสฺส ทุสฺสาวุธนฺติ วุตฺตตฺตา ฯ
#๒. ม. จูฬสุมนกุฏุมฺพยสฺส มรเณ ฯ ๓. ม. (อภิ-ฏฺฐ ๑. ทฺวารกถายํ)
# มนสา อนุเปกฺขโก ฯ ๔. ม. อโห วตายํ กุจฺฉิคโต คพฺโภ ฯ
# ๕. กุลุมุภสฺสาติ คพฺภสฺส กุลสฺเสว วา ฯ กฏุมฺพสฺสาติ วุตฺตํ
# โหตีติ ฏีกา ฯ ม. กุลุมฺพสฺส ฯ
ปรูปฆาตกมฺมํ วทนฺติ สห ปรูปฆาตกรเณน จ อาทิตฺต-
ฆรูปริกฺขิตฺตสฺส อุทกฆฏสฺส เภทนมิว อิทฺธิวินาสนญฺจ อิจฺฉนฺติ ฯ
ตํ เตสํ อิจฺฉามตฺตเมว ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา กุสลเวทนาวิตกฺก-
ปริตฺตตฺติเกหิ น สเมติ ฯ กถํ ฯ อยํ หิ ภาวนามยิทฺธิ นาม
กุสลตฺติเก กุสลา เจว อพฺยากตา จ ปาณาติปาโต อกุสโล
เวทนาตฺติเก อทุกฺขมสุขสมฺปยุตฺตา ปาณาติปาโต ทุกฺขสมฺปยุตฺโต
วิตกฺกตฺติเก อวิตกฺกาวิจารา ปาณาติปาโต สวิตกฺโก สวิจาโร
ปริตฺตตฺติเก มหคฺคตา ปาณาติปาโต ปริตฺโตติ ฯ

สตฺถหารกํ วาสฺส ปริเยเสยฺยาติ เอตฺถ ฯ หรตีติ หารกํ ฯ
กึ หรติ ฯ ชีวิตํ ฯ อถวา หริตพฺพนฺติ หารกํ ฯ อุปนิกฺขิปิ-
ตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ สตฺถญฺจ ตํ หารกญฺจาติ สตฺถหารกํ ฯ
อสฺสาติ มนุสฺสวิคฺคหสฺส ฯ ปริเยเสยฺยาติ ยถา ลภติ ตถา
กเรยฺย ฯ อุปนิกฺขิเปยฺยาติ อตฺโถ ฯ เอเตน ถาวรปฺปโยคํ
ทสฺเสติ ฯ อิตรถาปิ ปริยิฏฺฐมตฺเตเนว ปาราชิโก ภเวยฺย ฯ
น เจตํ ยุตฺตํ ฯ ปาลิยมฺปน สพฺพํ พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา
ยํ เอตฺถ ถาวรปฺปโยคสงฺคหิตํ สตฺถํ ตเทว ทสฺเสตุํ อสึ
วา ฯเปฯ รชฺชุํ วาติ ปทภาชเน วุตฺตํ ฯ
ตตฺถ สตฺถนฺติ วุตฺตาวเสสํ ยงฺกิญฺจิ สมุขํ เวทิตพฺพํ ฯ
ลคุฬปาสาณวิสรชฺชูนญฺจ ชีวิตวินาสนภาวโต สตฺถสงฺคโห
เวทิตพฺโพ ฯ มรณวณฺณํ วาติ เอตฺถ ฯ ยสฺมา กึ ตุยฺหํ
อิมินา ปาปเกน ทุชฺชีวิเตน โย ตฺวํ น ลภสิ ปณีตานิ
โภชนานิ ภุญฺชิตุนฺติอาทินา นเยน ชีวิเต อาทีนวํ ทสฺเสนฺโตปิ
ตฺวํ โขสิ อุปาสก กตกลฺยาโณ ฯเปฯ อกตนฺตยา ปาปํ
มตนฺเต ชีวิตา เสยฺโย อิโต ตฺวํ กาลกโต (๑) ฯเปฯ ปริจาริสฺสสิ (๒)
