ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิกกุล-
ปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิมํ (๒) กมฺมฏฺฐานํ มนสิกาตพฺพํ ฯ
คณนฺเตน (๓) จ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ ทสนฺนํ อุปริ
# ๑. สี. อปมฺมุสฺสนฺเตน ฯ ม. อสมฺมุสสนฺเตน ฯ ๒. ม. อิทํ ฯ
# ๓. สี. คณยนฺเตน ฯ ม. คเณนฺเตน ฯ เอวมุปริปิ ฯ
น เนตพฺพํ อนฺตเร ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ ฯ ปญฺจนฺนํ
เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท
วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคโณ วิย ฯ ทสนฺนํ อุปริ
เนนฺตสฺส คณนานิสฺสิโตว จิตฺตุปฺปาโท โหติ ฯ อนฺตรา
ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส สิขาปฺปตฺตํ นุโข เม กมฺมฏฺฐานํ โนติ
จิตฺตํ วิกมฺปติ ฯ ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ ฯ
คณนฺเตน ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย
คเณตพฺพํ ฯ ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา เอกนฺติ วตฺวา
โอกีรติ ปุน ปูเรนฺโต กญฺจิ (๑) กจวรํ ทิสฺวา ตํ ฉฑฺเฑนฺโต
เอกํ เอกนฺติ วทติ ฯ เอส นโย เทฺว เทฺวติอาทีสุ ฯ เอวเมว
อิมินาปิ อสฺสาสปฺปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ ตํ คเหตฺวา เอกํ
เอกนฺติอาทึ กตฺวา ยาว ทส ทสาติ ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ
อุปลกฺเขตฺวา คเณตพฺพํ ฯ ตสฺส เอวํ คณยโต นิกฺขมนฺตา
จ ปวิสนฺตา จ อสฺสาสปฺปสฺสาสา ปากฏา โหนฺติ ฯ
อถาเนน ตํ ทนฺธคณนํ ธญฺญมาปกคณนํ ปหาย
สีฆคณนาย โคปาลคณนาย คเณตพฺพํ ฯ เฉโก หิ โคปาลโก
สกฺขราโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ
คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆตฺถมฺภมตฺถเก นิสินฺโน
ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํเยว คาวึ (๒) เอกา เทฺวติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา
# ๑. ม. กิญฺจิ ฯ ๒. ม. คาวํ ฯ ๓. ม. เอโก ฯ วิสุทธิมคฺเค ปน เอกนฺติ
# ทิสฺสติ ฯ
คเณติ ฯ ติยามรตฺตึ สมฺพาเธ โอกาเส ทุกฺขํ วุฏฺฐโคคโณ
นิกฺขมนฺโต อญฺญมญฺญํ อุปนิฆํเสนฺโต เวคเวเคน ปุญฺชปุญฺโช
หุตฺวา นิกฺขมติ ฯ โส เวคเวเคน ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ
ทสาติ คเณติเยว ฯ เอวํ อิมสฺสาปิ ปุริมนเยน คณยโต
อสฺสาสปฺปสฺสาสา ปากฏา หุตฺวา สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ
สญฺจรนฺติ ฯ ตโต เตน สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺตีติ
ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ อคฺคเหตฺวา ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺ-
ปตฺตํเยว คเหตฺวา เอโก เทฺว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ เอโก
เทฺว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ เอโก เทฺว ตีณิ จตฺตาริ
ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว ทสาติ สีฆํ สีฆํ คเณตพฺพเมว ฯ
คณนปฏิพทฺเธ หิ กมฺมฏฺฐาเน คณนพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ
โหติ อริตฺตูปตฺถมฺภนวเสน จณฺฑโสเต นาวาฐปนมิว ฯ
ตสฺเสวํ สีฆํ สีฆํ คณยโต กมฺมฏฺฐานํ นิรนฺตรปฺปวตฺตํ
วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ ฯ อถ นิรนฺตรํ ปวตฺตตีติ ญตฺวา
อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวคเวเคน
คเณตพฺพํ ฯ อนฺโตปวิสนวาเตหิ สทฺธึ จิตฺตํ ปเวสยโต อพฺภนฺตรํ (๑)
วาตพฺภาหตํ เมทปูริตํ วิย โหติ ฯ พหินิกฺขมนวาเตน สทฺธึ
จิตฺตํ นีหรโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ ฯ
ผุฏฺโฐกาเส ปน สตึ ฐเปตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว ภาวนา
# ๑. วิสุทฺธิมคฺเค ปน อพฺภนฺตเรติ ทิสฺสติ ฯ
สมฺปชฺชติ ฯ เตน วุตฺตํ อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา
ปุริมนเยเนว เวคเวเคน คเณตพฺพนฺติ ฯ
กีวจิรํ ปเนตํ คเณตพฺพนฺติ ฯ ยาว วินา คณนาย
อสฺสาสปฺปสฺสาสารมฺมเณ สติ สนฺติฏฺฐติ ฯ พหิวิสฏวิตกฺก-
วิจฺเฉทํ กตฺวา อสฺสาสปฺปสฺสาสารมฺมเณ สติสณฺฐปนตฺถํเยว
หิ คณนาติ ฯ

เอวํ คณนาย มนสิกตฺวา อนุพนฺธนาย มนสิกาตพฺพํ ฯ
อนุพนฺธนา นาม คณนํ ปฏิสํหริตฺวา สติยา นิรนฺตรํ
อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ อนุคมนํ ฯ ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌ-
ปริโยสานานุคมนวเสน ฯ พหินิกฺขมนวาตสฺส หิ นาภิ อาทิ
หทยํ มชฺฌํ นาสิกา ปริโยสานํ ฯ อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาตสฺส
