โส สโตว อสฺสสตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ นิสีทิตฺวา เอวญฺจ
สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ตํ สตึ อวิชหนฺโต สโตเอว อสฺสสติ สโต
ปสฺสสติ ฯ สโตการี โหตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อิทานิ เยหากาเรหิ สโตการี โหติ เต ทสฺเสนฺโต
ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติอาทิมาห ฯ วุตฺตํ เหตํ ปฏิสมฺภิทายํ โส
สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตีติ เอตสฺเสว วิภงฺเค พตฺตึสาย (๑)
อากาเรหิ สโตการี โหติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ
อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ ตาย สติยา เตน
ญาเณน สโตการี โหติ ทีฆํ ปสฺสาสวเสน ฯเปฯ ปฏิ-
นิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสาสวเสน ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี ปสฺสาสวเสน
จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติ
ตาย สติยา เตน ญาเณน สโตการี โหตีติ ฯ

ตตฺถ ทีฆํ วา
อสฺสสนฺโตติ ทีฆํ วา อสฺสาสํ ปวตฺเตนฺโต ฯ อสฺสาโสติ พหิ
นิกฺขมนวาโต ปสฺสาโสติ อนฺโต ปวิสนวาโตติ วินยฏฺฐกถายํ
วุตฺตํ ฯ สุตฺตนฺตฏฺฐกถาสุ ปน อุปปฏิปาฏิยา (๒) อาคตํ ฯ
ตตฺถ สพฺเพสมฺปิ คพฺภเสยฺยกานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมน-
กาเล ปฐมํ คพฺภนฺตรวาโต พหิ นิกฺขมติ ปจฺฉา พาหิร-
วาโต สุขุมํ รชํ คเหตฺวา อพฺภนฺตรํ ปวิสนฺโต ตาลล อาหจฺจ
นิพฺพายติ ฯ เอวนฺตาว อสฺสาสปฺปสฺสาสา เวทิตพฺพา ฯ ยา
ปน เตสํ ทีฆรสฺสตา สา อทฺธานวเสน เวทิตพฺพา ฯ
ยถา หิ โอกาสทฺธานํ ผริตฺวา ฐิตํ อุทกํ วา วาลิกา
วา ทีฆมุทกํ ทีฆา วาลิกา รสฺสมุทกํ รสฺสา วาลิกาติ
วุจฺจติ เอวํ จุณฺณวิจุณฺณาปิ อสฺสาสปฺปสฺสาสา หตฺถิสรีเร
อหิสรีเร จ เตสํ อตฺตภาวสงฺขาตํ ทีฆํ อทฺธานํ สณิกํ
# ๑. ม. พาตฺตึสาย ฯ ๒. ม. อุปฺปฏิปาฏิยา ฯ
ปูเรตฺวา สณิกเมว นิกฺขมนฺติ ตสฺมา ทีฆาติ วุจฺจนฺติ ฯ
สุนขสสาทีนํ อตฺตภาวสงฺขาตํ รสฺสํ อทฺธานํ สีฆํ ปูเรตฺวา
สีฆเมว นิกฺขมนฺติ ตสฺมา รสฺสาติ วุจฺจนฺติ ฯ มนุสฺเสสุ ปน
เกจิ หตฺถิอหิอาทโย วิย กาลทฺธานวเสน ทีฆํ อสฺสสนฺติ จ
ปสฺสสนฺติ จ เกจิ สุนขสสาทโย วิย รสฺสํ ตสฺมา เตสํ
กาลวเสน ทีฆมทฺธานํ นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ เต
ทีฆา อิตฺตรมทฺธานํ นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ รสฺสาติ
เวทิตพฺพา ฯ

ตตฺรายํ ภิกฺขุ นวหากาเรหิ ทีฆํ อสฺสสนฺโต จ
ปสฺสสนฺโต จ ทีฆํ อสฺสสามิ ปสฺสสามีติ ปชานาติ ฯ เอวํ
ปชานโต จสฺส เอเกนากาเรน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาน-
ภาวนา สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพา ฯ ยถาห ปฏิสมฺภิทายํ (๑) ฯ
กถํ ทีฆํ อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ ฯเปฯ
รสฺสํ ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาติ ฯ ทีฆํ อสฺสาสํ
อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ ทีฆํ ปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต
ปสฺสสติ ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ
ปสฺสสติปิ ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ
ปสฺสสโตปิ ฉนฺโท อุปฺปชฺชติ ฯ ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ
ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติ ฉนฺทวเสน ตโต
สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต ปสฺสสติ ฉนฺทวเสน
# ๑. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๓๙๐/๒๖๕ ฯ
ตโต สุขุมตรํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ
ปสฺสสติปิ ฉนฺทวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ
อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ปามุชฺชํ อุปฺปชฺชติ ฯ
ปามุชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต
อสฺสสติ ปามุชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ ปสฺสาสํ ฯเปฯ
ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเต อสฺสสติปิ ปสฺสสติปิ
ปามุชฺชวเสน ตโต สุขุมตรํ ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสํ อทฺธาน-
สงฺขาเต อสฺสสโตปิ ปสฺสสโตปิ ทีฆํ อสฺสาสปฺปสฺสาสา จิตฺตํ
วิวฏฺฏติ อุเปกฺขา สณฺฐาติ ฯ อิเมหิ นวหากาเรหิ ทีฆํ
อสฺสาสปฺปสฺสาสา กาโย อุปฏฺฐานํ สติ อนุปสฺสนา ญาณํ
กาโย อุปฏฺฐานํ โน สติ สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ
ตาย สติยา เตน ญาเณน ตํ กายํ อนุปสฺสตีติ เตน
วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนาติ ฯ
เอเสว นโย รสฺสปเทปิ ฯ อยํ ปน วิเสโส ฯ ยถา
เอตฺถ ทีฆํ อสฺสาสํ อทฺธานสงฺขาเตติ วุตฺตํ เอวํ อิธ
รสฺสํ อสฺสาสํ อิตฺตรสงฺขาเต อสฺสสตีติ อาคตํ ฯ ตสฺมา ตสฺส
วเสน ยาว เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาน-
ภาวนาติ ตาว โยเชตพฺพํ ฯ เอวมยํ อทฺธานวเสน อิตฺตรวเสน
จ อิเมหิ นวหิ อากาเรหิ อสฺสาสปฺปสฺสาเส ปชานนฺโต ทีฆํ
วา อสฺสสนฺโต ทีฆํ อสฺสสามีติ ปชานาติ ฯเปฯ รสฺสํ วา
ปสฺสสนฺโต รสฺสํ ปสฺสสามีติ ปชานาตีติ เวทิตพฺโพ ฯ เอวํ
ปชานโต จสฺส
ทีโฆ รสฺโส จ อสฺสาโส ปสฺสาโสปิ จ ตาทิโส
จตฺตาโร วณฺณา วตฺตนฺติ นาสิกคฺเคว ภิกฺขุโนติ ฯ
สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ ฯเปฯ ปสฺสสิสฺสามีติ
สิกฺขตีติ สกลสฺส อสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ
กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ สกลสฺส
ปสฺสาสกายสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ
กโรนฺโต ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ
กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ
ตสฺมา อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ วุจฺจติ ฯ เอกสฺส
หิ ภิกฺขุโน จุณฺณวิคเต (๑) อสฺสาสกาเย วา ปสฺสาสกาเย
วา อาทิ ปากโฏ โหติ น มชฺฌปริโยสานํ โส อาทิเมว
ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ มชฺฌปริโยสาเน กิลมติ ฯ เอกสฺส มชฺฌํ
ปากฏํ โหติ น อาทิปริโยสานํ โส มชฺฌเมว ปริคฺคเหตุํ
สกฺโกติ อาทิปริโยสาเน กิลมติ ฯ เอกสฺส ปริโยสานํ ปากฏํ
โหติ น อาทิมชฺฌํ โส ปริโยสานเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ
อาทิมชฺเฌ กิลมติ ฯ เอกสฺส สพฺพมฺปิ ปากฏํ โหติ โส สพฺพมฺปิ
ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ น กตฺถจิ กิลมติ ฯ ตาทิเสน ภวิตพฺพนฺติ
# ๑. วิสุทฺธิมคฺเค ปน จุณฺณวิสเฏติ ทิสฺสติ ฯ ม. จุณฺณวิจุณฺณวิสดฏ ฯ
ทสฺเสนฺโต อาห สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ ฯเปฯ
ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ ฯ
ตตฺถ สิกฺขตีติ เอวํ ฆฏติ วายมติ ฯ โย วา ตถาภูตสฺส
