พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อเนกปริยาเยน อสุภกถํ กเถตีติ อเนเกหิ การเณหิ
อสุภาการสนฺทสฺสนปฺปวตฺตํ กายวิจฺฉนฺทนียกถํ กเถติ ฯ
เสยฺยถีทํ ฯ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา ฯเปฯ มุตฺตนฺติ ฯ
กึ วุตฺตํ โหติ ฯ ภิกฺขเว อิมสฺมึ พฺยามมตฺเต กเลวเร
สพฺพาทเรนปิ (๑) วิจินนฺโต น โกจิ กิญฺจิ มุตฺตํ วา มณึ
วา เวฑุริยํ วา อครร วา จนฺทนํ วา กุกฺกุมํ (๒) วา กปฺปุรํ
วา วาสจุณฺณาทีนํ (๓) วา อนุมตฺตมฺปิ (๔) สุจิภาวํ ปสฺสติ อถโข
ปรมทุคฺคนฺธํ เชคุจฺฉมสฺสิริกทสฺสนํ เกสโลมาทินานปฺปการ-
มสุจึเยว ปสฺสติ ตสฺมา น เอตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา
กรณีโย เยปิ หิ อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ชาตา เกสา นาม
เตปิ อสุภาเยว อสุจิโน จ ปฏิกูลา จ (๕) โส จ เนสํ
อสุภาสุจิปฏิกูลภาโว วณฺณโตปิ สณฺฐานโตปิ คนฺธโตปิ
อาสยโตปิ โอกาสโตปีติ ปญฺจหิ การเณหิ เวทิตพฺโพ เอวํ
# ๑. ม. สพฺพากาเรนปิ ฯ ๒. ม. กุงฺกุมํ ฯ ๓. สี. วาสจุณฺณาทึ ฯ
# ม. วาสจุณฺณาทีนิ ฯ ๔. ม. อณุมตฺตมฺปิ ฯ ๕. สี. ปฏิกฺกูลา จ ฯ
โลมาทีนนฺติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค
วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ ฯ อิติ ภควา เอกเมกสฺมึ (๑) โกฏฺฐาเส
ปญฺจปญฺจปฺปเภเทน อเนกปริยาเยน อสุภกถํ กเถติ ฯ
อสุภาย วณฺณํ ภาสตีติ อุทฺธุมาตกาทิวเสน อสุภมาติกํ
นิกฺขิปิตฺวา ปทภาชนีเยน ตํ วิภชนฺโต วณฺเณนฺโต สํวณฺเณนฺโต
อสุภาย วณฺณํ ภาสติ ฯ อสุภภาวนาย วณฺณํ ภาสตีติ ยา
อยํ เกสาทีสุ วา อุทฺธุมาตกาทีสุ วา อชฺฌตฺตพหิทฺธาวตฺถูสุ
วา อสุภาการํ คเหตฺวา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส ภาวนา วฑฺฒนา
ผาติกมฺมํ ตสฺสา อสุภภาวนาย อานิสํสํ ทสฺเสนฺโต วณฺณํ
ภาสติ คุณํ ปริกิตฺเตติ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ อสุภภาวนาภิยุตฺโต ภิกฺขเว
ภิกฺขุ เกสาทีสุ วา วตฺถูสุ อุทฺธุมาตกาทีสุ วา วตฺถูสุ
ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยาณํ ทสลกฺขณ-
สมฺปนฺนญฺจ ปฐมํ ฌานํ ปฏิลภติ โส ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ
จิตฺตมญฺชุสํ นิสฺสาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ
ปาปุณาตีติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตตฺรีมานิ ปฐมสฺส ฌานสฺส ทสลกฺขณานิ ปาริปนฺถิกโต
จิตฺตวิสุทฺธิ มชฺฌิมสฺส สมาธินิมิตฺตสฺส ปฏิปตฺติ ตตฺถ จิตฺตปฺ-
ปกฺขนฺทนํ วิสุทฺธสฺส จิตฺตสฺส อชฺฌุเปกฺขณํ สมถปฏิปนฺนสฺส
อชฺฌุเปกฺขณํ เอกคฺคูปฏฺฐานสฺส อชฺฌุเปกฺขณํ ตตฺถ ชาตานํ
# ๑. เอเกกสฺมึ ฯ ๒. ม. จิตฺตมญฺชูสํ ฯ ๓. ม. เอกตฺตุปฏฺฐานสฺส ฯ
ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน สมฺปหํสนา อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน
ตทนุรูปควิริยวาหนฏฺเฐน อาเสวนฏฺเฐน สมฺปหํสนาติ ฯ ตตฺรายํ
ปาลิ ปฐมสฺส ฌานสฺส โก อาทิ กึ มชฺเฌ กึ ปริโยสานํ ฯ
ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ อุเปกฺขานุพฺรูหนา
มชฺเฌ สมฺปหํสนา ปริโยสานํ ฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ
อาทิ อาทิสฺส กติลกฺขณานิ ฯ อาทิสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ฯ โย
ตสฺส ปริปนฺโถ (๑) ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ
สมาธินิมิตฺตํ (๒) ปฏิปชฺชติ ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ฯ
ยญฺจ ปริปนฺถโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ ยญฺจ วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ
มชฺฌิมํ สมาธินิมิตฺตํ (๒) ปฏิปชฺชติ ยญฺจ ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ
ปกฺขนฺทติ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ อาทิสฺส
อิมานิ ตีณิ ลกฺขณานิ ฯ เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ อาทิ-
กลฺยาณญฺเจว โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจาติ (๓) ฯ
ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ มชฺฌสฺส
กติลกฺขณานิ ฯ มชฺฌสฺส ตีณิ ลกฺขณานิ ฯ วิสุทฺธํ จิตฺตํ
อชฺฌุเปกฺขติ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ เอกคฺคูปฏฺฐานํ (๔)
อชฺฌุเปกฺขติ ฯ ยญฺจ วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ ยญฺจ สมถ-
ปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ ยญฺจ เอกคฺคูปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ
# ๑. โปราณ. ปริปณฺโฐ ฯ ๒. ม. สมถนิมิตฺตํ ฯ
# ๓. ม. ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ ฯ ๔. ม. เอกตฺตุปฏฺฐานํ ฯ
ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ มชฺฌสฺส อิมานิ
ตีณิ ลกฺขณานิ ฯ เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ มชฺเฌกลฺยาณญฺเจว
โหติ ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจาติ ฯ
ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ ปริโยสานสฺส
กติลกฺขณานิ ฯ ปริโยสานสฺส จตฺตาริ ลกฺขณานิ ฯ ตตฺถ
ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน สมฺปหํสนา อินฺทฺริยานํ
เอกรสฏเฐน สมฺปหํสนา ตทนุรูปควิริยวาหนฏฺเฐน (๒) สมฺปหํสนา
อาเสวนฏฺเฐน สมฺปหํสนา ฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา
ปริโยสานํ ปริโยสานสฺส อิมานิ จตฺตาริ ลกฺขณานิ ฯ เตน
วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ ปริโยสานกลฺยาณญฺเจว โหติ จตุลฺลกฺขณ-
สมฺปนฺนญฺจาติ (๓) ฯ เอวํ ติวิธตฺตคตํ จิตฺตํ ติวิธกลฺยาณกํ
ทสลกฺขณสมฺปนฺนํ วิตกฺกสมฺปนฺนญฺเจว โหติ วิจารปีติสุข-
สมฺปนฺนญฺจ จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานสมฺปนฺนญฺจ สทฺธาสมฺปนฺนญฺจ
วิริยสติสมาธิปญฺญาสมฺปนฺนญฺจาติ ฯ
อาทิสฺส อาทิสฺส อสุภสมาปตฺติยา วณฺณํ ภาสตีติ เอวมฺปิ
อิตฺถมฺปีติ ปุนปฺปุนํ ววฏฺฐานํ กตฺวา อาทิสนโต (๔) อสุภ-
สมาปตฺติยา วณฺณํ ภาสติ อานิสํสํ กเถติ คุณํ ปริกิตฺเตติ ฯ
เสยฺยถีทํ ฯ อสุภสญฺญาปริจิเตน ภิกฺขเว ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ
# ๑. ม. ติลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ ฯ ๒. ม. ตทุปค…. ฯ
# ๓. ม. จตุลกฺขณสมฺปนฺนญฺจ ฯ ๔. ม. อาทิสนฺโต ฯ
วิหรโต เมถุนธมฺมสมาปตฺติยา จิตฺตํ ปฏิลียติ ปฏิกุฏฺฏติ (๑) ปฏิวฏฺฏติ
น สมฺปสารียติ อุเปกฺขา วา ปฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ
เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กุกฺกุฏปตฺตํ วา นหารุททฺทลํ (๒) วา อคฺคิมฺหิ
ปกฺขิตฺตํ ปฏิลียติ ปฏิกุฏฺฏติ ปฏิวฏฺฏติ น สมฺปสารียติ เอวเมว
โข ภิกฺขเว อสุภสญฺญาปริจิเตน ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต
เมถุนธมฺมสมาปตฺติยา จิตฺตํ ปฏิลียติ ปฏิกุฏฺฏติ (๑) ปฏิวฏฺฏติ น
สมฺปสารียตีติ (๓) ฯ
อิจฺฉามหํ ภิกฺขเว อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุนฺติ อหํ ภิกฺขเว
เอกํ อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุํ นิลิยิตุํ เอโกว หุตฺวา วิหริตุํ
อิจฺฉามีติ อตฺโถ ฯ นมฺหิ เกนจิ อุปสงฺกมิตพฺโพ อญฺญตฺร
เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกนาติ โย อตฺตนา ปยุตฺตวาจํ อกตฺวา
มมตฺถาย สทฺเธสุ กุเลสุ ปฏิยตฺตํ ปิณฺฑปาตํ นีหริตฺวา มยฺหํ