อจฺฉราปริวุโต นนฺทนวเน สุขปฺปตฺโต วิหริสฺสสีติอาทินา นเยน
มรณวณฺณํ ภณนฺโตปิ มรณวณฺณเมว สํวณฺเณติ ฯ ตสฺมา
ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ปทภาชนํ วุตฺตํ ชีวิเต อาทีนวํ ทสฺเสติ
มรเณ วณฺณํ ภณตีติ ฯ
มรณาย วา สมาทเปยฺยาติ มรณตฺถาย (๓) อุปายํ
คาหาเปยฺย ฯ สตฺถํ วา อาหราติอาทีสุ จ ยมฺปิ น วุตฺตํ
โสพฺเภ วา ปปต นรเก วา ปปาตาติอาทิ ตํ สพฺพํ
ปรโต วุตฺตนยตฺตา อตฺถโต วุตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ ฯ น หิ
สกฺกา สพฺพํ สรูเปเนว วตฺตุํ ฯ
อิติ จิตฺตมโนติ อิติ จิตฺโต อิติ มโน ฯ มตนฺเต ชีวิตา
เสยฺโยติ เอตฺถ วุตฺตมรณจิตฺโต มรณมโนติ อตฺโถ ฯ ยสฺมา
ปเนตฺถ มโน จิตฺตสฺส อตฺถทีปนตฺถํ วุตฺโต อตฺถโต ปเนตํ
อุภยมฺปิ เอกเมว ตสฺมา ตสฺส อตฺถโต อเภทํ ทสฺเสตุํ ยํ
# ๑. ม. กาลงฺกโต ฯ ๒. วิ. มหาวิ. ๑/๑๘๐/๑๓๕ ปริจาเรสฺสสิ ฯ
# ๓. สี. มรณตฺถาย วา ฯ ๔. วิ. มหาวิ. ๑/๑๘๕/๑๓๘ ม. โสพฺเภ
# วา นรเก วา ปปาเต วา ปปตาติอาทิ ฯ ๕. ม. จิตฺตสทฺทสฺส ฯ
จิตฺตํ ตํ มโน ยํ มโน ตํ จิตฺตนฺติ วุตฺตํ ฯ อิติสทฺทํ
ปน อุทฺธริตฺวาปิ น ตาว อตฺโถ วุตฺโต ฯ จิตฺตสงฺกปฺโปติ
อิมสฺมึ ปเท อธิการวเสน อิติสทฺโท อาหริตพฺโพ ฯ อิทํ หิ
อิติจิตฺตสงฺกปฺโปติ เอวํ อวุตฺตมฺปิ อธิการโต วุตฺตเมว โหตีติ
เวทิตพฺพํ ฯ ตถา หิสฺส ตเมว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต มรณสญฺญีติ-
อาทิมาห ฯ ยสฺมา เจตฺถ สงฺกปฺโปติ น อิทํ วิตกฺกสฺส นามํ
อถโข สํวิทหนมตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ ตญฺจ สํวิทหนํ อิมสฺมึ
อตฺเถ สญฺญาเจตนาธิปฺปาเยหิ สงฺคหํ คจฺฉติ ตสฺมา จิตฺโต
นานปฺปการโก สงฺกปฺโป อสฺสาติ จิตฺตสงฺกปฺโปติ เอวมตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ ตถา หิสฺส ปทภาชนมฺปิ สญฺญาเจตนาธิปฺปาย-
วเสน วุตฺตํ ฯ เอตฺถ จ อธิปฺปาโยติ วิตกฺโก เวทิตพฺโพ ฯ
อุจฺจาวเจหิ อากาเรหีติ มหนฺตามหนฺเตหิ อุปาเยหิ ฯ