สํวโร อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา โย ตถาภูตสฺส สมาธิ อยํ
อธิจิตฺตสิกฺขา ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา อยํ อธิปญฺญา-
สิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา
เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ
เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ตตฺถ ยสฺมา ปุริมนเยน เกวลํ
อสฺสสิตพฺพํ ปสฺสสิตพฺพเมว จ น อญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ
อิโต ปฏฺฐาย ปน ญาณุปฺปาทนาทีสุ โยโค กรณีโย ตสฺมา
ตตฺถ อสฺสสามีติ ปชานาติ ปสฺสสามีติ ปชานาตีเตฺวว
วตฺตมานกาลวเสน ปาลึ วตฺวา อิโต ปฏฺฐาย กตฺตพฺพสฺส
ญาณุปฺปาทนาทิโน อาการสฺส ทสฺสนตฺถํ สพฺพกายปฏิสํเวที
อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติอาทินา นเยน อนาคตวจนวเสน ปาลิ
อาโรปิตาติ เวทิตพฺพา ฯ

ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ ฯเปฯ ปสฺสสิสฺสามีติ
สิกฺขตีติ โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต
นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ
ตเตฺรวํ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา ฯ
อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ จิตฺตญฺจ
สทรถา โหนฺติ โอฬาริกานํ (๑) กายจิตฺตานํ โอฬาริกตฺเต
อวูปสนฺเต อสฺสาสปฺปสฺสาสาปิ โอฬาริกา โหนฺติ พลวตรา
หุตฺวา ปวตฺตนฺติ นาสิกา นปฺปโหติ มุเขน อสฺสสนฺโตปิ
ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ ฯ ยทา ปนสฺส กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ปริคฺคหิตา
โหนฺติ ตทา เต สนฺตา โหนฺติ วูปสนฺตา ฯ เตสุ สนฺเตสุ
อสฺสาสปฺปสฺสาสา สุขุมา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ อตฺถิ นุ โข
นตฺถีติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา โหนฺติ ฯ เสยฺยถาปิ ปุริสสฺส
ธาวิตฺวา ปพฺพตา วา โอโรหิตฺวา มหาภารํ วา สีสโต
โอโรเปตฺวา ฐิตสฺส โอฬาริกา อสฺสาสปฺปสฺสาสา โหนฺติ
นาสิกา นปฺปโหติ มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ ฯ
ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นหาตฺวา (๒) จ ปิวิตฺวา
จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน
โหติ อถสฺส เต อสฺสาสปฺปสฺสาสา สุขุมา โหนฺติ อตฺถิ
นุโข นตฺถีติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา ฯ เอวเมว อิมสฺส
ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ ฯเปฯ วิเจตพฺพา-
การปฺปตฺตา โหนฺติ ฯ ตํ กิสฺส เหตุ ฯ ตถาหิสฺส ปุพฺเพ
อปริคฺคหิตกาเล โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมีติ
อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ ฯ ปริคฺคหิต-
กาเล ปน อตฺถิ ฯ เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล
# ๑. วิสุทฺธิมคฺเค โอฬาริกาต ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. นหตฺวา ฯ
กายสงฺขาโร สุขุโม โหติ ฯ เตนาหุ โปราณา
สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ อธิมตฺตํ ปวตฺตติ
อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ สุขุมํ สมฺปวตฺตตีติ ฯ

ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก ปฐมชฺฌานูปจาเร สุขุโม ฯ
ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก ปฐมชฺฌาเน สุขุโม ฯ ปฐมชฺฌาเน จ
ทุติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก ทุติยชฺฌาเน สุขุโม ฯ
ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก ตติยชฺฌาเน
สุขุโม ฯ ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก
จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุณาติ ฯ อิทํ ตาว
ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตํ ฯ
มชฺฌิมภาณกา ปน ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก ทุติยชฺ-
ฌานูปจาเร สุขุโมติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺ-
ฌานูปจาเรปิ สุขุมตรํ อิจฺฉนฺติ ฯ สพฺเพสํเยว ปน มเตน
อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติ
ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานูปจาเร ฯเปฯ
จตุตฺถชฺฌานูปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเณ ปฏิปฺ-
ปสฺสมฺภติ ฯ อยํ ตาว สมเถ นโย ฯ
วิปสฺสนายํ ปน อปริคฺคเห ปวตฺโต กายสงฺขาโร
โอฬาริโก มหาภูตปริคฺคเห สุขุโม โสปิ โอฬาริโก อุปาทา-
รูปปริคฺคเห สุขุโม โสปิ โอฬาริโก สกลรูปปริคฺคเห สุขุโม
โสปิ โอฬาริโก อรูปปริคฺคเห สุขุโม โสปิ โอฬาริโก
รูปารูปปริคฺคเห สุขุโม โสปิ โอฬาริโก ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโม
โสปิ โอฬาริโก สปจฺจยนามรูปทสฺสเน สุขุโม โสปิ โอฬาริโก
ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย สุขุโม โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย
โอฬาริโก พลววิปสฺสนาย สุขุโม ฯ ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว
ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิเมน ปจฺฉิเมน ปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพา ฯ
เอวเมตฺถ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา ฯ
ปฏิสมฺภิทายํ ปนสฺส สทฺธึ โจทนาโสธนาหิ เอวมตฺโถ
วุตฺโต ฯ กถํ ฯ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ฯเปฯ
ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ กตเม กายสงฺขารา ฯ ทีฆํ อสฺสาสา
กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา เต กาย-
สงฺขาเร ปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต สิกฺขติ ทีฆํ
ปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา ฯเปฯ รสฺสํ อสฺสาสา รสฺสํ
ปสฺสาสา สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสาสา สพฺพกายปฏิสํเวที
ปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา เต
กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต สิกฺขติ ฯ
ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ ยา กายสฺส อานมนา
วินมนา สนฺนมนา ปณมนา อิญฺชนา ผนฺทนา จลนา
กมฺปนา ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ
ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ
ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ ยา กายสฺส น อานมนา
น วินมนา น สนฺนมนา น ปณมนา อนิญฺชนา อผนฺทนา
อจลนา อกมฺปนา สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ
อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ
อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ
ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ ฯ เอวํ สนฺเต
วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา น โหติ อสฺสาสปฺปสฺสาสานญฺจ
ปภาวนา น โหติ อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา น โหติ
อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา น โหติ น จ ตํ
สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ ฯ
อิติ กิร ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ
สิกฺขติ ฯ เอวํ สนฺเต วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ
อสฺสาสปฺปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา โหติ อานาปานสฺสติยา จ
ปภาวนา โหติ อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ
ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ ฯ
ยถากถํ วิย ฯ เสยฺยถาปิ กํเส อาโกฏฺฏิเต ปฐมํ
โอฬาริกา สทฺทา ปวตฺตนฺติ ฯ โอฬาริกานํ สทฺทานํ นิมิตฺตํ
สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ โอฬาริเก
สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมกา สทฺทา ปวตฺตนฺติ สุขุมกานํ
สทฺทานํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา
นิรุทฺเธปิ สุขุมเก สทฺเท อถ ปจฺฉา สุขุมสทฺทนิมิตฺตา-
รมฺมณตาปิ จิตฺตํ ปวตฺตติ ฯ เอวเมว ปฐมํ โอฬาริกา
อสฺสาสปฺปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ โอฬาริกานํ อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ
นิมิตฺตํ สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ
โอฬาริเก อสฺสาสปฺปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมกา อสฺสาสปฺ-
ปสฺสาสา ปวตฺตนฺติ สุขุมกานํ อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ นิมิตฺตํ
สุคฺคหิตตฺตา สุมนสิกตตฺตา สูปธาริตตฺตา นิรุทฺเธปิ สุขุมเก
อสฺสาสปฺปสฺสาเส อถ ปจฺฉา สุขุมอสฺสาสปฺปสฺสาสนิมิตฺตา-
รมฺมณตาปิ จิตฺตํ น วิกฺเขปํ คจฺฉติ ฯ เอวํ สนฺเต วาตูป-
ลทฺธิยา จ ปภาวนา โหติ อสฺสาสปฺปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา
โหติ อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา โหติ อานาปานสฺสติ-
สมาธิสฺส จ ปภาวนา โหติ ตญฺจ นํ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา
สมาปชฺชนฺติปิ วุฏฺฐหนฺติปิ ฯ
ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ (๑) อสฺสาสปฺปสฺสาสา กาโย
อุปฏฺฐานํ สติ อนุปสฺสนา ญาณํ กาโย อุปฏฺฐานํ โน สติ
สติ อุปฏฺฐานญฺเจว สติ จ ตาย สติยา เตน ญาเณน
ตํ กายํ อนุปสฺสตีติ เตน วุจฺจติ กาเย กายานุปสฺสนาสติ-
ปฏฺฐานภาวนาติ (๒) ฯ
อยํ ตาเวตฺถ กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตสฺส ปฐมจตุกฺกสฺส
# ๑. ม. กายสงฺขารนฺติ ฯ ๒. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๔๐๖/๒๗๘-๒๘๐ ฯ
อนุปุพฺพปทวณฺณนา ฯ
ยสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จตุกฺกํ อาทิกมฺมิกสฺส กมฺมฏฺฐาน-
วเสน วุตฺตํ อิตรานิ ปน ตีณิ จตุกฺกานิ เอตฺถ ปตฺตชฺฌานสฺส
เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาวเสน วุตฺตานิ ตสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานํ
ภาเวตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย สห
ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน พุทฺธปุตฺเตน ยํ กาตพฺพํ
ตํ สพฺพํ อิเธว ตาว อาทิกมฺมิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วเสน อาทิโต