อุปนาเมติ ตํ ปิณฺฑปาตนีหารกํ เอกํ ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา นมฺหิ
อญฺเญน เกนจิ ภิกฺขุนา วา คหฏฺเฐน วา อุปสงฺกมิตพฺโพติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

กสฺมา ปน เอวมาหาติ ฯ อตีเต กิร ปญฺจสตา
มิคลุทฺธกา มหตีติ ทณฺฑวาคุราหิ อรญฺญํ ปริกฺขิปิตฺวา
หฏฺฐตุฏฺฐา เอกโตเยว ยาวชีวํ มิคปกฺขิฆาตกมฺเมน ชีวิตํ (๔)
กปฺเปตฺวา นิรเย อุปฺปนฺนา (๕) ฯ เต ตตฺถ ปจิตฺวา ปุพฺเพ
# ๑. สฺยา. ปฏิกุชฺชติ ฯ ม. ปฏิกุฏติ ฯ ๒. สฺยา. นฺหารุททฺทุลํ ฯ
# ๓. องฺ. สตฺตก. ๒๓/๔๘ ฯ ๔. ม. ชีวิกํ ฯ ๕. ม. อุปปนฺนา ฯ
กเตน เกนจิเทว กุสลกมฺเมน มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนา (๑) กลฺยาณูป-
นิสฺสยวเสน สพฺเพปิ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชญฺจ อุป-
สมฺปทญฺจ ลภึสุ ฯ เตสํ ตโต มูลากุสลกมฺมโต อวิปกฺกวิปากา
อปราปรเจตนา ตสฺมึ อฑฺฒมาสพฺภนฺตเร อตฺตูปกฺกเมน จ
ปรูปกฺกเมน จ ชีวิตูปจฺเฉทาย โอกาสํ อกาสิ ฯ ตํ ภควา
อทฺทส ฯ กมฺมวิปาโก นาม น สกฺกา เกนจิ ปฏิพาหิตุํ ฯ
เตสุ จ ภิกฺขูสุ ปุถุชฺชนาปิ อตฺถิ โสตาปนฺนสกทาคามิ-
อนาคามิขีณาสวาปิ ฯ ตตฺถ ขีณาสวา อปฏิสนฺธิกา อิตเร
อริยสาวกา นิยตคติกา สุคติปรายนา ปุถุชฺชนานํ คติ
อนิยตา ฯ อถ ภควา จินฺเตสิ อิเม อตฺตภาเว ฉนฺทราเคน
มรณภยภีตา น สกฺกิสฺสนฺติ คตึ วิโสเธตุํ หนฺท เนสํ
ฉนฺทราคปฺปหานาย อสุภกถํ กเถมิ ตํ สุตฺวา อตฺตภาเว
วิคตจฺฉนฺทราคตาย คติวิโสธนํ กตฺวา สคฺเค ปฏิสนฺธึ
คณฺหิสฺสนฺติ เอวํ เนสํ มม สนฺติเก ปพฺพชฺชา สาตฺถิกา
ภวิสฺสตีติ ฯ
ตโต เนสํ อนุคฺคหาย อสุภกถํ กเถสิ กมฺมฏฺฐาน-
สีเสน โน มรณวณฺณสํวณฺณนาธิปฺปาเยน ฯ กเถตฺวา จ
ปนสฺส เอตทโหสิ สเจ มํ อิมํ อฑฺฒมาสํ ภิกฺขู ปสฺสิสฺสนฺติ
อชฺช เอโก ภิกฺขุ มโต อชฺช เทฺว ฯเปฯ อชฺช ทสาติ
# ๑. ม. อุปปนฺนา ฯ
อาคนฺตฺวา (๑) อาโรเจสฺสนฺติ อยญฺจ กมฺมวิปาโก น สกฺกา
มยา วา อญฺเญน วา ปฏิพาหิตุํ สฺวาหนฺตํ สุตฺวาปิ กึ
กริสฺสามิ กิมฺเม อนตฺถเกน อนยพฺยสเนน สุเตน หนฺทาหํ
ภิกฺขูนํ อทสฺสนํ อุปคจฺฉามีติ ตสฺมา เอวมาห อิจฺฉามหํ
ภิกฺขเว อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลิยิตุํ นมฺหิ เกนจิ อุปสงฺกมิตพฺโพ
อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกนาติ ฯ
อปเร ปนาหุ ปรูปวาทวิวชฺชนตฺถํ เอวํ วตฺวา
ปฏิสลฺลีโนติ ฯ ปเร กิร ภควนฺตํ อุปวทิสฺสนฺติ อยํ
สพฺพญฺญู อหํ สทฺธมฺมปฺปวรจกฺกวตฺตีติ ปฏิชานมาโน อตฺตโนปิ
สาวเก อญฺญมญฺญํ ฆาเตนฺเต นิวาเรตุํ น สกฺโกติ กิมญฺญํ
สกฺกิสฺสตีติ ตตฺถ ปณฺฑิตา วกฺขนฺติ ภควา ปฏิสลฺลาน-
มนุยุตฺโต นยิมํ ปวุตฺตึ ชานาติ โกจิสฺส อาโรจยิตาปิ นตฺถิ
สเจ ชาเนยฺย อทฺธา นิวาเรยฺยาติ ฯ อิทํ ปน อิจฺฉามตฺตํ
ปฐมเมเวตฺถ การณํ ฯ นาสฺสุธาติ เอตฺถ อสฺสุธาติ ปท-
ปูรณมตฺเต อวธารณตฺเถ วา นิปาโต เนว โกจิ ภควนฺตํ
อุปสงฺกมตีติ ฯ
อเนเกหิ วณฺณสณฺฐานาทีหิ การเณหิ โวกาโร อสฺสาติ
อเนกาการโวกาโร ฯ อเนกาการโวกิณฺโณ อเนกการณ-
สมฺมิสฺโสติ วุตฺตํ โหติ ฯ โก โส ฯ อสุภภาวนานุโยโค ฯ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร อาคนฺตฺวาติ ทิสฺสติ ฯ
ตํ อเนกาการโวการํ อสุภภาวนานุโยคํ ฯ อนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ
ยุตฺตา ปยุตฺตา (๑) วิหรนฺติ ฯ อฏฺฏิยนฺตีติ เตน กาเยน อฏฺฏา
ทุกฺขิตา โหนฺติ ฯ หรายนฺตีติ ลชฺชนฺติ ฯ ชิคุจฺฉนฺตีติ สญฺชาต-
ชิคุจฺฉา โหนฺติ ฯ ทหโรติ ตรุโณ ฯ ยุวาติ โยพฺพเนน
สมนฺนาคโต ฯ มณฺฑนกชาติโยติ มณฺฑนปกติโก ฯ สีสํ นหาโตติ
สีเสน สทฺธึ นหาโต ฯ ทหโร ยุวาติ เอตฺถ ทหรวจเนน
ปฐมโยพฺพนภาวํ ทสฺเสติ ฯ ปฐมโยพฺพเน หิ สตฺตา วิเสเสน