ตตฺถ มรณวณฺณสํวณฺณเน ตาว ชีวิเต อาทีนวทสฺสนวเสน
อวจาการตา มรณวณฺณภณนวเสน อุจฺจาการตา เวทิตพฺพา ฯ
สมาทปเน ปน มุฏฺฐิชานุนิปฺโผฏนาทีหิ มรณสมาทปนวเสน
อุจฺจาการตา เอกโต ภุญฺชนฺตสฺส นเข วิสํ ปกฺขิปิตฺวา
มรณาทิสมาทปนวเสน อวจาการตา เวทิตพฺพา ฯ
โสพฺเภ วา นรเก วา ปปาเต วาติ เอตฺถ โสพฺโภ
นาม สมนฺตโต ฉินฺนตโฏ คมฺภีโร อาวาโฏ (๑) ฯ นรโก นาม
# ๑. สกฺกฏภาสายํ อวโฏ โหติ ฯ
ตตฺถ ตตฺถ ผลนฺติยา ภูมิยา สยเมว นิพฺพตฺตา มหาทรี
ยตฺถ หตฺถีปิ ปตนฺติ โจราปิ นิลีนา ติฏฺฐนฺติ ฯ ปปาโตติ
ปพฺพตนฺตเร วา ถลนฺตเร วา เอกโต ฉินฺโน โหติ ฯ ปุริเม
อุปาทายาติ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิตฺวา อทินฺนญฺจ อาทิยิตฺวา
ปาราชิกํ อาปตฺตึ อาปนฺเน ปุคฺคเล อุปาทาย ฯ เสสํ ปุพฺเพ
วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถตฺตา จ ปากฏเมวาติ ฯ

เอวํ อุทฺทิฏฺฐสิกฺขาปทํ ปทานุกฺกเมน วิภชิตฺวา อิทานิ
ยสฺมา เหฏฺฐา ปทภาชนียมฺหิ สงฺเขเปเนว มนุสฺสวิคฺคหปาราชิกํ
ทสฺสิตํ น วิตฺถาเรน อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา ตนฺติ ฐปิตา
สงฺเขปทสฺสิเต จ อตฺเถ น สพฺพากาเรเนว ภิกฺขู นยํ คเหตุํ
สกฺโกนฺติ อนาคเต จ ปาปปุคฺคลานมฺปิ โอกาโส โหติ
ตสฺมา ภิกฺขูนญฺจ สพฺพากาเรน นยคฺคหณตฺถํ อนาคเต จ
ปาปปุคฺคลานํ โอกาสปฏิพาหนตฺถํ ปุน สามํ อธิฏฺฐายาติ-
อาทินา นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถารโต มนุสฺสวิคฺคห-
ปาราชิกํ ทสฺเสนฺโต สามนฺติ สยํ หนตีติอาทิมาห ฯ
ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา ฯ
กาเยนาติ หตฺเถน วา ปาเทน วา มุฏฺฐินา วา ชานุนา
วา เยนเกนจิ องฺคปจฺจงฺเคน ฯ กายปฏิพทฺเธนาติ กายโต
อโมจิเตน อสิอาทินา ปหรเณน ฯ นิสฺสคฺคิเยนาติ กายโต จ
กายปฏิพทฺธโต จ โมจิเตน อุสุสตฺติอาทินา ฯ เอตฺตาวตา
สาหตฺถิโก จ นิสฺสคฺคิโย จาติ เทฺว ปโยคา วุตฺตา โหนฺติ ฯ
ตตฺถ เอกเมโก (๑) อุทฺทิสฺสานุทฺทิสฺสเภทโต ทุวิโธ ฯ