ปภูติ เอวํ เวทิตพฺพํ ฯ

จตุพฺพิธํ ตาว สีลํ วิโสเธตพฺพํ ฯ ตตฺถ ติวิธา วิโสธนา
อนาปชฺชนํ อาปนฺนวุฏฺฐานํ กิเลเสหิ จ อปฏิปีฬนํ ฯ เอวํ
วิสุทฺธสีลสฺส หิ ภาวนา สมฺปชฺชติ ฯ ยมิทํ เจติยงฺคณวตฺตํ
โพธิองฺคณวตฺตํ อุปชฺฌายวตฺตํ อาจริยวตฺตํ ชนฺตาฆรวตฺตํ
อุโปสถาคารวตฺตํ เทฺวอสีติกฺขนฺธกวตฺตานิ จุทฺทสวิธํ มหา-
วตฺตนฺติ อิเมสํ วเสน อภิสมาจาริกสีลํ วุจฺจติ ตมฺปิ สาธุกํ
ปริปูเรตพฺพํ ฯ โย หิ อหํ สีลํ รกฺขามิ กึ อาภิสมา-
จาริเกน กมฺมนฺติ วเทยฺย ตสฺส สีลํ ปริปูริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ
วิชฺชติ ฯ อาภิสมาจาริกวตฺเต ปน ปริปูเร (๑) สีลํ ปริปูรติ ฯ
สีเล ปริปูเร (๑) สมาธิ คพฺภํ คณฺหาติ ฯ วุตฺตํ เหตํ ภควตา
โส วต ภิกฺขเว ภิกฺขุ อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ อปริปูเรตฺวา
# ๑. ปริปุณฺเณ ฯ
สีลานิ ปริปูเรสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ฯ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ
ตสฺมาเนน (๑) ยมฺปิทํ เจติยงฺคณวตฺตาทิ อาภิสมาจาริกํ วุจฺจติ
ตมฺปิ สาธุกํ ปริปูเรตพฺพํ ฯ ตโต
อาวาโส จ กุลํ ลาโภ คโณ กมฺเมน (๒) ปญฺจมํ
อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ คณฺโฐ อิทฺธีติ เต ทสาติ ฯ
เอวํ วุตฺเตสุ ทสสุ ปลิโพเธสุ โย ปลิโพโธ อตฺถิ โส
อุปจฺฉินฺทิตพฺโพ ฯ
เอวํ อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ ฯ

ตํ ทุพฺพิธํ โหติ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานญฺจ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานญฺจ ฯ
ตตฺถ สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺนาม ภิกฺขุสงฺฆาทีสุ เมตฺตา
มรณสฺสติ จ ฯ อสุภสญฺญาติปิ เอเก ฯ กมฺมฏฺฐานิเกน หิ
ภิกฺขุนา ปฐมํ ตาว ปริจฺฉินฺทิตฺวา สีมฏฺฐกภิกฺขุสงฺเฆ เมตฺตา
ภาเวตพฺพา ตโต สีมฏฺฐกเทวตาสุ ตโต โคจรคาเม อิสฺสรชเน
ตโต ตตฺถ มนุสฺเส อุปาทาย สพฺพสตฺเตสุ ฯ โส หิ ภิกฺขุสงฺเฆ
เมตฺตาย สหวาสีนํ มุทุจิตฺตตํ ชเนติ ฯ อถสฺส สุขสํวาสตา
โหติ ฯ สีมฏฺฐกเทวตาสุ เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตาหิ เทวตาหิ
ธมฺมิกาย รกฺขาย สุสํวิหิตารกฺโข โหติ ฯ โคจรคาเม อิสฺสรชเน
เมตฺตาย มุทุกตจิตฺตสนฺตาเนหิ อิสฺสเรหิ ธมฺมิกาย รกฺขาย
สุรกฺขิตปริกฺขาโร โหติ ฯ ตตฺถ มนุสฺเสสุ เมตฺตาย ปสาทิต-
จิตฺเตหิ เตหิ อปริภูโต หุตฺวา วิจรติ ฯ สพฺพสตฺเตสุ เมตฺตาย
สพฺพตฺถ อปฏิหตจาโร โหติ ฯ
มรณสฺสติยา ปน อวสฺสํ มริตพฺพนฺติ จินฺเตนฺโต อเนสนํ
ปหาย อุปรูปริวฑฺฒมานสํเวโค อโนลีนวุตฺติโก โหติ ฯ อสุภ-
สญฺญาย ทิพฺเพสุปิ อารมฺมเณสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ ฯ
เตนสฺเสตํ ตยํ เอวํ พหูปการตฺตา สพฺพตฺถ อตฺถยิตพฺพํ
อิจฺฉิตพฺพนฺติ กตฺวา อธิปฺเปตสฺส จ โยคานุโยคกมฺมสฺส
ปทฏฺฐานตฺตา สพฺพตฺถกกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ
อฏฺฐตฺตึสารมฺมเณสุ ปน ยํ ยสฺส จริตานุกุลํ ตํ ตสฺส
นิจฺจํ ปริหริตพฺพตาย ยถาวุตฺเตเนว นเยน ปาริหาริย-
กมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ อิธ ปน อิทเมว อานาปานกมฺมฏฺฐานํ
ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร
ปน สีลวิโสธนกถํ ปลิโพธูปจฺเฉทกถญฺจ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิ-
มคฺคโต คเหตพฺโพ ฯ

เอวํ วิสุทฺธสีเลน ปน อุปจฺฉินฺนปลิโพเธน จ อิทํ
กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺเตน อิมินาว กมฺมฏฺฐาเนน จตุตฺถชฺฌานํ
นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตสฺส พุทฺธ-
ปุตฺตสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตพฺพํ ฯ ตํ อลภนฺเตน อนาคามิสฺส
ตมฺปิ อลภนฺเตน สกทาคามิสฺส ตมฺปิ อลภนฺเตน โสตา-
ปนฺนสฺส ตมฺปิ อลภนฺเตน อานาปานจตุตฺถชฺฌานลาภิสฺส ตํปิ
อลภนฺเตน ปาลิยา อฏฺฐกถาย จ อสมฺมุฬฺหสฺส วินิจฺฉยา-
จริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตพฺพํ ฯ อรหนฺตาทโย หิ อตฺตนา
อธิคตมคฺคเมว อาจิกฺขนฺติ ฯ อยํ ปน คหนปฺปเทเส มหาหตฺถิปถํ
นีหรนฺโต วิย สพฺพตฺถารมฺมเณ อสมฺมุฬฺโห สปฺปายาสปฺปายํ
ปริจฺฉินฺทิตฺวา กเถติ ฯ
ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา (๑) ฯ เตน ภิกฺขุนา สลฺลหุกวุตฺตินา
วินยาจารสมฺปนฺเนน วุตฺตปฺปการมาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา วตฺต-
ปฏิปตฺติยา อาราธิตจิตฺตสฺส

ตสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ
กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ ฯ
ตตฺรีมา ปญฺจ สนฺธิโย (๒) อุคฺคโห
ปริปุจฺฉา อุปฏฺฐานํ อปฺปนา ลกฺขณนฺติ ฯ ตตฺถ อุคฺคโห นาม
กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ ฯ ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส
ปริปุจฺฉนา ฯ อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ ฯ
อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา ฯ ลกฺขณํ นาม
กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ ฯ เอวํ ลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐานนฺติ
กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ
เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ
น กิลมติ อาจริยมฺปิ น วิเหเฐติ ฯ ตสฺมา โถกํ
อุทฺทิสาเปตฺวา พหุํ กาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ
กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา สเจ ตตฺถ สปฺปายํ โหติ ตตฺเถว
# ๑. สี. อนุปุพฺพกถา ฯ ๒. ม. ตตฺริเม ปญฺจ สนฺธโย ฯ
วสิตพฺพํ โน เจ ตตฺถ สปฺปายํ โหติ อาจริยํ อาปุจฺฉิตฺวา
สเจ มนฺทปญฺโญ โยชนปรมํ คนฺตฺวา สเจ ติกฺขปญฺโญ
ทูรมฺปิ คนฺตฺวา อฏฺฐารสเสนาสนโทสวิวชฺชิตํ ปญฺจเสนาสนงฺค-
สมนฺนาคตํ เสนาสนํ อุปคมฺม ตตฺถ วสนฺเตน อุปจฺฉินฺน-
ขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา
รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต
เอกปทมฺปิ อปฺปมุสฺสนฺเตน (๑) อิมํ (๒) อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ
มนสิกาตพฺพํ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน อิมํ
กถามคฺคํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต คเหตพฺโพ ฯ

ยํ ปน วุตฺตํ อิมํ (๒) อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ-
กาตพฺพนฺติ ตตฺรายํ มนสิการวิธิ คณนา อนุพนฺธนา ผุสนา
ฐปนา สลฺลกฺขณา วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ เตสญฺจ ปฏิ-
ปสฺสนาติ ฯ คณนาติ คณนาเยว ฯ อนุพนฺธนาติ อนุวหนา ฯ
ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ ฯ ฐปนาติ อปฺปนา ฯ สลฺลกฺขณาติ
วิปสฺสนา ฯ วิวฏฺฏนาติ มคฺโค ฯ ปาริสุทฺธีติ ผลํ ฯ เตสญฺจ
ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา ฯ