มณฺฑนกชาติยา โหนฺติ ฯ สีสํ นหาโตติ อิมินา มณฺฑนานุ-
โยคกาลํ ฯ ยุวาปิ หิ กิญฺจิ กมฺมํ กตฺวา สงฺกิลิฏฺฐสรีโร
น มณฺฑนานุยุตฺโต โหติ ฯ
สีสํ นหาโต ปน โส มณฺฑน-
เมวานุยุญฺชติ อหิกุณปาทีนิ ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

โส ตสฺมึ
ขเณ อหิกุณเปน วา กุกฺกุรกุณเปน วา มนุสฺสกุณเปน วา
กณฺเฐ อาลคฺเคน เกนจิเทว ปจฺจตฺถิเกน อาเนตฺวา กณฺเฐ
พทฺเธน ปฏิมุกฺเกน ยถา อฏฺฏิเยยฺย หราเยยฺย ชิคุจฺเฉยฺย
เอวเมว เต ภิกฺขู สเกน กาเยน อฏฺฏิยนฺตา หรายนฺตา
ชิคุจฺฉนฺตา โส วิย ปุริโส ตํ กุณปํ วิคตจฺฉนฺทราคตาย
อตฺตโน กายํ ปริจฺจชิตุกามา หุตฺวา สตฺถํ อาทาย อตฺตนาปิ
อตฺตานํ ชีวิตา โวโรเปนฺติ ตฺวํ มํ ชีวิตา โวโรเปหิ อหํ
ตนฺติ เอวํ อญฺญมญฺญมฺปิ ชีวิตา โวโรเปนฺติ ฯ
# ๑. สี. ยุตฺตปฺปยุตฺตา ฯ ม. ยุตฺตปยุตฺตา ฯ
มิคลณฺฑิกมฺปิ สมณกุตฺตกนฺติ มิคลณฺฑิโกติ ตสฺส นามํ ฯ
สมณกุตฺตโกติ สมณเวสธารโก ฯ โส กิร สิขามตฺตํ ฐเปตฺวา
สีสํ มุณฺเฑตฺวา เอกํ กาสาวํ นิวาเสตฺวา เอกํ อํเส กตฺวา
วิหารํเยว อุปนิสฺสาย วิฆาสาทภาเวน ชีวติ ฯ ตมฺปิ มิคลณฺฑิกํ
สมณกุตฺตกํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทนฺติ ฯ สาธูติ อายาจนตฺเถ
นิปาโต ฯ โนติ อุปโยคพหุวจนํ ฯ สาธุ อาวุโส อมฺเห ชีวิตา
โวโรเปหีติ วุตฺตํ โหติ ฯ เอตฺถ จ อริยา เนว ปาณาติปาตํ
กรึสุ น สมาทเปสส น สมนุญฺญาเปสุํ (๑) ฯ ปุถุชฺชนา ปน
สพฺพมกํสุ ฯ โลหิตกนฺติ โลหิตมกฺขิตํ ฯ เยน วคฺคุมุทาติ
วคฺคุมตา โลกสฺส ปุญฺญสมฺมตา นที ฯ โสปิ กิร ตํ ปาปํ
ตตฺถ ปวาเหสฺสามีติ สญฺญาย คโต ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อหุเทว กุกฺกุจฺจนฺติ เตสุ กิร ภิกฺขูสุ เกนจิ กายวิกาโร
วา วจีวิกาโร วา น กโต สพฺเพ สตา สมฺปชานา ทกฺขิเณน
ปสฺเสน นิปชฺชึสุ ฯ ตํ อนุสฺสรโต ตสฺส กุกฺกุจฺจํ อโหสิเยว ฯ
นทิยา อานุภาเวน อปฺปมตฺตกมฺปิ ปาปํ ปหีนนฺนาม นตฺถิ ฯ
อหุ วิปฏิสาโรติ ตสฺเสว กุกฺกุจฺจสฺส สภาวนิยมนตฺถเมตํ
วุตฺตํ ฯ วิปฏิสารกุกฺกุจฺจํ อโหสิ น วินยกุกฺกุจฺจนฺติ ฯ อลาภา
วต เมติอาทิ กุกฺกุจฺจสฺส ปวตฺติอาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ
อลาภา วต เมติ อายตึ ทานิ มม หิตสุขลาภา นาม
# ๑. น สมนุชานึสุ ฯ ม. น สมนุญฺญา อเหสุํ ฯ
นตฺถีติ อนุตฺถุนาติ ฯ น วต เม ลาภาติ อิมินา ปน
ตเมวตฺถํ ทฬฺหํ กโรติ ฯ อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย สเจปิ โกจิ
ลาโภ เตติ วเทยฺย ตํ มิจฺฉา นตฺเถว เม ลาภาติ ฯ ทุลฺลทฺธํ
วต เมติ กุสลานุภาเวน ลทฺธมฺปิ อิทํ มนุสฺสตฺตํ ทุลฺลทฺธํ
วต เม ฯ น วต เม สุลทฺธนฺติ อิมินา ปน ตเมว อตฺถํ
ทฬฺหํ กโรติ ฯ อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย สเจปิ โกจิ สุลทฺธนฺเตติ
วเทยฺย ตํ มิจฺฉา น วต เม สุลทฺธนฺติ ฯ อปุญฺญํ ปสุตนฺติ
อปุญฺญํ อุปจิตํ ชนิตํ วา ฯ กสฺมา อิติ เจ ฯ ยฺวาหํ
ภิกฺขู ฯเปฯ โวโรเปสินฺติ ฯ ตสฺสตฺโถ โย อหํ สีลวนฺเต
ตาย เอว สีลวนฺตตาย กลฺยาณธมฺเม อุตฺตมธมฺเม
เสฏฺฐธมฺเม ภิกฺขู ชีวิตา โวโรเปสินฺติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อญฺญตรา มารกายิกาติ นามวเสน อปากฏา เอกา
ภุมฺมเทวตา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มารปกฺขิกา มารสฺส อนุวตฺติกา
เอวํ อยํ มารเธยฺยํ มารวิสยํ นาติกฺกมิสฺสตีติ จินฺเตตฺวา
สพฺพาภรณวิภูสิตา หุตฺวา อตฺตโน อานุภาวํ ทสฺสยมานา
อภิชฺชมาเน อุทเก ปฐวีตเล จงฺกมมานา วิย อาคนฺตฺวา
มิคลณฺฑิกํ สมณกุตฺตกํ เอตทโวจ ฯ สาธุ สาธูติ สมฺปหํส-
นตฺเถ นิปาโต ฯ ตสฺมา เอวญฺเจตฺถ ทฺวิวจนํ (๑) ฯ อติณฺเณ
ตาเรสีติ สํสารโต อติณฺเณ อิมินา ชีวิตาโวโรปเนน ตาเรสิ