นาสิกคฺคํ อาทิ หทยํ มชฺฌํ นาภิ ปริโยสานํ ฯ ตญฺจสฺส
อนุคจฺฉโต วิกฺเขปคตํ จิตฺตํ สารมฺภาย (๑) เจว โหติ อิญฺชนาย
จ ฯ ยถาห ฯ อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต
อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา
จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จ ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ
สติยา อนุคจฺฉโต พหิทฺธา วิกฺเขปคเตน จิตฺเตน กาโยปิ
จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺติ อิญฺชิตา จ ผนฺทิตา จาติ (๒) ฯ
ตสฺมา อนุพนฺธนาย มนสิกโรนฺเตน น อาทิมชฺฌ-
# ๑. ม. สารทฺธาย ฯ ๒. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๓๖๙/๒๔๙ ฯ
ปริโยสานวเสน มนสิกาตพฺพํ ฯ อปิจ โข ผุสนาวเสน จ
ฐปนาวเสน จ มนสิกาตพฺพํ ฯ คณนานุพนฺธนวเสน วิย หิ
ผุสนาฐปนาวเสน วิสุํ มนสิกาโร นตฺถิ ฯ ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว
ปน คเณนฺโต คณนาย จ ผุสนาย จ มนสิกโรติ ฯ ตตฺเถว
คณนํ ปฏิสํหริตฺวา เต สติยา อนุพนฺธนฺโต อปฺปนาวเสน
จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต อนุพนฺธนาย จ ผุสนาย จ ฐปนาย
จ มนสิกโรตีติ วุจฺจติ ฯ สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺตปงฺคุล-
โทวาริโกปมาหิ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตกกโจปมาย จ เวทิตพฺโพ ฯ

ตตฺรายํ ปงฺคุโลปมา เสยฺยถาปิ ปงฺคุโล โทลาย กีฬตํ
มาตาปุตฺตานํ โทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว โทลตฺถมฺภมูเล นิสินฺโน
กเมน อาคจฺฉนฺตสฺส จ คจฺฉนฺตสฺส จ โทลาผลกสฺส อุโภ
โกฏิโย มชฺฌญฺจ ปสฺสติ น จ อุโภโกฏิมชฺฌานํ ทสฺสนตฺถํ
พฺยาวโฏ โหติ เอวเมวายํ ภิกฺขุ สติวเสน อุปนิพนฺธนตฺถมฺภ-
มูเล ฐเปตฺวา อสฺสาสปฺปสฺสาสโทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว นิมิตฺเต
สติยา นิสินฺโน กเมน อาคจฺฉนฺตานญฺจ คจฺฉนฺตานญฺจ
ผุฏฺฐฏฺฐาเน อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา
อนุคจฺฉนฺโต ตตฺถ จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต ปสฺสติ น จ เตสํ
ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ ฯ

อยํ ปงฺคุโลปมา ฯ อยมฺปน
โทวาริโกปมา เสยฺยถาปิ โทวาริโก นครสฺส อนฺโต จ พหิ
จ ปุริเส โก ตฺวํ กุโต วา อาคโต กุหึ วา คจฺฉติ
กึ วา เต หตฺเถติ น วีมํสติ น หิ ตสฺส เต ภารา
ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว ปน วีมํสติ เอวเมว อิมสฺส
ภิกฺขุโน อนฺโต ปวิฏฺฐวาตา จ พหิ นิกฺขนฺตวาตา จ น
ภารา โหนฺติ ทฺวารปฺปตฺตา ทฺวารปฺปตฺตาเยว ภาราติ ฯ อยํ
โทวาริโกปมา ฯ

กกโจปมา ปน อาทิโต ปภูติ เวทิตพฺพา ฯ
วุตฺตํ เหตํ
นิมิตฺตํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส
อชานโต จ ตโย ธมฺเม ภาวนา นูปลพฺภติ ฯ
นิมิตฺตํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส
ชานโต จ ตโย ธมฺเม ภาวนา อุปลพฺภตีติ ฯ
กถํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณํ (๑) น โหนฺติ ฯ น
จีเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ
ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ
เสยฺยถาปิ รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต ตเมนํ ปุริโส
กกเจน ฉินฺเทยฺย รุกฺเข ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส
สติ อุปฏฺฐิตา โหติ น จ อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต
มนสิกโรติ น จ อาคตา วา คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา
โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ สาเธติ ฯ ยถาปิ
รุกฺโข สเม ภูมิภาเค นิกฺขิตฺโต เอวํ อุปนิพนฺธนนิมิตฺตํ ฯ
ยถา กกจทนฺตา เอวํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา ฯ ยถา รุกฺเข
# ๑. ม. อารมฺมณา ฯ
ผุฏฺฐกกจทนฺตานํ วเสน ปุริสสฺส สติ อุปฏฺฐิตา โหติ น
อาคเต วา คเต วา กกจทนฺเต มนสิกโรติ น อาคตา วา
คตา วา กกจทนฺตา อวิทิตา โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ
ปโยคญฺจ สาเธติ เอวเมว ภิกฺขุ นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต
วา สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺโน โหติ น อาคเต วา คเต
วา อสฺสาสปฺปสฺสาเส มนสิกโรติ น อาคตา วา คตา
วา อสฺสาสปฺปสฺสาสา อวิทิตา โหนฺติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ
ปโยคญฺจ สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ
ปธานนฺติ กตมํ ปธานํ อารทฺธวิริยสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ
กมฺมนิยํ โหติ อิทํ ปธานํ ฯ กตโม ปโยโค อารทฺธวิริยสฺส
อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ วิตกฺกา วูปสมนฺติ อยํ ปโยโค ฯ กตโม
วิเสโส อารทฺธวิริยสฺส สํโยชนา ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตี
โหนฺติ อยํ วิเสโส ฯ เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส
อารมฺมณํ (๑) น โหนฺติ น จีเม ตโย ธมฺมา อวิทิตา โหนฺติ
น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ ปธานญฺจ ปญฺญายติ ปโยคญฺจ
สาเธติ วิเสสมธิคจฺฉติ ฯ
อานาปานสฺสตี ยสฺส ปริปุณฺณา สุภาวิตา
อนุปุพฺพมฺปริจิตา ยถา พุทฺเธน เทสิตา
โสมํ โลกํ ปภาเสติ อพฺภามุตฺโตว จนฺทิมาติ ฯ
อยํ กกโจปมา ฯ อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว
# ๑. ม. อารมฺมณา ฯ
ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ
น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ อวเสสชฺฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา
อปฺปนา สงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ ฯ กสฺสจิ ปน
คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภูติ [๑] ยถา สารทฺธกายสฺส
มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ วิกุฏฺฏติ (๒)
ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว
มญฺจปีฐํ โอนมติ น วิกุฏฺฏติ น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ
ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ กสฺมา ยสฺมา อสารทฺธ-
กาโย ลหุโก โหติ เอวเมว คณนาวเสน มนสิการกาลโต
ปภูติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปฺปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ
วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ สรีรํ อากาเส
ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ ตสฺส โอฬาริเก อสฺสาสปฺปสฺสาเส
นิรุทฺเธ สุขุมสฺสาสปฺปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ
ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรสุขุมตรนิมิตฺตา- (๓)
รมฺมณํ ปวตฺตติเยว ฯ กถํ ฯ ยถา ปุริโส มหติยา โลห-
สลากาย กํสตาลํ อาโกฏฺเฏยฺย เอกปฺปหาเรน มหาสทฺโท
อุปฺปชฺเชยฺย ตสฺส โอฬาริกสทฺทารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺเตยฺย
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปฺสาสนิโรธวเสน
# กายรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตตมฺปิ ลหุกํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ
# วิย โหตีติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. วิกูชติ ฯ ๓. ม. สุขุมตรสุขุมตม… ฯ
นิรุทฺเธ โอฬาริเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณํ
ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรสุขุมตรสทฺทนิมิตฺตา- (๑)
รมฺมณํ (๒) ปวตฺตเตว เอวนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ
เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏฺฏิเตติ ฯ วิตฺถาโร ฯ
ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภตานิ
โหนฺติ น ตถา อิทํ ฯ อิทมฺปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส
ภาเวนฺตสฺส สุขุมตํ คจฺฉติ อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ ฯ เอวํ
อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ น เตน ภิกฺขุนา อุฏฺฐายาสนา
จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ กึ กาตพฺพํ อาจริยํ
ปุจฺฉิสฺสามีติ วา นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐานนฺติ วา น
วุฏฺฐาตพฺพํ ฯ อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวํ
นวเมว โหติ ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ ฯ

ตตฺรายํ อาหรณูปาโย ฯ เตน หิ ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส
อนุปฏฺฐหนภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ อิเม อสฺสาสปฺ-
ปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ กตฺถ นตฺถิ กสฺส วา อตฺถิ
กสฺส วา นตฺถีติ อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขโต อิเม อนฺโตมาตุ-
กุจฺฉิยํ นตฺถิ อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ ตถา อสญฺญิภูตานํ
มตานํ จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ รูปารูปภวสมงฺคีนํ นิโรธ-
สมาปนฺนานนฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ
# ๑. ม. สุขุมตรสุขุมตม… ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จิตฺตนฺติ ทิสฺสติ ฯ
นนุ ตฺวํ ปณฺฑิต เนว มาตุกุจฺฉิคโต น อุทเก นิมุคฺโค น
อสญฺญิภูโต น มโต น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน น รูปารูป-
ภวสมงฺคี น นิโรธสมาปนฺโน อตฺถิเยว เต อสฺสาสปฺปสฺสาสา
มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสีติ ฯ อถาเนน
ปกติผุฏฺฐวเสเนว จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ ฯ
อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ
รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ ฯ ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ
ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ ฯ อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ
วุตฺตํ ภควตา นาหํ ภิกฺขเว มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส
อานาปานสฺสติภาวนํ วทามีติ ฯ กิญฺจาปิ หิ ยงฺกิญฺจิ
กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ อิโต อญฺญํ
ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ ฯ อิทํ ปน อานาปานสฺสติ-
กมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ
มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ น เจว อิตฺตรํ น อิตฺตร-
สตฺตสมาเสวิตํ ยถา ยถา มนสิกริยติ ตถา ตถา สนฺตญฺเจว
โหติ สุขุมญฺจ ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ
อิจฺฉิตพฺพา ฯ
ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส (๑) ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา
อิจฺฉิตพฺพา สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ เอวเมว มฏฺฐ-
# ๑. สี. ปฏฺฏสาฏกสฺส ฯ
สาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิ-
ปฏิภาคา สติปิ สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํ สมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ
พลวตี อิจฺฉิตพฺพา ฯ ตาหิ จปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน
ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปฺปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา
ปริเยสิตพฺพา ฯ
ยถา ปน กสโก กสิตฺวา พลิวทฺเท มุญฺจิตฺวา
โคจราภิมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสเมยฺย อถสฺส เต
พลิวทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยย ฯ โย โหติ เฉโก กสโก
โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา
อฏวึ อาหิณฺฑติ อถโข รสฺมิญฺจ ปโฏทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว
เตสํ นิปาตติฏฺฐํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา ฯ อถ
เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา อุทปานติฏฺฐํ โอตริตฺวา นหาตฺวา
จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา
ปโฏเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ ฯ
เอวเมว เตน ภิกฺขุนา น เต อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา
ปริเยสิตพฺพา ฯ สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโฏทญฺจ คเหตฺวา ปกติ-
ผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ ฯ เอวํ
หิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตติฏฺเฐ
วิย โคณา ฯ ตโต เตน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว
ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโฏเทน วิชฺฌนฺเตน ปุน กมฺมฏฺฐานํ
อนุยุญฺชิตพฺพํ ฯ ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ
อุปฏฺฐาติ ฯ ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ ฯ อปิจ โข
กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาตปิจุ
วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ ฯ
อยํ ปน อฏฺฐกถาวินิจฺฉโย ฯ อิทํ หิ กสฺสจิ ตารกรูปํ
วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ
หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย สารทารุสูจิ วิย จ กสฺสจิ
ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ
กสฺสจิ วิตฺถตมกฺกฏกสุตฺตํ วิย พลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ
วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สุริยมณฺฑลํ วิย จ
อุปฏฺฐาติ ฯ ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ
สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ตุมฺหากํ กีทิสํ
หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ วุตฺเต เอโก มยฺหํ มหตี
ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อาห ฯ อปโร
มยฺหํ เอกวนราชิ วิย อญฺโญ มยฺหํ สีตจฺฉาโย สาขา-
สมฺปนฺโน ผลภารภริตรุกฺโข วิยาติ ฯ เตสํ หิ เอกเมว สุตฺตํ
สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาสิ ฯ เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ
สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาสิ ฯ สญฺญาชํ หิ เอตํ
สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต
อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ ฯ

เอตฺถ จ อญฺญเมว อสฺสาสารมฺมณํ จิตฺตํ อญฺญํ
ปสฺสาสารมฺมณํ อญฺญํ นิมิตฺตารมฺมณํ ฯ ยสฺส หิ อิเม ตโย
ธมฺมา นตฺถิ ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ เนว อปฺปนํ น อุปจารํ
ปาปุณาติ ฯ ยสฺส ปนีเม ตโย ธมฺมา อตฺถิ ตสฺเสว กมฺมฏฺฐานํ
อปฺปนญฺจ อุปจารญฺจ ปาปุณาติ ฯ วุตฺตํ เหตํ
นิมิตฺตํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา (๑) อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส
อชานโต จ ตโย ธมฺเม ภาวนา นูปลพฺภติ ฯ
นิมิตฺตํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา (๑) อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺส
ชานโต จ ตโย ธมฺเม ภาวนา อุปลพฺภตีติ ฯ
เอวํ อุปฏฺฐิเต ปน นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส
สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ มยฺหํ ภนฺเต เอวรูปนฺนาม
อุปฏฺฐาตีติ ฯ อาจริเยน ปน เอตํ นิมิตฺตนฺติ วา น
วา นิมิตฺตนฺติ น วตฺตพฺพํ ฯ เอวํ โหติ อาวุโสติ วตฺวา
ปุนปฺปุนํ มนสิกโรหีติ วตฺตพฺโพ ฯ นิมิตฺตนฺติ หิ วุตฺเต โวสานํ
อาปชฺเชยฺย น นิมิตฺตนฺติ วุตฺเต นิราโส วิสีเทยฺย ตสฺมา
ตทุภยมฺปิ อวตฺวา มนสิกาเรเยว นิโยเชตพฺโพติ เอวนฺตาว
ทีฆภาณกา ฯ มชฺฌิมภาณกา ปนาหุ นิมิตฺตมิทํ อาวุโส
กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรหิ สปฺปุริสาติ วตฺตพฺโพติ ฯ
อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ ฯ เอวมสฺสายํ อิโต ปภูติ
# ๑. ม. วิสุทฺธิมคฺค. ๒/๗๑ อสฺสาสปสฺสาสา ฯ เอวมุปริปิ ฯ
ฐปนาวเสน ภาวนา โหติ ฯ วุตฺตํ เหตํ โปราเณหิ
นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ นานาการํ วิภาวยํ
ธีโร อสฺสาสปฺปสฺสาเส สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตีติ ฯ
ตสฺเสวํ นิมิตฺตูปฏฺฐานโต ปภูติ นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว
โหนฺติ กิเลสา สนฺนิสินฺนาว สติ อุปฏฺฐิตาเยว จิตฺตํ
สมาหิตเมว ฯ

อิทํ หิ ทฺวีหากาเรหิ จิตฺตํ สมาหิตนฺนาม
โหติ อุปจารภูมิยํ วา นีวรณปฺปหาเนน ปฏิลาภภูมิยํ วา
องฺคปาตุภาเวน ฯ ตตฺถ อุปจารภูมีติ อุปจารสมาธิ ฯ ปฏิลาภ-
ภูมีติ อปฺปนาสมาธิ ฯ เตสํ กึ นานากรณํ ฯ อุปจารสมาธิ
กุสลวีถิยํ ชวิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ ฯ อปฺปนาสมาธิ ทิวสภาเค
อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสภาคมฺปิ กุสลวีถิยํ ชวติ ภวงฺคํ น
โอตรติ ฯ อิเมสุ ทฺวีสุ สมาธีสุ นิมิตฺตปาตุภาเวน อุปจาร-
สมาธินา สมาหิตํ จิตฺตํ โหติ ฯ อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว
วณฺณโต มนสิกาตพฺพํ น ลกฺขณโต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ ฯ อปิจ
โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภวิย กสเกน สาลิยวคพฺโภ
วิย จ อปฺปมตฺเตน รกฺขิตพฺพํ ฯ รกฺขิตํ หิสฺส ผลทํ โหติ ฯ
นิมิตฺตํ รกฺขโต ลทฺธํ ปริหานิ น วิชฺชติ
อารกฺขมฺหิ อสนฺตมฺหิ ลทฺธํ ลทฺธํ วินสฺสตีติ ฯ

ตตฺรายํ รกฺขณุปาโย ฯ เตน ภิกฺขุนา อาวาโส โคจโร
ภสฺสํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ อิริยาปโถติ อิมานิ สตฺต อสปฺปายานิ
วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน ปุนปฺปุนํ ตํ
นิมิตฺตํ มนสิกาตพฺพํ ฯ
เอวํ สปฺปายเสวเนน นิมิตฺตํ ถิรํ กตฺวา วุฑฺฒึ วิรุฬฺหึ
เวปุลฺลํ คมยิตฺวา วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนตา
นิมิตฺตกุสลตา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย
จิตฺตํ นิคฺคณฺหนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ
สมเย จิตฺตปฺปคฺคณฺหนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสตพฺพํ
ตสฺมึ สมเย จิตฺตสมฺปหํสนา ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ
ตสฺมึ สมเย จิตฺตอชฺฌุเปกฺขนา อสมาหิตปุคฺคลปริวชฺชนา
สมาหิตปุคฺคลเสวนา ตทธิมุตฺตตาติ อิมานิ ทส อปฺปนา-
โกสลฺลานิ อวิชหนฺเตน โยโค กรณีโย ฯ
