พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อุปนิธิมฺหิ ฯ นาหํ คณฺหามีติ สมฺปชานมุสาวาเทปิ
อทินฺนาทานสฺส ปุพฺพปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏํ ฯ กึ ตุมฺเห ภณถ
เนวิทํ มยฺหํ อนุรูปํ น ตุมฺหากนฺติอาทีนิ วทนฺตสฺสาปิ
ทุกฺกฏเมว ฯ รโห มยา เอตสฺส หตฺเถ ฐปิตํ น อญฺโญ
โกจิ ชานาติ ทสฺสติ นุ โข เม โนติ สามิโก วิมตึ
อุปฺปาเทติ ภิกฺขุสฺส ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตสฺส ผรุสาทิภาวํ ทิสฺวา
สามิโก น มยฺหํ ทสฺสตีติ ธุรํ นิกฺขิปติ ฯ ตตฺถ สจายํ
ภิกฺขุ กิลเมตฺวา นํ ทสฺสามีติ ทาเน สอุสฺสาโห รกฺขติ
ตาว ฯ สเจปิ โส ทาเน นิรุสฺสาโห ภณฺฑสามิโก ปน
คหเณ สอุสฺสาโห รกฺขเตว ฯ ยทิ ปน ตสฺมึ (๑) ทาเน นิรุสฺสาโห (๒)
ภณฺฑสามิโก น มยฺหํ ทสฺสตีติ ธุรํ นิกฺขิปติ เอวํ อุภินฺนํ
ธุรนิกฺเขเปน ภิกฺขุโน ปาราชิกํ ฯ ยทิปิ มุเขน ทสฺสามีติ
วทติ จิตฺเตน ปน อทาตุกาโม เอวมฺปิ สามิกสฺส ธุรนิกฺเขเป
ปาราชิกํ ฯ ตํ ปน อุปนิธึ (๒) นาม สงฺโคปนตฺถาย อตฺตโน
หตฺเถ ปเรหิ ฐปิตํ ภณฺฑํ อคุตฺตเทสโต ฐานา จาเวตฺวา
คุตฺเต ฐาเน ฐปนตฺถาย หรโต อนาปตฺติ ฯ เถยฺยจิตฺเตนปิ
ฐานา จาเวนฺตสฺส อวหาโร นตฺถิ ฯ กสฺมา ฯ อตฺตโน หตฺเถ
นิกฺขิตฺตตฺตา ภณฺฑเทยฺยํ ปน โหติ ฯ เถยฺยจิตฺเตน ปริภุญฺชโตปิ
# ๑. สี. ตสฺมึ ทาเน นิรุสฺสาเห ฯ ม. โส ทาเน นิรุสฺสาโห ฯ
# ๒. ม. อุปนิธิ ฯ
เอเสว นโย ฯ ตาวกาลิกคฺคหเณปิ ตเถว ฯ ธมฺมํ จรนฺโตติปิ-
อาทิ วุตฺตนยเมว ฯ อยํ ตาว ปาลิวณฺณนา ฯ
ปาลิมุตฺตกวินิจฺฉโย ปเนตฺถ ปตฺตจตุกฺกาทิวเสน เอวํ
วุตฺโต ฯ เอโก กิร ภิกฺขุ ปรสฺส มหคฺเฆ ปตฺเต โลภํ
อุปฺปาเทตฺวา ตํ หริตุกาโม ฐปิตฏฺฐานมสฺส สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขตฺวา
อตฺตโนปิ ปตฺตํ ตสฺเสว สนฺติเก ฐเปสิ ฯ โสปิ ปจฺจูสสมเย
อาคนฺตฺวา ธมฺมํ วาจาเปตฺวา นิทฺทายมานํ มหาเถรํ เอวมาห
วนฺทามิ ภนฺเตติ ฯ โก เอโสติ ฯ อหํ ภนฺเต อาคนฺตุกภิกฺขุ
กาลสฺเสวมฺหิ คนฺตุกาโม อสุกสฺมิญฺจ เม ฐาเน อีทิเสน นาม
อํสวทฺธเกน อีทิสาย ปตฺตตฺถวิกาย ปตฺโต ฐปิโต สาธาหํ
ภนฺเต ตํ ลเภยฺยนฺติ ฯ เถโร ปวิสิตฺวา ตํ คณฺหิ ฯ อุทฺธาเรเยว
โจรสฺส ปาราชิกํ ฯ สเจ อาคนฺตฺวา โกสิ ตฺวํ อเวลายํ
อาคโตติ วุตฺเต ภีโต ปลายติ ปาราชิกํ ปตฺวาว ปลายติ ฯ
เถรสฺส ปน สุทฺธจิตฺตตฺตา อนาปตฺติ ฯ เถโร ตํ คณฺหิสฺสามีติ
อญฺญํ คณฺหิ ตตฺถาปิ เอเสว นโย ฯ อยํ ปน อญฺญํ
ตาทิสเมว คณฺหนฺเต ยุชฺชติ มนุสฺสวิคฺคเห อาณตฺตสทิสวตฺถุ
วิย ฯ กุรุนฺทิยํ ปน ปทวาเรน กาเรตพฺโพติ วุตฺตํ ฯ ตํ
อตาทิสเมว คณฺหนฺเต ยุชฺชติ ฯ
ตํ มญฺญมาโน อตฺตโน ปตฺตํ คณฺหิตฺวา อทาสิ ฯ
โจรสฺส สามิเกน ทินฺนตฺตา ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ อสุทฺธจิตฺเตน
คหิตตฺตา ทุกฺกฏํ ฯ ตํ มญฺญมาโน โจรสฺเสว ปตฺตํ คณฺหิตฺวา
อทาสิ ฯ อิธาปิ โจรสฺส อตฺตโน สนฺตกตฺตา ปาราชิกํ
นตฺถิ ฯ อสุทฺธจิตฺเตน ปน คหิตตฺตา ทุกฺกฏเมว ฯ สพฺพตฺถ
เถรสฺส อนาปตฺติ ฯ
อปโร ปตฺตํ โจเรสฺสามีติ ตเถว นิทฺทายมานํ เถรํ
วนฺทิ ฯ โก อยนฺติ จ วุตฺโต อหํ ภนฺเต คิลานภิกฺขุ
เอกํ ตาว เม ปตฺตํ เทถ คามทฺวารํ คนฺตฺวา เภสชฺชํ
อาหริสฺสามีติ ฯ เถโร อิธ คิลาโน นตฺถิ โจโร อยํ ภวิสฺสตีติ
สลฺลกฺเขตฺวา อิมํ หรตูติ อตฺตโน เวริภิกฺขุสฺส ปตฺตํ นีหริตฺวา
อทาสิ ฯ ทฺวินฺนมฺปิ อุทฺธาเรเยว ปาราชิกํ ฯ เวริภิกฺขุสฺส
ปตฺโตติ สญฺญาย อญฺญสฺส ปตฺตํ อุทฺธรนฺเตปิ เอเสว นโย ฯ
สเจ ปน เวริสฺสายนฺติ สญฺญาย โจรสฺเสว ปตฺตํ อุทฺธริตฺวา
เทติ วุตฺตนเยเนว เถรสฺส ปาราชิกํ โจรสฺส ทุกฺกฏํ ฯ อถสฺส (๑)
เวริสฺสายนฺติ มญฺฌมาโน อตฺตโน ปตฺตํ เทติ วุตฺตนเยเนว
อุภินฺนมฺปิ ทุกฺกฏํ ฯ
เอโก มหาเถโร อุปฏฺฐากํ ทหรภิกฺขุํ ปตฺตจีวรํ คณฺห
อสุกนฺนาม คามํ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย จริสฺสามาติ อาห ฯ ทหโร
คเหตฺวา เถรสฺส ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต เถยฺยจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา
สเจ สีเส ภารํ ขนฺเธ กโรติ ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ กสฺมา ฯ
# ๑. ม. อถ ฯ
อาณตฺติยา คหิตตฺตา ฯ สเจ ปน มคฺคโต โอกฺกมฺม อฏวึ
ปวิสติ ปทวาเรน กาเรตพฺโพ ฯ อถ นิวตฺติตฺวา วิหาราภิ-