# ๑. อาเมฑิตวจนํ ฯ ม. ตสฺมา เอว ทฺวิวจนํ กตํ ฯ
ปริโมเจสีติ (๑) ฯ อยํ กิร เอติสฺสา เทวตาย พาลาย ทุมฺเมธาย
ลทฺธิ เย น มตา เต สํสารโต น มุตฺตา เย มตา
เต มุตฺตาติ ฯ ตสฺมา สํสารโมจกมิลกฺขุ (๒) วิย เอวํลทฺธิกา
หุตฺวา ตมฺปิ ตตฺถ นิโยเชนฺตี เอวมาห ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อถโข มิคลณฺฑิโก
สมณกุตฺตโก ตาวภุสํ อุปฺปนฺนวิปฏิสาโรปิ ตํ เทวตาย อานุภาวํ
ทิสฺวา อยํ เทวตาฆ เอวมาห อทฺธา อิมินา อตฺเถน เอวเมว
ภวิตพฺพนฺติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ลาภา กิร เมติอาทีนิ ปริกิตฺต-
ยนฺโต วิหาเรน วิหารํ ปริเวเณน ปริเวณํ อุปสงฺกมิตฺวา
เอวํ วเทติ ตํตํ วิหารญฺจ ปริเวณญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา ทฺวารํ
วิวริตฺวา อนฺโต ปวิสิตฺวา ภิกฺขู เอวํ วเทติ โก อติณฺโณ
กนฺตาเรมีติ ฯ
โหติเยว ภยนฺติ มรณํ ปฏิจฺจ จิตฺตุตฺราโส โหติ ฯ
ฉมฺภิตตฺตนฺติ หทยมํสํ อาทึ กตฺวา สรีรจลนํ โหติ ฯ อติภเยน
ถทฺธสรีรตฺตนฺติปิ เอเก ฯ ถมฺภิตตฺตํ หิ ฉมฺภิตตฺตนฺติ วุจฺจติ ฯ
โลมหํโสติ อุทฺธํฐิตโลมตา ฯ ขีณาสวา ปน สตฺตสุญฺญตาย
สุทิฏฺฐตฺตา มรณกสตฺตเมว น ปสฺสนฺติ ฯ ตสฺมา เตสํ
สพฺพมฺเปตํ นาโหสีติ เวทิตพฺพํ ฯ เอกมฺปิ เทฺวปิ ฯเปฯ
สฏฺฐึปิ ภิกฺขู เอกาเหเนว ชีวิตา โวโรเปสีติ เอวํ คณนวเสน
สพฺพานิปิ ตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ชีวิตา โวโรเปสิ ฯ
# ๑. ม. (ปริโมเจสิ ?) ฯ ๒. มิลกฺโข ฯ ม. สํสารโมจกมิลกฺขา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เตสํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ
ชีวิตกฺขยปฺปตฺติภาวํ ญตฺวา ตโต เอกีภาวโต วุฏฺฐิโต ชานนฺโตปิ
อชานนฺโต วิย กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ
อามนฺเตสิ ฯ กินฺนุโข อานนฺท ตนุภูโต วิย ภิกฺขุสงฺโฆติ
อานนฺท อิโต ปุพฺเพ พหู ภิกฺขู เอกโต อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ
อุทฺเทสํ ปริปุจฺฉํ คณฺหนฺติ สชฺฌายนฺติ เอกปฺปชฺโชโต วิย
อาราโม ทิสฺสติ อิทานิ ปน อฑฺฒมาสมตฺตสฺส อจฺจเยน
ตนุภูโต วิย ตนุโก มนฺโท อปฺปโก วิรโล วิย ชาโต ภิกฺขุ-
สงฺโฆ กินฺนุโข การณํ กึ ทิสาสุ ปกฺกนฺตา ภิกฺขูติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อถายสฺมา อานนฺโท กมฺมวิปาเกน เตสํ ชีวิตกฺขยปฺปตฺตึ
อสลฺลกฺเขนฺโต อสุภกมฺมฏฺฐานานุโยคปจฺจยา ปน สลฺลกฺเขนฺโต
ตถาหิ ปน ภนฺเต ภควาติอาทึ วตฺวา ภิกฺขูนํ อรหตฺตปฺปตฺติยา
อญฺญํ กมฺมฏฺฐานํ ยาจนฺโต สาธุ ภนฺเต ภควาติอาทิมาห ฯ
ตสฺสตฺโถ สาธุ ภนฺเต ภควา อญฺญํ การณํ อาจิกฺขตุ เยน
ภิกฺขุสงฺโฆ อรหตฺเต ปติฏฺฐเหยฺย (๑) ฯ มหาสมุทฺทโอโรหณติฏฺฐานิ
วิย หิ อญฺญานิปิ ทสานุสฺสติทสกสิณจตุทฺธาตุววฏฺฐาน-
พฺรหฺมวิหารอานาปานสฺสติปฺปเภทานิ พหูนิ นิพฺพาโนโรหณ-
กมฺมฏฺฐานานิ สนฺติ เตสุ ภควา ภิกฺขู สมสฺสาเสตฺวา อญฺญตรํ
กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขตูติ อธิปฺปาโย ฯ
# ๑. อิธ อิติสทฺโท อิจฺฉิตพฺโพ ฯ
อถ ภควา ตถา กาตุกาโม เถรํ อุยฺโยเชนฺโต เตนหิ
อานนฺทาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ เวสาลึ อุปนิสฺสายาติ เวสาลึ
อุปนิสฺสาย สมนฺตา คาวุเตปิ อฑฺฒโยชเนปิ ยาวติกา วิหรนฺติ
เต สพฺเพ สนฺนิปาเตหีติ อตฺโถ ฯ สพฺเพ อุปฏฺฐานสาลายํ
สนฺนิปาเตตฺวาติ อตฺตนา คนฺตุํ ยุตฺตฏฺฐานํ สยํ คนฺตฺวา
อญฺญตฺถ ทหรภิกฺขุํ ปหิณิตฺวา มุหุตฺเตเนว อนวเสเส ภิกฺขู
อุปฏฺฐานสาลายํ สมูหํ กตฺวา ฯ ยสฺสีทานิ ภนฺเต ภควา
กาลํ มญฺญตีติ เอตฺถ อยมธิปฺปาโย ภควา ภิกฺขุสงฺโฆ
สนฺนิปติโต (๑) เอส กาโล ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ กาตุํ อนุสาสนึ