ตตฺถ อุทฺทิสิเก (๒) ยํ อุทฺทิสฺส ปหรติ ตสฺเสว มรเณน
กมฺมุนา พชฺฌติ ฯ โยโกจิ มรตูติ เอวํ อนุทฺทิสิเก (๓) ปหาร-
ปจฺจยา ยสฺส กสฺสจิ มรเณน กมฺมุนา พชฺฌติ ฯ อุภยถาปิ
ปหริตมตฺเต วา มรตุ ปจฺฉา วา เตเนว โรเคน มรตุ
ปหริตมตฺเตเยว กมฺมุนา พชฺฌติ ฯ มรณาธิปฺปาเยน จ ปหารํ
ทตฺวา เตน อมตสฺส ปุน อญฺญจิตฺเตน ปหาเร ทินฺเน ปจฺฉาปิ
ยทิ ปฐมปฺปหาเรเนว มรติ ตทาเอว กมฺมุนา พทฺโธ อถ
ทุติยปฺปหาเรน มรติ นตฺถิ ปาณาติปาโต ฯ อุภเยหิ มเตปิ
ปฐมปฺปหาเรเนว กมฺมุนา พทฺโธว ฯ อุภเยหิ อมเต เนวตฺถิ
ปาณาติปาโต ฯ เอส นโย พหูหิปิ เอกสฺส ปหาเร ทินฺเน ฯ
ตตฺราปิ หิ ยสฺส ปหาเรน มรติ ตสฺเสว กมฺมุนา พนฺโธ
โหตีติ ฯ

กมฺมาปตฺติพฺยตฺติภาวตฺถญฺเจตฺถ เอฬกจตุกฺกมฺปิ เวทิตพฺพํ ฯ
โย หิ เอฬกํ เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺนํ อุปธาเรติ รตฺตึ
อาคนฺตฺวา วธิสฺสามีติ ฯ เอฬกสฺส จ นิปนฺโนกาเส ตสฺส
มาตา วา ปิตา วา อรหา วา ปณฺฑุกาสาวํ ปารุปิตฺวา
นิปนฺโน โหติ ฯ โส รตฺติภาเค อาคนฺตฺวา เอฬกํ มาเรมีติ
# ๑. เอเกโก ฯ ๒. ม.อุทฺเทสิเก ฯ ๓. ม. อนุทฺเทสิเก ฯ
มาตรํ วา ปิตรํ วา อรหนฺตํ วา มาเรติ ฯ อิมํ วตฺถุํ
มาเรมีติ เจตนาย อตฺถิภาวโต ฆาตโก จ โหติ อานนฺตริย-
กมฺมญฺจ (๑) ผุสติ ปาราชิกญฺจ อาปชฺชติ ฯ อญฺโญ โกจิ อาคนฺตุโก
นิปนฺโน โหติ ฯ เอฬกํ มาเรมีติ ตํ มาเรติ ฆาตโก จ โหติ
ปาราชิกญฺจ อาปชฺชติ อานนฺตริยํ น ผุสติ ฯ ยกฺโข วา
เปโต วา นิปนฺโน โหติ ฯ เอฬกํ มาเรมีติ ตํ มาเรติ
ฆาตโก จ โหติ น จ อานนฺตริยํ ผุสติ น จ ปาราชิกํ
อาปชฺชติ ถุลฺลจฺจยํ ปน โหติ ฯ อญฺโญ โกจิ นิปนฺโน นตฺถิ
เอฬโกว โหติ ฯ ตํ มาเรติ ฆาตโก จ โหติ ปาจิตฺติยญฺจ
อาปชฺชติ ฯ มาตาปิตุอรหนฺตานํ อญฺญตรํ มาเรมีติ เตสํเยว
อญฺญตรํ มาเรติ ฆาตโก จ โหติ อานนฺตริยญฺจ ผุสติ
ปาราชิกญฺจ อาปชฺชติ ฯ เตสํเยว อญฺญตรํ มาเรสฺสามีติ อญฺญํ
อาคนฺตุกํ มาเรติ ยกฺขํ วา เปตํ วา มาเรติ เอฬกํ วา
มาเรติ ฯ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ อิธ ปน เจตนา