มุโข ปลายิตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา คจฺฉติ อุปจาราติกฺกเม
ปาราชิกํ ฯ อถาปิ มหาเถรสฺส นิวาสนปริวตฺตนฏฺฐานโต
คามาภิมุโข ปลายติ คามูปจาราติกฺกเม ปาราชิกํ ฯ ยทิ ปน
อุโภปิ ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุตฺวา วา คเหตฺวา วา นิกฺขมนฺติ
เถโร จ ปุนปิ ตํ วเทติ ปตฺตจีวรํ คณฺห วิหารํ คมิสฺสามาติ
ตตฺถ เจโส ปุริมนเยเนว สีเส ภารํ ขนฺเธ กโรติ รกฺขติ
ตาว ฯ อฏวึ ปวิสติ ปทวาเรน กาเรตพฺโพ ฯ นิวตฺติตฺวา
คามาภิมุโขเยว ปลายติ คามูปจาราติกฺกเม ปาราชิกํ ฯ ปุรโต
วิหาราภิมุโข ปลายิตฺวา วิหาเร อฏฺฐตฺวา อนิสีทิตฺวา อวูป-
สนฺเตเนว เถยฺยจิตฺเตน คจฺฉติ อุปจาราติกฺกเม ปาราชิกํ ฯ
โย ปน อนาณตฺโต คณฺหาติ ตสฺส สีเส ภารํ ขนฺเธ
กรณาทีสุ ปาราชิกํ ฯ เสสํ ปุริมสทิสเมว ฯ
โย ปน อสุกนฺนาม วิหารํ คนฺตฺวา จีวรํ โธวิตฺวา
รชิตฺวา วา เอหีติ วุตฺโต สาธูติ คเหตฺวา คจฺฉติ ตสฺสปิ
อนฺตรามคฺเค เถยฺยจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สีเส ภารํ ขนฺเธ
กรณาทีสุ ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ มคฺคา โอกฺกมเน ปทวาเรน
กาเรตพฺโพ ฯ ตํ วิหารํ คนฺตฺวา ตตฺเถว วสนฺโต เถยฺยจิตฺเตน
ปริภุญฺชนฺโต ชิราเปติ ฯ โจรา วาสฺส ตํ หรนฺติ ฯ อวหาโร
นตฺถิ ภณฺฑเทยฺยํ ปน โหติ ฯ ตโต นิกฺขมิตฺวา อาคจฺฉนฺโตปิ
เอเสว นโย ฯ
โย ปน อนาณตฺโต เถเรน นิมิตฺเต วา กเต สยเมว
วา กิลิฏฺฐํ สลฺลกฺเขตฺวา เทถ ภนฺเต จีวรํ อมุกนฺนาม
คามํ คนฺตฺวา รชิตฺวา อาหริสฺสามีติ คเหตฺวา คจฺฉติ ตสฺส
อนฺตรามคฺเค เถยฺยจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สีเส ภารํ ขนฺเธ
กรณาทีสุ ปาราชิกํ ฯ กสฺมา ฯ อนาณตฺติยา คหิตตฺตา ฯ
มคฺคา โอกฺกมโตปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตเมว วิหารํ อาคนฺตฺวา
วิหารสีมํ อติกฺกมโตปิ วุตฺตนยเมว ปาราชิกํ ฯ ตตฺถ คนฺตฺวา
รชิตฺวา ปจฺจาคจฺฉโตปิ เถยฺยจิตฺเต อุปฺปนฺเน เอเสว นโย ฯ
สเจ ปน ยตฺถ คโต ตตฺถ วา อนฺตรามคฺเค วิหาเร วา
ตเมว วิหารํ ปจฺจาคนฺตฺวา ตสฺส เอกปสฺเส วา อุปจารสีมํ
อนติกฺกมิตฺวา วสนฺโต เถยฺยจิตฺเตน ปริภุญฺชนฺโต ชิราเปติ
โจรา วาสฺส ตํ หรนฺติ ยถา วา ตถา วา นสฺสติ
ภณฺฑเทยฺยํ ฯ อุปจารสีมํ อติกฺกมโต ปน ปาราชิกํ ฯ
โย ปน เถเรน นิมิตฺเต กริยมาเน เทถ ภนฺเต
อหํ รชิตฺวา อาหริสฺสามีติ วตฺวา กตฺถ คนฺตฺวา (๑) ภนฺเต
รชามีติ ปุจฺฉติ ฯ เถโร ปน นํ ยตฺถ อิจฺฉสิ ตตฺถ
# ๑. อิทํ ปทํ อติเรกํ ขายติ ฯ ตสฺมึ อสนฺเต ภนฺเตติ ปทํ ยุตฺตฏฺฐาเน
# ลิขิตํ โหติ ฯ อยุตฺตฏฺฐาเน วา ฯ ตถาหิ กตฺถ ภนฺเต คนฺตฺวา รชามีติ
# ลิขิตพฺพํ ฯ
คนฺตฺวา รชาติ วทติ ฯ อยํ วิสฏฺฐทูโต นาม ฯ เถยฺยจิตฺเตน
ปลายนฺโตปิ น อวหาเรน กาเรตพฺโพ ฯ เถยฺยจิตฺเตน ปน
ปลายโตปิ ปริโภเคน วา อญฺญถา วา นาสยโตปิ ภณฺฑ-
เทยฺยเมว โหติ ฯ ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส หตฺเถ กญฺจิ (๑) ปริกฺขารํ
ปหิณาติ อสุกวิหาเร อสุกภิกฺขุสฺส เทหีติ ฯ ตสฺส เถยฺยจิตฺเต
อุปฺปนฺเน สพฺพฏฺฐาเนสุ อสุกนฺนาม วิหารํ คนฺตฺวา จีวรํ
โธวิตฺวา รชิตฺวา วา เอหีติ เอตฺถ วุตฺตสทิโส วินิจฺฉโย ฯ
อปโร ภิกฺขุ (๒) ปหิณิตุกาโม นิมิตฺตํ กโรติ โก นุ
โข คเหตฺวา คมิสฺสตีติ ฯ ตตฺร เจโก เทถ ภนฺเต อหํ
คเหตฺวา คมิสฺสามีติ คเหตฺวา คจฺฉติ ฯ ตสฺส เถยฺยจิตฺเต
อุปฺปนฺเน สพฺพฏฺฐาเนสุ เทถ ภนฺเต จีวรํ อสุกนฺนาม คามํ
คนฺตฺวา รชิตฺวา อาหริสฺสามีติ เอตฺถ วุตฺตสทิโส วินิจฺฉโย ฯ
เถเรน จีวรตฺถาย วตฺถํ ลภิตฺวา อุปฏฺฐากกุเล ฐปิตํ โหติ ฯ
อถสฺส อนฺเตวาสิโก วตฺถํ หริตุกาโม ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ
กิร วตฺถํ เทถาติ เถเรน เปสิโต วิย วทติ ฯ ตสฺส
วจนํ สทฺทหิตฺวา อุปาสเกน ฐปิตํ อุปาสิกา วา อุปาสิกาย
ฐปิตํ อุปาสโก วา อญฺโญ วา โกจิ นีหริตฺวา เทติ ฯ
อุทฺธาเรเยวสฺส ปาราชิกํ ฯ สเจ ปน เถรสฺส อุปฏฺฐาเกหิ
อิมํ เถรสฺส ทสฺสามาติ อตฺตโน วตฺถํ ฐปิตํ โหติ ฯ อถสฺส
# ๑. ม. กิญฺจิ ฯ ๒. ม. ภิกฺขุํ ฯ
อนฺเตวาสิโก ตํ หริตุกาโม ตตฺถ คนฺตฺวา เถรสฺส กิร วตฺถํ
ทาตุกามตฺถ นํ เทถาติ วทติ ฯ เต จสฺส สทฺทหิตฺวา มยํ
ภนฺเต โภเชตฺวา ทสฺสามาติ ฐปยิมฺหา หนฺท คณฺหาหีติ