ทาตุํ อิทานิ ยสฺส ตุมฺเห กาลํ ชานาถ ตํ กตฺตพฺพนฺติ ฯ
อานาปานสฺสติสมาธกถา

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อถโข ภควา ฯเปฯ ภิกฺขู อามนฺเตสิ อยมฺปิ โข
ภิกฺขเวติ อามนฺเตตฺวา จ ปน ภิกฺขูนํ อรหตฺตปฺปตฺติยา
ปุพฺเพ อาจิกฺขิตอสุภกมฺมฏฺฐานโต อญฺญํ ปริยายํ อาจิกฺขนฺโต
อานาปานสฺสติสมาธีติ อาห ฯ
อิทานิ ยสฺมา ภควตา ภิกฺขูนํ สนฺตปฺปณีตกมฺมฏฺฐาน-
ทสฺสนตฺถเมว อยํ ปาลิ วุตฺตา ตสฺมา อปริหาเปตฺวา
อตฺถโยชนากฺกมํ เอตฺถ วณฺณนํ กริสฺสามิ ฯ ตตฺร อยมฺปิ
# ๑. สี. สนฺนิปาติโต ฯ
โข ภิกฺขเวติ อิมสฺส ตาว ปทสฺส อยํ โยชนา ภิกฺขเว
น เกวลํ อสุภภาวนาเยว กิเลสปฺปหานาย สํวตฺตติ อปิจ
อยมฺปิ โข อานาปานสฺสติสมาธิ ฯเปฯ วูปสเมตีติ ฯ
อยํ ปเนตฺถ อตฺถวณฺณนา ฯ อานาปานสฺสตีติ อสฺสาสปฺ-
ปสฺสาสปริคฺคาหิกา สติ ฯ วุตฺตํ เหตํ ปฏิสมฺภิทายํ อานนฺติ
อสฺสาโส โน ปสฺสาโส ปานนฺติ ปสฺสาโส โน อสฺสาโส
อสฺสาสวเสน อุปฏฺฐานํ สติ ปสฺสาสวเสน อุปฏฺฐานํ สติ โย
อสฺสสติ ตสฺส อุปฏฺฐาติ โย ปสฺสสติ ตสฺส อุปฏฺฐาตีติ ฯ
สมาธีติ ตาย อานาปานปริคฺคาหิกาย สติยา สทฺธึ อุปฺปนฺนา
จิตฺเตกคฺคตา ฯ สมาธิสีเสน จายํ เทสนา น สติสีเสน ฯ
ตสฺมา อานาปานสฺสติยา ยุตฺโต สมาธิ อานาปานสฺสติยํ วา
สมาธิ อานาปานสฺสติสมาธีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ
ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา ฯ พหุลีกโตติ ปุนปฺปุนํ
กโต ฯ สนฺโต เจว ปณีโต จาติ สนฺโต เจว ปณีโต เจว ฯ
อุภยตฺถ เอวสทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ ฯ กึ วุตฺตํ โหติ ฯ
อยํ หิ ยถา อสุภกมฺมฏฺฐานํ เกวลํ ปฏิเวธวเสน สนฺตญฺจ
ปณีตญฺจ โอฬาริการมฺมณตฺตา ปน ปฏิกูลารมฺมณตฺตา จ
อารมฺมณวเสน เนว สนฺตํ น ปณีตํ น เอวํ เกนจิ
ปริยาเยน อสนฺโต วา อปฺปณีโต วา อปิจ โข อารมฺมณ-
สนฺตตายปิ สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต ปฏิเวธสงฺขาต-
องฺคสนฺตตายปิ อารมฺมณปฺปณีตตายปิ ปณีโต อติตฺติกโร
องฺคปฺปณีตตายปีติ ฯ เตน วุตฺตํ สนฺโต เจว ปณีโต จาติ ฯ
อเสจนโก จ สุโข จ วิหาโรติ เอตฺถ ปน นาสฺส
เสจนนฺติ อเสจนโก อนาสิตฺตโก อพฺโพกิณฺโณ เปฏากฺโก (๑)
อาเวณิโก ฯ นตฺถิ เจตฺถ ปริกมฺเมน วา อุปจาเรน วา
สนฺตตา ฯ อาทิมนสิการโต ปภูติ อตฺตโน สภาเวเนว สนฺโต
จ ปณีโต จาติ อตฺโถ ฯ เกจิ ปน อเสจนโกติ อนาสิตฺตโก
โอชวนฺโต สภาเวเนว มธุโรติ วทนฺติ ฯ เอวมยํ อเสจนโก
จ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ กายิกเจตสิกสุขปฏิลาภาย สํวตฺตนโต
สุโข จ วิหาโรติ เวทิตพฺโพ ฯ
อุปฺปนฺนุปฺปนฺเนติ อวิกฺขมฺภิเต อวิกฺขมฺภิเต ฯ ปาปเกติ
ลามเก ฯ อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม ฯ ฐานโส
อนฺตรธาเปตีติ ขเณเนว อนฺตรธาเปติ วิกฺขมฺเภติ ฯ วูปสเมตีติ
สุฏฺฐุ อุปสเมติ ฯ นิพฺเพธภาคิยตฺตา วา อนุปุพฺเพน อริย-
มคฺควุฑฺฒิปฺปตฺโต สมุจฺฉินฺทติ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ อตฺโถ ฯ
เสยฺยถาปีติ โอปมฺมนิทสฺสนเมตํ ฯ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม
มาเสติ อาสาฬฺหมาเส ฯ อูหตรโชชลฺลนฺติ อฑฺฒมาเส วาตา-
ตปสุกฺขาย โคมหิสาทิปาทปฺปหารสมฺภินฺนาย ปฐวิยา อุทฺธํ
หตํ อูหตํ อากาเส สมุฏฺฐิตํ รชญฺจ เรณุญฺจ ฯ มหา-
อกาลเมโฆติ สพฺพํ นภํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุฏฺฐิโต อาสาฬฺห-
ชุณฺหปกฺเข สกลํ อฑฺฒมาสวสฺสนกเมโฆ ฯ โส หิ อสมฺปตฺเต
# ๑. ม. ปาเฏกฺโก ฯ
วสฺสกาเล อุปฺปนฺนตฺตา อกาลเมโฆติ อิธ อธิปฺเปโต ฯ ฐานโส
อนฺตรธาเปติ วูปสเมตีติ ขเณเนว อทสฺสนํ เนติ ปฐวิยํ
สนฺนิสีทาเปติ ฯ เอวเมว โขติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนเมตํ ฯ