ตสฺเสวมนุยุญฺชนฺตสฺส วิหรโต อิทานิ อปฺปนา
อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ภวงฺคํ วิจฺฉินฺทิตฺวา นิมิตฺตารมฺมณํ มโน-
ทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ ฯ ตสฺมิญฺจ นิรุทฺเธ ตเทวารมฺมณํ
คเหตฺวา จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ เยสํ ปฐมํ
ปริกมฺมํ ทุติยํ อุปจารํ ตติยํ อนุโลมํ จตุตฺถํ โคตฺรภู ปญฺจมํ
อปฺปนาจิตฺตํ ปฐมํ วา ปริกมฺมญฺเจว อุปจารญฺจ ทุติยํ อนุโลมํ
ตติยํ โคตฺรภู จตุตฺถํ อปฺปนาจิตฺตนฺติ วุจฺจติ ฯ จตุตฺถเมว
หิ ปญฺจมํ วา อปฺเปติ น ฉฏฺฐํ สตฺตมํ วา อาสนฺนภวงฺค-
ปาตตฺตา ฯ อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถโร ปนาห อาเสวนปจฺจเยน
กุสลา ธมฺมา พลวนฺโต โหนฺติ ตสฺมา ฉฏฺฐํ สตฺตมํ วา
อปฺเปตีติ ฯ ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ ตตฺถ ปุพฺพภาค-
จิตฺตานิ กามาวจรานิ อปฺปนาจิตฺตํ ปน รูปาวจรํ ฯ เอวมเนน
ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ ติวิธ-
กลฺยาณํ ปฐมชฺฌานมธิคตํ โหติ ฯ โส ตสฺมึเยว อารมฺมเณ
วิตกฺกาทโย วูปสเมตฺวา ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ ปาปุณาติ ฯ
เอตฺตาวตา จ ฐปนวเสน ภาวนาย ปริโยสานปฺปตฺโต
โหติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขปกถา ฯ วิตฺถารํ (๑) ปน อิจฺฉนฺเตน
วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺพํ (๒) ฯ
เอวํ ปตฺตจตุตฺถชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณา-
วิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม
ตเทว ฌานํ อาวชฺชนสมาปชฺชนาธิฏฺฐานวุฏฺฐานปจฺจเวกฺขณ-
สงฺขาเตหิ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา อรูป-
ปุพฺพงฺคมํ วา รูปํ รูปปุพฺพงฺคมํ วา อรูปนฺติ รูปารูปํ
ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ ฯ กถํ ฯ โส หิ ฌานา
วุฏฺฐหิตฺวา ฌานงฺคานิ ปริคฺคเหตฺวา เตสํ นิสฺสยํ หทยวตฺถุํ
ตนฺนิสฺสยานิ จ ภูตานิ เตสญฺจ นิสฺสยํ สกลมฺปิ กรชกายํ
ปสฺสติ ฯ ตโต ฌานงฺคานิ อรูปํ วตฺถาทีนิ รูปนฺติ รูปารูปํ
ววฏฺฐเปติ ฯ
# ๑ . ม. วิตฺถาโร ฯ ๒. ม. คเหตพฺโพ ฯ
อถวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา เกสาทีสุ โกฏฺฐาเสสุ
ปฐวีธาตุอาทิวเสน จตฺตาริ ภูตานิ ตนฺนิสฺสิตรูปานิ จ
ปริคฺคเหตฺวา ยถาปริคฺคหิตรูปารมฺมณํ ยถาปริคฺคหิตรูปวตฺถุ-
ทฺวารารมฺมณํ วา สสมฺปยุตฺตธมฺมํ วิญฺญาณํ ปสฺสติ ฯ ตโต
ภูตาทีนิ รูปํ สมฺปยุตฺตธมฺมํ (๑) วิญฺญาณมรูปนฺติ ววฏฺฐเปติ ฯ
อถวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ
สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ ฯ ยถา หิ กมฺมาร-
คคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ
ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ เอวเมว กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ
อสฺสาสปฺปสฺสาสาติ ฯ ตโต อสฺสาสปฺปสฺสาเส จ กายญฺจ
รูปํ จิตฺตญฺจ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺเม จ อรูปนฺติ ววฏฺฐเปติ ฯ
เอวํ นามรูปํ ววฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ ฯ
ปริเยสนฺโต จ ตํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส
ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ ฯ วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสน-
วเสน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค
อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทสวิปสฺสนูปกฺกิเลเส ปหาย อุปกฺกิเลส-
วิมุตฺตํ ปฏิปทาญาณํ มคฺโคติ ววฏฺฐเปตฺวา อุทยํ ปหาย
ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน ภยโต
อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต
# ๑. ม. สสมฺปยุตฺตธมฺมํ ฯ
ยถากฺกมํ จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย
เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณญฺญาณสฺส ปริยนฺตปฺปตฺโต
สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ ฯ เอตฺตาวตา จสฺส
คณนํ อาทึ กตฺวา ปฏิปสฺสนาปริโยสานา (๑) อานาปานสฺสติ-
สมาธิภาวนา [๒] สมตฺตา โหตีติ ฯ
อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกวณฺณนา ฯ
อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐาน-
ภาวนานโย นาม นตฺถิ ตสฺมา อนุปทวณฺณนานเยเนว เตสํ
อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ
ปีติปฏิสํเวทีติ ปีตึ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต
อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ
ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ ฯ
กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ ฯ สปฺปีติเก
เทฺว ฌาเน สมาปชฺชติ ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌาน-
ปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํเวทิตา โหติ อารมฺมณสฺส
ปฏิสํวิทิตตฺตา ฯ
กถํ อสมฺโมหโต ฯ สปฺปีติเก เทฺว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา
วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตกปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ ตสฺส
วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา
# ๑. ม. วิปสฺสนาปริโยสานา ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จาติ ทิสฺสติ ฯ
โหติ ฯวุตฺตญฺเจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส
เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ ตาย สติยา
เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ ทีฆํ ปสฺสาสวเสน
รสฺสํ อสฺสาสวเสน รสฺสํ ปสฺสาสวเสน สพฺพกายปฏิสํเวที
อสฺสาสปฺปสฺสาสวเสน ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสาสปฺปสฺสาส-
วเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา
โหติ ตาย สติยา เตน ญาเณน สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ
อาวชฺชยโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ ชานโต ปสฺสโต
ปจฺจเวกฺขโต จิตฺตํ อธิฏฺฐหโต สทฺธาย อธิมุจฺจโต วิริยํ
ปคฺคณฺหโต สตึ อุปฏฺฐาปยโต จิตฺตํ สมาทหโต ปญฺญาย
ปชานโต อภิญฺเญยฺยํ (๑) ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ ภาเวตพฺพํ
สจฺฉิกาตพฺพํ (๑) สจฺฉิกโรโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ เอวํ
สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตีติ (๒) ฯ
เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ ฯ
อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ ฯ ติณฺณํ ฌานานํ วเสน สุขปฏิสํเวทิตา
จตุนฺนมฺปิ วเสน จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทิตา เวทิตพฺพา ฯ จิตฺต-
สงฺขาโรติ เวทนาทโย เทฺว ขนฺธา ฯ สุขปฏิสํเวทิปเท เจตฺถ
วิปสฺสนาภูมิทสฺสนตฺถํ สุขนฺติ เทฺว สุขานิ กายิกญฺจ สุขํ
# ๑. ม. อภิญฺเญยฺย อภิชานโต ปริญฺเญยฺยํ ปริชานโต ปหาตพฺพํ
# ปชหโต ภาเวตพฺพํ ภาวยโต สจฺฉิกาตพฺพํ ฯ
# ๒. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๔๐๘/๒๘๑-๒ ฯ
เจตสิกญฺจาติ ปฏิสมภิทายํ วุตฺตํ ฯ ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ
โอฬาริกํ โอฬาริกํ จิตฺตสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโตติ
อตฺโถ ฯ โส วิตฺถารโต กายสงฺขาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ
อปิเจตฺถ ปีติปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา สุขปฏิสํเวทิปเท (๑)
สรูเปเนว เวทนา ทฺวีสุ จิตฺตสงฺขารปเทสุ สญฺญา จ เวทนา
จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขาราติ วจนโต
สญฺญาสมฺปยุตฺตา เวทนาติ ฯ เอวํ เวทนานุปสฺสนานเยน อิทํ
จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
ตติยจตุกฺเกปิ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน จิตฺตปฏิสํเวทิตา
เวทิตพฺพา ฯ อภิปฺปโมทยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ โมเทนฺโต หาเสนฺโต
ปหาเสนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ ตตฺถ
ทฺวีหากาเรหิ อภิปฺปโมโท โหติ สมาธิวเสน วิปสฺสนาวเสน
จ ฯ
กถํ สมาธิวเสน ฯ สปฺปีติเก เทฺว ฌาเน สมาปชฺชติ ฯ
โส สมาปตฺติกฺขเณ สมฺปยุตฺตาย ปีติยา จิตฺตํ อาโมเทติ
ปโมเทติ ฯ กถํ วิปสฺสนาวเสน ฯ สปฺปีติเก เทฺว ฌาเน
สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต
สมฺมสติ ฯ เอวํ วิปสฺสนากฺขเณ ฌานสมฺปยุตฺตึ ปีตึ อารมฺมณํ
กตฺวา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ ฯ เอวํ ปฏิปนฺโน อภิปฺปโมทยํ
# ๑. ม. สุขปเท ฯ
จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ วุจฺจติ ฯ
สมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเณ จิตฺตํ
สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ฯ ตานิ วา ปน ฌานานิ
สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต
สมฺมสโต วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ขณิก-
จิตฺเตกคฺคตา เอวํ อุปฺปนฺนาย ขณิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ
อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต สมาทหํ
จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ วุจฺจติ ฯ
วิโมจยํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเณหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต
วิโมเจนฺโต ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ ตติเยน ปีติยา จตุตฺเถน
สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต ฯ ตานิ วา ปน
ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต
วยโต สมฺมสติ โส วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจานุปสฺสนาย
นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต ทุกฺขานุปสฺสนาย
สุขสญฺญาโต อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต นิพฺพิทานุ-
ปสฺสนาย นนฺทิโต วิราคานุปสฺสนาย ราคโต นิโรธานุ-
ปสฺสนาย สมุทยโต ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ
โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ ฯ เตน วุตฺตํ
วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ ฯ เอวํ
จิตฺตานุปสฺสนาย วเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ
เวทิตพฺพํ อนิจฺจตา เวทิตพฺพา อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา
อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา ฯ
กสฺมา ฯ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา ฯ อนิจฺจตาติ เตสํเยว
อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ หุตฺวา อภาโว วา นิพฺพตฺตานํ เตเนวา-
กาเรน อฏฺฐตฺวา ขณภงฺเคน เภโทติ อตฺโถ ฯ อนิจฺจานุ-
ปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ อนิจฺจนฺติ อนุ-
ปสฺสนา ฯ อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต ฯ
ตสฺมา เอวํภูโต อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต จ อิธ อนิจฺจานุ-
ปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ เวทิตพฺโพ ฯ
วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปน เทฺว วิราคา ขยวิราโค จ
อจฺจนฺตวิราโค จ ฯ ตตฺถ ขยวิราโคติ สงฺขารานํ ขณภงฺโค ฯ
อจฺจนฺตวิราโคติ นิพฺพานํ ฯ วิราคานุปสฺสนาติ ตทุภยทสฺสนวเสน
ปวตฺตา วิปสฺสนา จ มคฺโค จ ฯ ตาย ทุวิธายปิ อนุปสฺสนาย
สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ วิราคานุปสฺสี
อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ เวทิตพฺโพ ฯ นิโรธานุ-
ปสฺสิปเทปิ เอเสว นโย ฯ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ เทฺว
ปฏินิสฺสคฺคา ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค
จ ฯ ปฏินิสฺสคฺโคเยว อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา ฯ
วิปสฺสนามคฺคานํ เอตํ อธิวจนํ ฯ วิปสฺสนา หิ ตทงฺควเสน
สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ สงฺขตโทสทสฺสเนน
จ ตพฺพีปริเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาค-
ปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ ฯ มคฺโค
สมุจฺเฉทวเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ
อารมฺมณกรเณน จ นิพฺพาเน ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค
เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ ฯ อุภยมฺปิ ปน
ปุริมปุริมญฺญาณานํ อนุปสฺสนโต อนุปสฺสนาติ วุจฺจติ ฯ
ตาย ทุวิธาย ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา
อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ
ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ เวทิตพฺโพ ฯ เอวํ ภาวิโตติ เอวํ
โสฬสหิ อากาเรหิ ภาวิโต ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ
อานาปานสฺสติสมาธิกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อถโข ภควาติอาทิมฺหิ ปน อยํ สงฺเขปตฺโถ ฯ เอวํ
ภควา อานาปานสฺสติสมาธิกถาย ภิกฺขู สมสฺสาเสตฺวา อถ
ยนฺตํ ตติยปาราชิกปฺปญฺญตฺติยา นิทานญฺเจว ปกรณญฺจ
อุปฺปนฺนํ ภิกฺขูนํ อญฺญมญฺญํ ชีวิตา โวโรปนํ เอตสฺมึ นิทาเน
เอตสฺมึ ปกรเณ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา
วิครหิตฺวา จ ยสฺมา ตตฺถ อตฺตนา อตฺตานํ ชีวิตา
โวโรปนํ มิคลณฺฑิเกน จ โวโรปาปนํ ปาราชิกวตฺถุ น
โหติ ตสฺมา ตํ ฐเปตฺวา ปาราชิกสฺส วตฺถุภูตํ อญฺญมญฺญํ
ชีวิตา โวโรปนเมว คเหตฺวา ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺโต โย ปน
ภิกฺขุ สญฺจิจฺจ มนุสฺสวิคฺคหนฺติอาทิมาห ฯ อริยปุคฺคลมิสฺสกตฺตา
ปเนตฺถ โมฆปุริสาติ อวตฺวา เต ภิกฺขูติ วุตฺตํ ฯ