เทนฺติ ฯ สามิเกหิ ทินฺนตฺตา ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ อสุทฺธจิตฺเตน
ปน คหิตตฺตา ทุกฺกฏํ ภณฺฑเทยฺยญฺจ โหติ ฯ
ภิกฺขุ ภิกฺขุสฺส วตฺวา คามํ คจฺฉติ อิตฺถนฺนาโม มม
วสฺสาวาสิกํ ทสฺสติ ตํ คเหตฺวา ฐเปยฺยาสีติ ฯ สาธูติ โส
ภิกฺขุ เตน ทินฺนํ มหคฺฆสาฏกํ อตฺตนา ลทฺเธน อปฺปคฺฆ-
สาฏเกน สทฺธึ ฐเปตฺวา เตน อาคเตน อตฺตโน มหคฺฆ-
สาฏกสฺส ลทฺธภาวํ ญตฺวา วา อญตฺวา วา เทหิ เม
วสฺสาวาสิกนฺติ วุตฺโต ตว ถูลสาฏโก ลทฺโธ มยฺหํ ปน
สาฏโก มหคฺโฆ เทฺวปิ อสุกสฺมึ นาม โอกาเส ฐปิตา
ปวิสิตฺวา คณฺหาหีติ วทติ ฯ เตน ปวิสิตฺวา ถูลสาฏเก คหิเต
อิตรสฺส อิตรํ คณฺหโต อุทฺธาเร ปาราชิกํ ฯ อถาปิ ตสฺส
สาฏเก อตฺตโน นามํ อตฺตโน จ สาฏเก ตสฺส นามํ
ลิขิตฺวา คจฺฉ นามํ วาเจตฺวา คณฺหาหีติ วทติ ฯ ตตฺราปิ
เอเสว นโย ฯ โย ปน อตฺตนา จ เตน จ ลทฺธสาฏเก
เอกโต ฐเปตฺวา ตํ เอวํ วทติ ตยา จ มยา จ ลทฺธสาฏกา
เทฺวปิ อนฺโตคพฺเภ ฐปิตา คจฺฉ ยํ อิจฺฉสิ ตํ วิจินิตฺวา
คณฺหาหีติ ฯ โส จ ลชฺชาย อาวาสิเกน ลทฺธํ ถูลสาฏกเมว
คณฺเหยฺย ฯ ตตฺราวาสิกสฺส วิจินิตฺวา คหิตาวเสสํ อิตรํ
คณฺหโต อนาปตฺติ ฯ อาคนฺตุโก ภิกฺขุ อาวาสิกานํ จีวรกมฺมํ
กโรนฺตานํ สมีเป ปตฺตจีวรํ ฐเปตฺวา เอเต สงฺโคปิสฺสนฺตีติ
มญฺญมาโน นหายิตุํ วา อญฺญตฺร วา คจฺฉติ ฯ สเจ นํ
อาวาสิกา สงฺโคเปนฺติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ นฏฺเฐ คีวา
น โหติ ฯ สเจปิ โส อิทํ ภนฺเต ฐเปถาติ วตฺวา คจฺฉติ
อิตเร จ กิจฺจปฺปสุตตฺตา น ชานนฺติ เอเสว นโย ฯ อถาปิ
เต อิทํ ภนฺเต ฐเปถาติ วุตฺตา มยํ พฺยาวฏาติ ปฏิกฺขิปนฺติ
อิตโร จ อวสฺสํ ฐเปสฺสนฺตีติ อนาทิยิตฺวา คจฺฉติ เอเสว
นโย ฯ สเจ ปน เตน ยาจิตา วา อยาจิตา วา มยํ
ฐเปสฺสาม ตฺวํ คจฺฉาติ วทนฺติ ตํ สงฺโคปิตพฺพํ ฯ โน เจ
สงฺโคเปนฺติ นฏฺเฐ คีวา ฯ กสฺมา ฯ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา ฯ
โย ภิกฺขุ ภณฺฑาคาริโก หุตฺวา ปจฺจูสสมเยว ภิกฺขูนํ
ปตฺตจีวรานิ เหฏฺฐาปาสาทํ โอโรเปตฺวา ทฺวารํ อปิทหิตฺวา
เตสํปิ อนาโรเจตฺวา ทูเร ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ ตานิ เจ
โจรา หรนฺติ ตสฺเสว คีวา ฯ โย ปน ภิกฺขูหิ โอโรเปถ
ภนฺเต ปตฺตจีวรานิ กาโล สลากคฺคหณสฺสาติ วุตฺโต สมา-
คตตฺถาติ ปุจฺฉิตฺวา อาม สมาคตมฺหาติ วุตฺเต ปตฺตจีวรานิ
นีหริตฺวา นิกฺขิปิตฺวา ภณฺฑาคารทฺวารํ พนฺธิตฺวา ตุมฺเห
ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา เหฏฺฐาปาสาททฺวารํ ปฏิชคฺคิตฺวา
คจฺเฉยฺยาถาติ วตฺวา คจฺฉติ ตตฺร เจโก อลสชาติโก ภิกฺขุ
ภิกฺขูสุ คเตสุ ปจฺฉา อกฺขีนิ ปุญฺฉนฺโต อุฏฺฐหิตฺวา อุทกฏฺฐานํ
วา มุขโธวนฏฺฐานํ วา คจฺฉติ ฯ ตํขณํ ทิสฺวา โจรา ตสฺส
ปตฺตจีวรํ หรนฺติ สุหฏํ ฯ ภณฺฑาคาริกสฺส คีวา น โหติ ฯ
สเจปิ โกจิ ภณฺฑาคาริกสฺส อนาโรเจตฺวา ว ภณฺฑา-
คาเร อตฺตโน ปริกฺขารํ ฐเปติ ฯ ตสฺมิมฺปิ นฏฺเฐ ภณฺฑา-
คาริกสฺส คีวา น โหติ ฯ สเจ ปน ภณฺฑาคาริโก ตํ
ทิสฺวา อฏฺฐาเน ฐปิตนฺติ คเหตฺวา ฐเปติ นฏฺเฐ ตสฺส
คีวา ฯ สเจ ฐปิตภิกฺขุนา (๑) มยา ภนฺเต อีทิโส นาม ปริกฺขาโร
ฐปิโต อุปธาเรยฺยาถาติ วุตฺโต สาธูติ สมฺปฏิจฺฉติ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ
วา มญฺญมาโน อญฺญสฺมึ ฐาเน ฐเปติ ตสฺเสว คีวา ฯ
นาหํ ชานามีติ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส ปน นตฺถิ คีวา ฯ โยปิ
ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ฐเปติ ภณฺฑาคาริกญฺจ น สมฺปฏิจฺฉาเปติ
นฏฺฐํ สุนฏฺฐเมว ฯ สเจ ตํ ภณฺฑาคาริโก อญฺญตฺร ฐเปติ
นฏฺเฐ คีวา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

สเจ ภณฺฑาคารํ สุคุตฺตํ สพฺโพ สงฺฆสฺส จ เจติยสฺส
จ ปริกฺขาโร ตตฺเถว ฐปิยติ ภณฺฑาคาริโก จ พาโล
อพฺยตฺโต ทฺวารํ วิวริตฺวา ธมฺมกถํ วา โสตุํ อญฺญํ วา
กิญจิ กาตุํ กตฺถจิ คจฺฉติ ตํขณํ ทิสฺวา ยตฺตกํ โจรา
# ๑. ฐปนกภิกฺขุนา ฯ
หรนฺติ สพฺพนฺตสฺส คีวา ฯ ภณฺฑาคารโต นิกฺขมิตฺวา พหิ
จงฺกมนฺตสฺส วา ทฺวารํ วิวริตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปนฺตสฺส
วา ตตฺเถว สมณธมฺมานุโยเคน นิสินฺนสฺส วา ตตฺเถว
นิสีทิตฺวา เกนจิ กมฺเมน พฺยาวฏสฺส วา อุจฺจารปสฺสาว-