ทารุณา โหตีติ ฯ

อญฺญานิปิ เอตฺถ ปลาสปุญฺชาทีนิ วตฺถูนิ เวทิตพฺพานิ ฯ
โย หิ โลหิตกํ อสึ วา สตฺตึ วา ปุญฺฉิสฺสามีติ ปลาสปุญฺเช
ปเวเสนฺโต ตตฺถ นิปนฺนํ มาตรํ วา ปิตรํ วา อรหนฺตํ
วา อาคนฺตุกปุริสํ วา ยกฺขํ วา เปตํ วา ติรจฺฉานคตํ
# ๑. ม. อนนฺตริย….. ฯ
วา มาเรติ โวหารวเสน ฆาตโกติ วุจฺจติ วธกเจตนาย
ปน อภาวโต เนว กมฺมํ ผุสติ น อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ
โย ปน เอวํ ปเวเสนฺโต สรีรสมฺผสฺสํ สลฺลกฺเขตฺวา สตฺโต
มญฺเญ อพฺภนฺตรคโต มรตูติ ปเวเสตฺวา มาเรติ ฯ ตสฺส เตสํ
วตฺถูนํ อนุรูเปน กมฺมพนฺโธ จ อาปตฺติ จ เวทิตพฺพา ฯ
เอส นโย ตตฺถ นิทหนตฺถํ ปเวเสนฺตสฺสาปิ วนปฺปคุมฺพาทีสุ
ขิปนฺตสฺสาปิ ฯ

โยปิ โจรํ มาเรมีติ โจรเวเสน คจฺฉนฺตํ ปิตรํ มาเรติ
อานนฺตริยญฺจ ผุสติ ปาราชิโก จ โหติ ฯ โย ปน ปรเสนาย
อญฺญญฺจ โยธํ ปิตรญฺจ กมฺมํ กโรนฺเต ทิสฺวา โยธสฺส อุสุํ
ขิปติ เอตํ วิชฺฌิตฺวา มม ปิตรํ วิชฺฌิสฺสตีติ ยถาธิปฺปายํ
คเต ปิตุฆาตโก โหติ ฯ โยเธ วิทฺเธ มม ปิตา ปลายิสฺสตีติ
ขิปติ อุสุ น ยถาธิปฺปายํ คนฺตฺวา ปิตรํ มาเรติ โวหาร-
วเสน ปิตุฆาตโกติ วุจฺจติ อานนฺตริยํ ปน นตฺถีติ ฯ
อธิฏฺฐหิตฺวาติ สมีเป ฐตฺวา ฯ อาณาเปตีติ อุทฺทิสฺส วา
อนุทฺทิสฺส วา อาณาเปติ ฯ ตตฺถ ปรเสนาย ปจฺจุปฏฺฐิตาย
อนุทฺทิสฺเสว เอวํ วิชฺฌ เอวํ ปหร เอวํ ฆาเตหีติ อาณตฺเต
ยตฺตเก อาณตฺโต ฆาเตติ ตตฺตกา อุภินฺนํ ปาณาติปาตา ฯ
สเจ ตตฺถ อาณาปกสฺส มาตาปิตโร โหนฺติ อานนฺตริยมฺปิ
ผุสติ ฯ สเจ อรหา โหติ อุโภปิ อานนฺตริยํ ผุสนฺติ ฯ
สเจ อาณตฺตสฺเสว มาตาปิตโร โสว อานนฺตริยํ ผุสติ ฯ
อุทฺทิสิตฺวา ปน เอตํ ทีฆํ รสฺสํ รตฺตกญฺจุกํ นีลกญฺจุกํ
หตฺถิกฺขนฺเธ นิสินฺนํ มชฺเฌ นิสินฺนํ วิชฺฌ ปหร ฆาเตหีติ
อาณตฺเต สเจ โส ตเมว ฆาเตติ อุภินฺนมฺปิ ปาณาติปาโต
อานนฺตริยวตฺถุมฺหิ จ อานนฺตริยํ ฯ สเจ อญฺญํ มาเรติ
อาณาปกสฺส นตฺถิ ปาณาติปาโต ฯ เอเตน อาณตฺติโก ปโยโค
วุตฺโต โหติ ฯ