ตโต ปรํ วุตฺตนยเมว ฯ อิทานิ กถํ ภาวิโต จ ภิกฺขเว
อานาปานสฺสติสมาธีติ เอตฺถ ฯ กถนฺติ อานาปานสฺสติสมาธิ-
ภาวนํ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุมฺยตาปุจฺฉา ฯ ภาวิโต จ
ภิกฺขเว อานาปานสฺสติสมาธีติ นานปฺปการโต วิตฺถาเรตุ-
กามฺยตาย ปุฏฺฐธมฺมนิทสฺสนํ ฯ เอส นโย ทุติยปเทปิ ฯ
อยมฺปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ ภิกฺขเว เกน ปกาเรน เกนากาเรน
เกน วิธินา ภาวิโต อานาปานสฺสติสมาธิ เกน ปกาเรน
พหุลีกโต สนฺโต เจว ฯเปฯ วูปสเมตีติ ฯ
อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อิธ ภิกฺขเวติอาทิมาห ฯ
ตตฺถ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขูติ ภิกฺขเว อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ ฯ อยํ
เหตฺถ อิธสทฺโท สพฺพปฺปการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส
ปุคฺคลสฺส นิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน อญฺญสาสนสฺส ตถาภาว-
ปฏิเสธโน จ ฯ วุตฺตํ เหตํ อิเธว ภิกฺขเว สมโณ ฯเปฯ
สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหีติ ฯ เตน วุตฺตํ อิมสฺมึ
สาสเน ภิกฺขูติ ฯ
อรญฺญคโต วา ฯเปฯ สุญฺญาคารคโต วาติ อิทมสฺส
# ๑. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๒๔๑/๓๒๓ ฯ
อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปนํ ฯ อิมสฺส
หิ ภิกฺขุโน ทีฆรตฺตํ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อนุวิสฏํ จิตฺตํ
อานาปานสฺสติสมาธิอารมฺมณํ อภิรุหิตุํ น อิจฺฉติ กูฏโคณ-
ยุตฺตรโถ วิย อุปฺปถเมว ธาวติ ฯ ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม โคโป
กูฏเธนุยา สพฺพํ ขีรมฺปิวิตฺวา วฑฺฒิตํ กูฏวจฺฉํ ทเมตุกาโม
เธนุโต อปเนตฺวา เอกมนฺเต มหนฺตํ ถมฺภํ นิขนิตฺวา ตตฺถ
โยตฺเตน พนฺเธยฺย อถสฺส โส วจฺโฉ อิโตจีโตจ วิปฺผนฺทิตฺวา
ปลายิตุํ อสกฺโกนฺโต ตเมว ถมฺภํ อุปนิสีเทยฺย วา อุป-
นิปชฺเชยฺย วา เอวเมว อิมินาปิ ภิกฺขุนา ทีฆรตฺตํ รูปาทิ-
อารมฺมณรสปานวฑฺฒิตํ (๑) ทุฏฺฐจิตฺตํ ทเมตุกาเมน รูปาทิ-
อารมฺมณโต อปเนตฺวา อรญฺญํ วา ฯเปฯ สุญฺญาคารํ วา
ปเวเสตฺวา ตตฺถ อสฺสาสปฺปสฺสาสตฺถมฺเภ สติโยตฺเตน พนฺธิ-
ตพฺพํ ฯ เอวมสฺส ตํ จิตฺตํ อิโตจีโตจ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ ปุพฺเพ
อาจิณฺณารมฺมณํ อลภมานํ สติโยตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ
อสกฺโกนฺตํ ตเมว อารมฺมณํ อุปจารปฺปนาวเสน อุปนิสีทติ
เจว อุปนิปชฺชติ จ ฯ เตนาหุ โปราณา
ยถา ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย วจฺฉํ ทมฺมํ (๒) นโร อิธ
พนฺเธยฺเยวํ สกํ จิตฺตํ สติยารมฺมเณ ทฬฺหนฺติ ฯ
# ๑. เยภุยฺเยน รูปารมฺมณาทิรสปานวฑฺฒิตํ ฯ ตญฺจ รูปาทิอารมฺมณโตติ
#วกฺขมานปเทน น สเมติ ฯ ๒. ทมํ ฯ
เอวมสฺส ตํ เสนาสนํ ภาวนานุรูปํ โหติ ฯ เตน
วุตฺตํ อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคห-
ปริทีปนนฺติ ฯ
อถวา ยสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานปฺปเภเท มุทฺธภูตํ
สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ วิเสสาธิคม ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาร-
ปทฏฺฐานํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อิตฺถีปุริสหตฺถิอสฺสาทิ-
สทฺทสมากุลํ คามนฺตํ อปริจฺจชิตฺวา น สุกรํ สมฺปาเทตุํ
สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺส อคามเก ปน อรญฺเญ สุกรํ โยคา-
วจเรน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ
นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา
อคฺคผลํ อรหตฺตํ สมฺปาปุณิตุํ ตสฺมาสฺส อนุรูปเสนาสนํ