ปีฬิตสฺสาปิ สโต ตตฺเถว อุปจาเร วิชฺชมาเน พหิ คจฺฉโต
วา อญฺเญน วา เกนจิ อากาเรน ปมตฺตสฺส สโต ทฺวารํ
วิวริตฺวา วา วิวฏเมว ปวิสิตฺวา วา สนฺธึ ฉินฺทิตฺวา วา
ยตฺตกํ ตสฺส ปมาทปจฺจยา โจรา หรนฺติ สพฺพํ ตสฺเสว
คีวา ฯ อุณฺหสมเย ปน วาตปานํ วิวริตฺวา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏตีติ
วทนฺติ ฯ อุจฺจารปสฺสาวปีฬิตสฺส ปน ตสฺมึ อุปจาเร อสติ
อญฺญตฺถ คจฺฉนฺตสฺส คิลานปกฺเข ฐิตตฺตา อวิสโย ตสฺมา
คีวา น โหติ ฯ
โย ปน อนฺโต อุณุหปีฬิโต ทฺวารํ สุคุตฺตํ กตฺวา
พหิ นิกฺขมติ ฯ โจรา จ นํ คเหตฺวา ทฺวารํ วิวราติ
วทนฺติ ฯ ยาวตติยํ น วิวริตพฺพํ ฯ ยทิ ปน เต โจรา
สเจ น วิวรสิ ตญฺจ มาเรสฺสาม ทฺวารญฺจ ภินฺทิตฺวา
ปริกฺขารํ หริสฺสามาติ ผรสุอาทีนิ อุกฺขิปนฺติ ฯ มยิ จ มเต
สงฺฆสฺส จ เสนาสเน วินฏฺเฐ คุโณ นตฺถีติ วิวริตุํ วฏฺฏติ ฯ
อิธาปิ อวิสยตฺตา คีวา นตฺถีติ วทนฺติ ฯ สเจ โกจิ อาคนฺตุโก
กุญฺจิกํ วา เทติ ทฺวารํ วา วิวรติ ยตฺตกํ โจรา หรนฺติ
สพฺพํ ตสฺส คีวา ฯ สงฺเฆน ภณฺฑาคารคุตฺตตฺถาย สูจิยนฺตกํ
จ กุญฺจิกมุทฺทิกา จ โยเชตฺวา ทินฺนา โหติ ฯ ภณฺฑาคาริโก
ฆฏิกมตฺตํ ทตฺวา นิปชฺชติ ฯ โจรา วิวริตฺวา ปริกฺขารํ
หรนฺติ ฯ ตสฺเสว คีวา ฯ สูจิยนฺตกญฺจ กุญฺจิกมุทฺทิกญฺจ
โยเชตฺวา นิปนฺนํ ปเนตํ สเจ โจรา อาคนฺตฺวา วิวราติ
วทนฺติ ตตฺถ ปุริมนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ เอวํ คุตฺตึ (๑) กตฺวา
นิปนฺเน ปน สเจ ภิตฺตึ วา ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา อุมฺมงฺเคน (๒)
วา ปวิสิตฺวา หรนฺติ น ตสฺส คีวา ฯ สเจ ภณฺฑาคาเร
อญฺเญปิ เถรา วสนฺติ วิวเฏ ทฺวาเร อตฺตโน ปริกฺขารํ
คเหตฺวา คจฺฉนฺติ ภณฺฑาคาริโก เตสุ คเตสุ ทฺวารํ น ชคฺคติ
สเจ ตตฺถ กิญฺจิ อวหริยติ ภณฺฑาคาริกสฺส อิสฺสรตาย
ภณฺฑาคาริกสฺเสว คีวา ฯ เถเรหิ ปน สหาเยหิ ภวิตพฺพํ ฯ
อยํ ตตฺถ สามีจิ ฯ
ยทิ ปน ภณฺฑาคาริโก ตุมฺเห พหิ ฐตฺวาว ตุมฺหากํ
ปริกฺขารํ คณฺหาถ มา ปวิสถาติ วทติ เตสญฺจ เอโก
โลลมหาเถโร สามเณเรหิ เจว อุปฏฺฐาเกหิ จ สทฺธึ
ภณฺฑาคารํ ปวิสิตฺวา นิสีทติ เจว นิปชฺชติ จ ยตฺตกํ
ภณฺฑํ นสฺสติ สพฺพนฺตสฺส คีวา ฯ ภณฑาคาริเกน ปน
อวเสสตฺเถเรหิ จ สหาเยหิ ภวิตพฺพํ ฯ อถ ภณฺฑาคาริโก ว
# ๑. ม. คุตฺตํ ฯ ๒. สี. อุมฺมคฺเคน ฯ ม. อุมงฺเคน ฯ
โลลสามเณเร จ อุปฏฺฐาเก จ คเหตฺวา ภณฺฑาคาเร นิสีทติ
เจว นิปชฺชติ จ ยํ ตตฺถ นสฺสติ สพฺพนฺตสฺเสว คีวา ฯ
ตสฺมา ภณฺฑาคาริเกเนว ตตฺถ วสิตพฺพํ ฯ อวเสเสหิ มณฺฑเป
จ รุกฺขมูเล จ วสิตพฺพํ (๑) น จ ภณฺฑาคาเรติ ฯ
เย ปน อตฺตโน อตฺตโน สภาคภิกฺขูนํ วสนคพฺเภสุ
ปริกฺขารํ ฐเปนฺติ ปริกฺขาเร นฏฺเฐ เยหิ ฐปิโต เตสํเยว
คีวา ฯ อิตเรหิ ปน สหาเยหิ ภวิตพฺพํ ฯ ยทิ ปน สงฺโฆ
ภณฺฑาคาริกสฺส วิหาเรเยว ยาคุภตฺตํ ทาเปติ โส จ ภิกฺขา-
จารตฺถาย คามํ คจฺฉติ นฏฺฐนฺตสฺเสว คีวา ฯ ภิกฺขาจารํ
ปวิสนฺเตหิ อติเรกจีวรํ รกฺขณตฺถาย ฐปิตวิหารวาริกสฺสาปิ
ยาคุภตฺตํ วา นิวาปํ วา ลภมานสฺเสว ภิกฺขาจารํ คจฺฉโต
ยํ ตตฺถ นสฺสติ สพฺพํ คีวา ฯ น เกวลญฺจ เอตเมว ภณฺฑา-
คาริกสฺส วิย ยํ ตสฺส จ ปมาทปจฺจยา นสฺสติ สพฺพํ
คีวา ฯ
สเจ วิหาโร มหา โหติ อญฺญํ ปเทสํ รกฺขิตุํ
คจฺฉนฺตสฺส อญฺญสฺมึ ปเทเส นิกฺขิตฺตํ หรนฺติ อวิสยตฺตา คีวา
น โหติ ฯ อีทิเส ปน วิหารเวมชฺเฌ สพฺเพสํ โอสรณฏฺฐาเน
ปริกฺขาเร ฐเปตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ วิหารวาริกา วา เทฺว ตโย
ฐเปตพฺพา ฯ สเจ เตสมฺปิ อปฺปมตฺตานํ อิโตจีโตจ รกฺขตํเยว
# ๑. ม. อวเสเสหิ อปฺเปว รุกฺขมูเล วสิตพฺพํ ฯ
กิญฺจิ นสฺสติ คีวา น โหติ ฯ วิหารวาริเก พนฺธิตฺวา
หริตภณฺฑํปิ โจรานํ ปฏิปถํ คเตสุ อญฺเญน มคฺเคน
หริตภณฺฑมฺปิ น เตสํ คีวา ฯ สเจ วิหารวาริกานํ วิหาเร
ทาตพฺพํ ยาคุภตฺตํ วา นิวาโป วา น โหติ เตหิ ปตฺตพฺพ-
ลาภโต อติเรกา เทฺว ติสฺโส ยาคุสลากา เตสํ ปโหนก-
ภตฺตสลากา จ ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ นิพทฺธํ กตฺวา ปน น
ฐเปตพฺพา ฯ มนุสฺสา หิ วิปฏิสาริโน โหนฺติ วิหารวาริกาเยว
อมฺหากํ ภตฺตํ ภุญฺชนฺตีติ ฯ ตสฺมา ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา
ฐเปตพฺพา ฯ สเจ เตสํ สภาคา สลากภตฺตานิ อาหริตฺวา
เทนฺติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ เทนฺติ วารํ คาหาเปตฺวา
นีหราเปตพฺพานิ ฯ สเจ วิหารวาริโก เทฺว ติสฺโส ยาคุ-
สลากา จตฺตาริ ปญฺจ สลากภตฺตานิ จ ลภมาโน ว
ภิกฺขาจารํ คจฺฉติ ภณฺฑาคาริกสฺส วิย สพฺพํ นฏฺฐํ คีวา
โหติ ฯ สเจ สงฺฆสฺส วิหารปาลานํ ทาตพฺพํ ภตฺตํ วา
นิวาโป วา นตฺถิ ภิกฺขุ วิหารวารํ คเหตฺวา อตฺตโน
อตฺตโน นิสฺสิตเก ชคฺคนฺติ (๑) สมฺปตฺตํ วารํ อคฺคเหตุํ น ลภนฺติ
ยถา อญฺเญ ภิกฺขู กโรนฺติ ตเถว กาตพฺพํ ฯ ภิกฺขูหิ ปน
อสหายสฺส วา อตฺตทุติยสฺส วา ยสฺส สภาโค ภิกฺขุ ภตฺตํ
อาเนตฺวา ทาตา นตฺถิ เอวรูปสฺส วาโร น ปาเปตพฺโพ ฯ
# ๑. ชคฺคาเปนฺติ ฯ ม. ชคฺเคนฺติ ฯ
ยมฺปิ ปากวฏฺฏตฺถาย วิหาเร ฐเปนฺติ ตํ คเหตฺวา
อุปชีวนฺเตน ฐาตพฺพํ ฯ โย ตํ น อุปชีวติ วารํ น
คาหาเปตพฺโพ ฯ ผลาผลตฺถายปิ วิหาเร ภิกฺขุํ ฐเปนฺติ
ชคฺคิตฺวา โคเปตฺวา ผลวาเรน ภาเชตฺวา ขาทนฺติ ฯ โย ตานิ
ขาทติ เตน ฐาตพฺพํ ฯ อนุปชีวนฺโตท น คาหาเปตพฺโพ ฯ
เสนาสนมญฺจปีฐปจฺจตฺถรณรกฺขณตฺถายปิ ฐเปนฺติ ฯ อาวาเส
วสนฺเตน ฐาตพฺพํ ฯ อพฺโภกาสิโก ปน รุกฺขมูลิโก วา น
คาหาเปตพฺโพ ฯ
เอโก นวโก โหติ พหุสฺสุโต ปน พหูนํ ธมฺมํ วาเจติ
ปริปุจฺฉํ เทติ ปาลึ วณฺเณติ ธมฺมกถํ กเถติ สงฺฆสฺส ภารํ
นิตฺถรติ อยํ ลาภํ ปริภุญฺชนฺโตปิ อาวาเส วสนฺโตปิ วารํ
น คาเหตพฺโพ ปุริสวิเสโส นาม ญาตพฺโพติ วทนฺติ ฯ
อุโปสถาคารปฏิมาฆรชคฺคกสฺส ปน เทฺวคุณํ ยาคุภตฺตํ เทวสิกํ
ตณฺฑุลนาฬี สํวจฺฉเร ติจีวรํ ทสวีสคฺฆนกํ กปฺปิยภณฺฑญฺจ
ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปน ตํ ลภมานสฺเสว ปมาเทน ตตฺถ
กิญฺจิ นสฺสติ สพฺพํ คีวา ฯ พนฺธิตฺวา พลกฺกาเรน อจฺฉินฺนํ
ปน น คีวา ตสฺส ฯ ตตฺถ เจติยสฺส วา สงฺฆสฺส วา
สนฺตเกน เจติยสฺส สนฺตกํ รกฺขาเปตุํ วฏฺฏติ ฯ เจติยสฺส
สนฺตเกน สงฺฆสฺส สนฺตกํ รกฺขาเปตุํ น วฏฺฏติ ฯ ยํ ปน
# ๑. ม. ปากวตฺตตฺถาย ฯ
เจติยสฺส สนฺตเกน สทฺธึ สงฺฆสฺส สนฺตกํ ฐปิตํ โหติ ตํ
เจติยสฺส สนฺตเก รกฺขาปิเต รกฺขิตเมว โหตีติ เอวํ วฏฺฏติ ฯ
ปกฺขวาเรน อุโปสถาคาราทีนิ รกฺขโตปิ ปมาทวเสน นฏฺฐํ
คีวาเยวาติ ฯ
อุปนิธิกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

สุงฺกฆาฏกถา
สุงฺกํ ตโต หนนฺตีติ (๑) สุงฺกฆาฏํ ฯ สุงฺกฏฺฐานสฺเสตํ
อธิวจนํ ฯ ตํ หิ ยสฺมา ตโต สุงฺการหํ ภณฺฑํ สุงฺกํ
อทตฺวา นีหรนฺตา รญฺโญ สุงฺกํ หนนฺติ วินาเสนฺติ ตสฺมา
สุงฺกฆาฏนฺติ วุตฺตํ ฯ ตตฺร ปวิสิตฺวาติ ตตฺร ปพฺพตขณฺฑาทีสุ
รญฺญา ปริจฺเฉทํ กตฺวา ฐปิเต สุงฺกฏฺฐาเน ปวิสิตฺวา ฯ
ราชคฺฆํ ภณฺฑนฺติ ราชารหํ ภณฺฑํ ฯ ยโต รญฺโญ ปญฺจมาสกํ
วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนกํ สุงฺกํ ทาตพฺพํ โหติ
ตํ ภณฺฑนฺติ อตฺโถ ฯ ราชกนฺติปิ ปาโฐ ฯ อยเมวตฺโถ ฯ
เถยฺยจิตฺโต อิโต รญฺโญ สุงฺกํ น ทสฺสามีติ เถยฺยจิตฺตํ
อุปฺปาเทตฺวา ตํ ภณฺฑํ อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ ฐปิตฏฺฐานโต
คเหตฺวา ถวิกาย วา ปกฺขิปติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน วา อูรุนา
สทฺธึ พนฺธติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ สุงฺกฏฺฐาเนน ปริจฺฉินฺนตฺตา ฐานา
# ๑. สุงฺกํ ฆฏฺเฏนฺติ อาหจฺจ คณฺหนฺติ เอตฺถาตีติ อมฺหากํ มติ ฯ
จาวนํ น โหติ ฯ สุงฺกฏฺฐานปริจฺเฉทํ ทุติยํ ปาทํ อติกฺกาเมติ
ปาราชิกํ ฯ
พหิ สุงฺกฆาฏํ ปาเตตีติ ราชปุริสานํ อญฺญาวิหิตภาวํ
ปสฺสิตฺวา อนฺโต ฐิโตว พหิ ปาตนตฺถาย ขิปติ ตญฺเจ
อวสฺสํ ปตนกํ หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ ตญฺจ รุกฺเข
วา ขาณุมฺหิ วา ปฏิหตํ พลววาตเวคุกฺขิตฺตํ วา หุตฺวา
ปุน อนฺโตเยว ปตติ รกฺขติ ฯ ปุน คณฺหิตฺวา ขิปติ ปุพฺเพ
วุตฺตนเยเนว ปาราชิกํ ฯ ภูมิยํ ปติตฺวา วฏฺฏนฺตํ ปุน อนฺโต
ปวิสติ ปาราชิกเมว ฯ กุรุนฺทีสงฺเขปฏฺฐกถาสุ ปน สเจ พหิ
ปติตํ ฐตฺวา วฏฺฏนฺตํ ปวิสติ ปาราชิกํ สเจ อติฏฺฐมานํเยว
วฏฺฏิตฺวา ปวิสติ รกฺขตีติ วุตฺตํ ฯ
อนฺโต ฐตฺวา หตฺเถน วา ปาเทน วา ยฏฺฐิยา วา
วฏฺเฏติ อญฺเญน วา วฏฺฏาเปติ สเจ อฏฺฐตฺวา วฏฺฏมานํ
คตํ ปาราชิกํ ฯ อนฺโต ฐตฺวา พหิ คจฺฉนฺตํ รกฺขติ ฯ
วฏฺฏิตฺวา คมิสฺสตีติ วา อญฺโญ นํ วฏฺเฏสฺสตีติ วา อนฺโต
ฐปิตํ ปจฺฉา สยํ วา วฏฺฏมานํ อญฺเญน วา วฏฺฏิตํ
พหิ คจฺฉติ รกฺขติเยว ฯ สุทฺธจิตฺเตน ฐปิเต ปน ตถา
คจฺฉนฺเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ ฯ เทฺว ปุฏเก เอกาพทฺเธ กตฺวา
สุงฺกฏฺฐานสีมนฺตเร ฐเปติ ฯ กิญฺจาปิ พหิปุฏเก สุงฺกํ ปาทํ
อคฺฆติ เตน สทฺธึ เอกาพทฺธตาย อนฺโต ปุฏโก รกฺขติ ฯ
สเจ ปน ปริวตฺเตตฺวา อพฺภนฺตริมํ พหิ ฐเปติ ปาราชิกํ ฯ
กาเชปิ เอกาพทฺธํ กตฺวา ฐปิเต เอเสว นโย ฯ สเจ ปน
อพนฺธิตฺวา กาชโกฏิยํ ฐปิตมตฺตเมว โหติ ปาราชิกํ ฯ
คจฺฉนฺเต ยาเน วา อสฺสปิฏฺฐิอาทีสุ วา ฐเปติ พหิ
นีหรียิสฺสตีติ นีหเฏปิ อวหาโร นตฺถิ ภณฺฑเทยฺยมฺปิ น โหติ ฯ
กสฺมา ฯ อตฺร ปวิฏฺฐสฺส สุงฺกํ คณฺหนฺตูติ วุตฺตตฺตา อิทญฺจ
สุงฺกฏฺฐานสฺส พหิ ฐิตํ (๑) น จ เตน นีตํ ตสฺมา เนว
ภณฺฑเทยฺยํ น ปาราชิกํ ฯ
ฐิตยานาทีสุ ฐปิเตปิ เตสุ วินา ตสฺส ปโยคํ คเตสุ
เถยฺยจิตฺเตปิ สติ เนวตฺถิ อวหาโร ฯ ยทิ ปน ฐเปตฺวา
ยานาทีนิ ปาเชนฺโต อติกฺกาเมติ หตฺถิสุตฺตาทีสุ วา กต-
ปริจยตฺตา ปุรโต ฐตฺวา เอหิ เรติ ปกฺโกสติ สีมาติกฺกเม
ปาราชิกํ ฯ เอฬกโลมสิกฺขาปเท อิมสฺมึ ฐาเน อญฺญํ หราเปตีติ
อนาปตฺติ อิธ ปาราชิกํ ฯ ตตฺร อญฺญสฺส ยาเน วา ภณฺเฑ
วา อชานนฺตสฺส ปกฺขิปิตฺวา ติโยชนํ อติกฺกาเมติ นิสฺสคฺคิยานิ
โหนฺตีติ ปาจิตฺติยํ อิธ อนาปตฺติ ฯ
สุงฺกฏฺฐาเน สุงฺกํ ทตฺวาว คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ เอโก อาโภคํ
กตฺวา คจฺฉติ สเจ สุงฺกํ เทหีติ วกฺขนฺติ ทสฺสามิ โน
เจ วกฺขนฺติ คมิสฺสามีติ ฯ ตํ ทิสฺวา เอโก สุงฺกิโก เอโส
# ๑. ฐปิตํ ฯ
ภิกฺขุ คจฺฉติ คณฺหาถ นํ สุงฺกนฺติ (๑) วทติ ฯ อปโร กุโต
ปพฺพชิตสฺส สุงฺกํ คจฺฉตูติ วทติ ลทฺธกปฺปํ โหติ คนฺตพฺพํ ฯ
ภิกฺขูนํ สุงฺกํ อทตฺวา คนฺตุํ น วฏฺฏตีติ (๒) คณฺหาถ อุปาสกาติ
วุตฺเต ปน ภิกฺขุสฺส สุงฺกํ คณฺหนฺเตหิ ปตฺตจีวรํ คเหตพฺพํ
ภวิสฺสติ กินฺเตน คจฺฉตูติ วุตฺเตปิ ลทฺธกปฺปเมว ฯ สเจ
สุงฺกิกา นิทฺทายนฺติ วา ชูตํ วา กีฬนฺติ กตฺถจิ วา คตา
อยญฺจ กุหึ สุงฺกิกาติ ปกฺโกสิตฺวาปิ น ปสฺสติ ลทฺธ-
กปฺปเมว ฯ สเจปิ สุงฺกฏฺฐานํ ปตฺวา อญฺญาวิหิโต กิญฺจิ
จินฺเตนฺโต วา สชฺฌายนฺโต วา มนสิการํ อนุยุญฺชนฺโต วา
โจรหตฺถิสีหพฺยคฺฆาทีหิ สหสา วุฏฺฐาย สมนุพทฺโธ วา มหา-
เมฆํ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา ปุรโต สาลํ ปวิสิตุกาโม วา หุตฺวา
ตํ ฐานํ อติกฺกมติ ลทฺธกปฺปเมว ฯ
สุงฺกํ ปริหรตีติ เอตฺถ อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา กิญฺจาปิ
ปริหรติ อวหาโรเยวาติ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐ-
กถายํ ปน ปริหรนฺตํ ราชปุริสา วิเหเฐนฺตีติ เกวลํ อาทีนวํ
ทสฺเสตฺวา อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา ปริหรโต ทุกฺกฏํ อโนกฺกมิตฺวา
ปริหรโต อนาปตฺตีติ วุตฺตํ ฯ อิทํ ปาลิยา สเมติ ฯ เอตฺถ
ทฺวีหิ เลฑฺฑุปาเตหิ อุปจาโร ปริจฺฉินฺทิตพฺโพติ ฯ
สุงฺกฆาฏกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. คณฺหาถ นนฺติ วา คณฺหาถ สุงฺกนฺติ วา วตฺตพฺพํ ฯ ๒. ม. วฏฺฏติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อิโต ปรสฺมึ เอกํเสน อวหารปโหนกํ ปาณํ ทสฺเสนฺโต
มนุสฺสปาโณติ อาห ฯ ตมฺปิ ภุชิสฺสํ หรนฺตสฺส อวหาโร
นตฺถิ ฯ โยปิ ภุชิสฺโส มาตรา วา ปิตรา วา อาฐปิโต
โหติ อตฺตนา วา อตฺตโน อุปริ กตฺวา ปญฺญาสํ วา
สฏฺฐึ วา อคฺคเหสิ ตมฺปิ หรนฺตสฺส อวหาโร นตฺถิ ฯ ธนํ
ปน คตฏฺฐาเน วฑฺฒติ ฯ อนฺโตชาตกธนกฺกีตกกรมรานีตกปฺ-
ปเภทํ ปน ทาสํเยว หรนฺตสฺส อวหาโร โหติ ฯ ตเมว หิ
สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ปาโณ นาม มนุสฺสปาโณ วุจฺจตีติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอตฺถ จ เคหทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาโต อนฺโตชาตโก ธเนน
กีโต ธนกฺกีตโก ปรเทสโต อาหริตฺวา (๑) อาเนตฺวา ทาสพฺยํ
อุปคมิโต กรมรานีโตติ เวทิตพฺโพ ฯ เอวรูปํ ปาณํ หริสฺสามีติ
อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ หตฺเถ วา ปาเท วา คเหตฺวา อุกฺขิปนฺโต
ผนฺทาเปติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ อุกฺขิปิตฺวา ปลายิตุกาโม เกสคฺค-
มตฺตมฺปิ ฐิตฏฺฐานโต อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ เกเสสุ วา
หตฺเถสุ วา คเหตฺวา กฑฺฒติ ปทวาเรน กาเรตพฺโพ ฯ
ปทสา เนสฺสามีติ ตชฺเชนฺโต วา ปหรนฺโต วา อิโต
คจฺฉาหีติ วทติ ฯ เตน วุตฺตํ ทิสาภาคํ คจฺฉนฺตสฺส ทุติย-
ปทวาเร ปาราชิกํ ฯ เยปิ เตน สทฺธึ เอกจฺฉนฺทา โหนฺติ
# ๑. ม. ปหริตฺวา ฯ
สพฺเพสํ เอกกฺขเณ ปาราชิกํ ฯ ภิกฺขุ ทาสํ ทิสฺวา สุขทุกฺขํ
ปุจฺฉิตฺวา วา อปุจฺฉิตฺวา วา คจฺฉ ปลายิตฺวา สุขํ ชีวาติ
วทติ ฯ โส เจ ปลายติ ทุติยปทวาเร ปาราชิกํ ฯ ตํ อตฺตโน
สมีปํ อาคตํ อญฺโญ ปลาหีติ วทติ ฯ สเจ ภิกฺขุสตํ ปฏิปาฏิยา
อตฺตโน อตฺตโน สมีปาคตํ วทติ สพฺเพสํ ปาราชิกํ ฯ โย ปน
เวคสา ปลายนฺตํเยว ปลาย ยาว ตํ สามิกา น คณฺหนฺตีติ
ภณติ อนาปตฺติ ปาราชิกสฺส ฯ สเจ ปน สณิกํ คจฺฉนฺตํ
ภณติ โส จ ตสฺส วจเนน สีฆํ คจฺฉติ ปาราชิกํ ฯ
ปลายิตฺวา อญฺญํ คามํ วา เทสํ วา คตํ ทิสฺวา ตโตปิ
ปลาเปนฺตสฺส ปาราชิกเมว ฯ
อทินฺนาทานนฺนาม ปริยาเยน มุจฺจติ ฯ โย หิ เอวํ
วเทติ ตฺวํ อิธ กึ กโรสิ กินฺเต ปลายิตุํ น วฏฺฏตีติ
วา กึ กตฺถจิ คนฺตฺวา สุขํ ชีวิตุํ น วฏฺฏตีติ วา
ทาสาทาสิโย ปลายิตฺวา อมุกนฺนาม ปเทสํ คนฺตฺวา สุขํ
ชีวนฺตีติ วา โส จ ตสฺส วจนํ สุตฺวา ปลายติ อวหาโร
นตฺถิ ฯ โยปิ มยํ อสุกนฺนาม เทสํ คจฺฉาม ตตฺร คตา
สุขํ ชีวนฺติ อมฺเหหิ จ สทฺธึ คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเคปิ
ปาเถยฺยาทีหิ กิลมโถ นตฺถีติ วตฺวา อตฺตนา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตํ
คเหตฺวา คจฺฉติ มคฺคคมนวเสน น เถยฺยจิตฺเตน เนวตฺถิ
อวหาโร ฯ อนฺตรามคฺเค จ โจเรสุ อุฏฺฐิเตสุ อเร โจรา
อุฏฺฐิตา เวเคน ปลาหิ เอหิ ยาหีติ วทนฺตสฺสาปิ โจรนฺตราย-
โมจนตฺถาย วุตฺตตฺตา อวหารํ น วทนฺตีติ ฯ
ปาณกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อปทกถา
อปเทสุ อหิ นาม สสฺสามิโก อหิตุณฺฑิกาทีหิ (๑) คหิต-
สปฺโป ยํ กีฬาเปนฺตา อฑฺฒมฺปิ ปาทมฺปิ กหาปณมฺปิ ลภนฺติ
มุญฺจนฺตาปิ หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา คเหตฺวาว มุญฺจนฺติ ฯ
เต กสฺสจิ ภิกฺขุโน นิสินฺโนกาสํ คนฺตฺวา สปฺปกรณฺฑกํ
ฐเปตฺวา นิทฺทายนฺติ วา กตฺถจิ วา คจฺฉนฺติ ฯ ตตฺร เจ
โส ภิกฺขุ เถยฺยจิตฺเตน ตํ กรณฺฑํ อามสติ ทุกฺกฏํ ผนฺทาเปติ
ถุลฺลจฺจยํ ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ สเจ ปน กรณฺฑํ
อุคฺฆาเฏตฺวา สปฺปํ คีวายํ คณฺหาติ ทุกฺกฏํ อุทฺธรติ ถุลฺลจฺจยํ
อุชุํ กตฺวา อุทฺธรนฺตสฺส กรณฺฑตลโต สปฺปสฺส นงฺคุฏฺเฐ
เกสคฺคมตฺตํ มุตฺเต ปาราชิกํ ฯ ฆํสิตฺวา กฑฺฒนฺตสฺส นงฺคุฏฺเฐ
มุขวฏฺฏิโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ กรณฺฑมุขํ อีสกํ วิวริตฺวา
ปหารํ วา ทตฺวา เอหิ เรติ นาเมน ปกฺโกสิตฺวา วา (๒)
นิกฺขาเมติ ปาราชิกํ ฯ ตเถว วิวริตฺวา มณฺฑูกสทฺทํ วา
# ๑. อหิตุณฺฑิโก อหิคุณฺฐโกติ เทฺว ปาฐา เยภุยฺเยน วลญฺชียติ ฯ
# อหิกุณฺฑิโกติปิ ทิสฺสติ ฯ สี. อหิคุณฺฐิกาทีหิ ฯ ๒. ม. อยํ
# ปาโฐ นตฺถิ ฯ
มูสิกสทฺทํ วา ลาชวิกีรณํ วา กตฺวา นาเมน ปกฺโกสติ
วา อจฺฉรํ วา ปหรติ เอวํ นิกฺขนฺเตปิ ปาราชิกํ ฯ มุขํ
อวิวริตฺวา เอวํ กเต ฉาโต สปฺโป สีเสน กรณฺฑปุฏํ อาหจฺจ
โอกาสํ กตฺวา ปลายติ ปาราชิกเมว ฯ สเจ ปน มุเข
วิวริเต สยเมว สปฺโป นิกฺขมิตฺวา ปลายติ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ
อถาปิ มุขํ วิวริตฺวา วา อวิวริตฺวา วา เกวลํ มณฺฑูกมูสิก-
สทฺทํ ลาชวิกีรณเมว วา กโรติ น นามํ คเหตฺวา ปกฺโกสติ
น อจฺฉรํ วา ปหรติ สปฺโป ฉาตตฺตา มณฺฑูกาทีนิ
ขาทิสฺสามีติ นิกฺขมิตฺวา ปลายติ ภณฺฑเทยฺยเมว ฯ มจฺโฉ
เกวลํ อิธ อปทคฺคหเณน อาคโต ฯ ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ
ตํ อุทกฏฺเฐ วุตฺตเมวาติ ฯ
อปทกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ทฺวิปทกถา
ทฺวิปเทสุ เย อวหริตุํ สกฺกา เต ทสฺเสนฺโต มนุสฺสา
ปกฺขชาตาติ อาห ฯ เทวตา ปน อวหริตุํ น สกฺกา ฯ
ปกฺขา ชาตา เอเตสนฺติ ปกฺขชาตา ฯ เต โลมปกฺขา จมฺมปกฺขา
อฏฺฐิปกฺขาติ ติวิธา ฯ ตตฺถ โมรกุกฺกุฏาทโย โลมปกฺขา
วคฺคุลิอาทโย จมฺมปกฺขา ภมราทโย (๑) อฏฺฐิปกฺขาติ เวทิตพฺพา ฯ
# ๑. กิญฺจาปิ ปกฺขชาตา น ปน ทฺวิปทา โหนฺติ ฯ
เต สพฺเพ มนุสฺสา จ ปกฺขชาตา จ เกวลํ อิธ ทฺวิปทคฺ-
คหเณน อาคตา ฯ ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ อากาสฏฺเฐ จ