ทสฺเสนฺโต ภควา อรญฺญคโต วาติอาทิมาห ฯ วตฺถุวิชฺชา-
จริโย วิย หิ ภควา โส ยถา วตฺถุวิชฺชาจริโย นครภูมึ
ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา เอตฺถ นครํ มาเปถาติ
อุปทิสฺสติ โสตฺถินาว นคเร นิฏฺฐิเต ราชกุลโต มหาสกฺการํ
ลภติ เอวเมว โยคาวจรสฺส อนุรูปเสนาสนํ อุปปริกฺขิตฺวา
เอตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพนฺติ อุปทิสฺสติ ตโต ตตฺถ
กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺเตน โยคินา กเมน อรหตฺเต ปตฺเต สมฺมา-
สมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ มหนฺตํ สกฺการํ ลภติ ฯ อยํ
ปน ภิกฺขุ ทีปิสทิโสติ วุจฺจติ ฯ ยถา หิ มหาทีปิราชา
# ๑. สี. ยถาปิ ฯ
อรญฺเญ ติณคหนํ วา วนคหนํ วา ปพฺพตคหนํ วา นิสฺสาย
นิลิยิตฺวา วนมหิสโคกณฺณสูกราทโย มิเค คณฺหาติ เอวเมวายํ
อรญฺญาทีสุ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ยถากฺกเมน
โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเค เจว อริยผลญฺจ
คณฺหาตีติ เวทิตพฺโพ ฯ เตนาหุ โปราณา
ยถาปิ ทีปิโก นาม นิลิยิตฺวา คณฺหตี (๑) มิเค
ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก
อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน คณฺหาติ ผลมุตฺตมนฺติ ฯ
เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมึ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต
ภควา อรญฺญคโต วาติอาทิมาห ฯ
ตตฺถ อรญฺญคโต วาติ อรญฺญํ นาม (๒) นิกฺขมิตฺวา
พหิอินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญนฺติ จ อรญฺญิกํ (๓) นาม
เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิมนฺติ จ เอวํ วุตฺตลกฺขเณสุ
อรญฺเญสุ [๔] ยงฺกิญฺจิ ปวิเวกสุขมรญฺญํ คโต ฯ รุกฺขมูลคโต
วาติ รุกฺขสมีปํ คโต ฯ สุญฺญาคารคโต วาติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ
คโต ฯ เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสส-
สตฺตวิธเสนาสนํ คโตปิ สุญฺญาคารคโตติ วตฺตต วฏฺฏติ ฯ
เอวมสฺส อุตุตฺตยานุกุลํ ธาตุจริยานุกุลญฺจ อานาปานสฺสติ-
ภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ
# ๑. ม. นิลียิตฺวา คณฺหเต ฯ ๒. ม. อรญฺญนฺติ ฯ ๓. ม. อารญฺญกํ ฯ
# ๔. ม. เอตฺถนฺตเร อนุรูปนฺติ ทิสฺสติ ฯ
สนฺตมิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาห ฯ อถสฺส นิสชฺชาย
ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปฺปสฺสาสานํ ปวตฺตนสุขตํ อารมฺมณ-
ปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาห ฯ
ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ ฯ อาภุชิตฺวาติ
อาพนฺธิตฺวา ฯ อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ
ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา ฯ
เอวํ หิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนหารูนิ น ปณมนฺติ ฯ อถสฺส
ยา เตสํ ปณมนปจฺจยาเอว ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ
ตา น อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ
โหติ กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ วุฑฺฒึ ผาตึ อุปคจฺฉติ ฯ
ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ
ฐปยิตฺวา ฯ อถวา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ สตีติ
อุปฏฺฐานฏฺโฐ เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตินฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ
วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ตตฺรายํ สงฺเขโป
ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวาติ ฯ