ปาเณ จ วุตฺตเมวาติ ฯ
ทฺวิปทกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

จตุปฺปทกถา
จตุปฺปเทสุ ปสุกาติ ปาลิยํ อาคตาวเสสา สพฺพา
จตุปฺปทชาติ เวทิตพฺพา ฯ หตฺถิอาทโย ปากฏาเยว ฯ ตตฺถ
เถยฺยจิตฺเตน หตฺถึ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ผนฺทาเปนฺตสฺส
ถุลฺลจฺจยํ ฯ โย ปน มหาพโล พลมเทน ตรุณํ ภิกจฺฉาปํ (๑)
นาภิมูเล สีเสน อุจฺจาเรตฺวา คณฺหนฺโต จตฺตาโร ปาเท
โสณฺฑญฺจ ภูมิโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ โมเจติ ปาราชิกํ ฯ หตฺถี
ปน โกจิ หตฺถิสาลายํ พนฺธิตฺวา ฐปิโต โหติ โกจิ อพทฺโธ ว
ติฏฺฐติ โกจิ อนฺโตวตฺถุมฺหิ ติฏฺฐติ โกจิ ราชงฺคเณ ฯ ตตฺถ
หตฺถิสาลายํ คีวายํ พนฺธิตฺวา ฐปิตสฺส คีวาพนฺธนญฺจ จตฺตาโร
ปาทา จาติ ปญฺจฏฺฐานานิ โหนฺติ ฯ คีวาย จ เอกสฺมิญฺจ
ปาเท อยสงฺขลิกาย พทฺธสฺส ฉฏฺฐานานิ ฯ คีวายญฺจ ทฺวีสุ
จ ปาเทสุ พทฺธสฺส สตฺตฏฺฐานานิ ฯ เตสํ วเสน ผนฺทาปนฏฺ-
ฐานาจาวนานิ (๒) เวทิตพฺพานิ ฯ อพทฺธสฺส สกลหตฺถิสาลา
# ๑. ม. ภิงฺกจฺฉาปํ ฯ ๒. อิทํ สมาสลกฺขณโต วิรุชฺฌติ ฯ ฐานาติ
# หิ วิภตฺติปทํ ฯ
ฐานํ ฯ ตโต อติกฺกมเน ปาราชิกํ ฯ อนฺโตวตฺถุมฺหิ ฐิตสฺส
สกลํ อนฺโตวตฺถุเอว ฐานํ ฯ ตสฺส วตฺถุทฺวาราติกฺกมเน
ปาราชิกํ ฯ ราชงฺคเณ ฐิตสฺส สกลนครํ ฐานํ ฯ ตสฺส นคร-
ทฺวาราติกฺกมเน ปาราชิกํ ฯ พหินคเร ฐิตสฺส ฐิตฏฺฐานเมว
ฐานํ ฯ ตํ หรนฺโต ปทวาเรน กาเรตพฺโพ ฯ นิปนฺนสฺส
เอกเมว ฐานํ ฯ เถยฺยจิตฺเตน อุฏฺฐาเปนฺตสฺส อุฏฺฐิตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ อสฺเสปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ สเจ ปน โส จตูสุ
ปาเทสุ พทฺโธว โหติ อฏฺฐฏฺฐานานิ เวทิตพฺพานิ ฯ เอส
นโย โอฏฺเฐปิ ฯ
โคโณปิ โกจิ เคเห พนฺธิตฺวา ฐปิโต โหติ โกจิ
อพทฺโธว ติฏฺฐติ โกจิ ปน วเช พนฺธิตฺวา ฐปิโต โหติ
โกจิ อพทฺโธว ติฏฺฐติ ฯ ตตฺถ เคเห พนฺธิตฺวา ฐปิตสฺส
จตฺตาโร ปาทา พนฺธนญฺจาติ ปญฺจฏฺฐานานิ ฯ อพทฺธสฺส
สกลํ เคหํ ฯ วเชปิ พทฺธสฺส ปญฺจฏฺฐานานิ ฯ อพทฺธสฺส
สกโล วโช ฯ ตํ วชทฺวารํ อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ วชํ
ภินฺทิตฺวา หรนฺโต ขนฺธทฺวารํ อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ ทฺวารํ
วา วิวริตฺวา วชํ ภินฺทิตฺวา วา พหิ ฐิโต นาเมน
ปกฺโกสิตฺวา นิกฺขาเมติ ปาราชิกํ ฯ สาขาภงฺคํ ทสฺเสตฺวา
ปกฺโกสนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ ทฺวารํ อวิวริตฺวา วชํ
อภินฺทิตฺวา สาขาภงฺคํ จาเลตฺวา ปกฺโกสติ ฯ โคโณ ฉาตตาย
ลงฺเฆตฺวา นิกฺขมติ ปาราชิกเมว ฯ สเจ ปน ทฺวาเร วิวริเต
วเช วา ภินฺเน สยเมว นิกฺขมติ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ ทฺวารํ
วิวริตฺวา วา อวิวริตฺวา วา วชํ ภินฺทิตฺวา วา อภินฺทิตฺวา
วา เกวลํ สาขาภงฺคํ จาเลติ น ปกฺโกสติ ฯ โคโณ
ฉาตตาย ปทสา วา ลงฺเฆตฺวา วา นิกฺขมติ ภณฺฑเทยฺยเมว ฯ
เอโก มชฺเฌคาเม (๑) พทฺโธ ฐิโต เอโก นิปนฺโน ฯ ฐิตโคณสฺส
ปญฺจฏฺฐานานิ โหนฺติ ฯ นิปนฺนสฺส เทฺว ฯ เตสํ วเสน
ผนฺทาปนฏฺฐานาจาวนานิ เวทิตพฺพานิ ฯ
โย ปน นิปนฺนํ อนุฏฺฐาเปตฺวา ตตฺเถว ฆาเตติ
ภณฺฑเทยฺยํ ฯ สุปริกฺขิตฺเต ปน ทฺวารยุตฺเต คาเม ฐิตโคณสฺส
สกลคาโม ฐานํ ฯ อปริกฺขิตฺเต ฐิตสฺส วา จรนฺตสฺส วา
ปาเทหิ อกฺกนฺตากฺกนฺตฏฺฐานเมว ฐานํ ฯ คทฺรภปสุกาทีสุปิ
อยเมว วินิจฺฉโยติ ฯ
จตุปฺปทกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. คามมชฺเฌ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

พหุปเทสุ ฯ สเจ เอกาย สตปทิยา วตฺถุ ปูรติ ตํ
ปทสา เนนฺตสฺส นวนวุติ ถุลฺลจฺจยานิ เอกํ ปาราชิกํ ฯ
เสสํ วุตฺตนยเมวาติ ฯ
พหุปทกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

โอจรกกถา
โอจรตีติ โอจรโก ฯ ตตฺถ ตตฺถ อนฺโต อนุปวิสตีติ
วุตฺตํ โหติ ฯ โอจริตฺวาติ สลฺลกฺเขตฺวา อุปธาเรตฺวาติ อตฺโถ ฯ
อาจิกฺขตีติ ปรกุเลสุ วา วิหาราทีสุ วา ทุฏฺฐปิตํ อสํวิหิตา-
รกฺขํ ภณฺฑํ อญฺญสฺส โจรกมฺมํ กาตุํ ปฏิพลสฺส อาโรเจติ ฯ
อาปตฺติ อุภินฺนํ ปาราชิกสฺสาติ อวสฺสํ หาริเย ภณฺเฑ
โอจรกสฺส อาณตฺติกฺขเณ อิตรสฺส ฐานา จาวเนติ เอวํ
อาปตฺติ อุภินฺนํ ปาราชิกสฺส ฯ โย ปน ภิกฺขุ ปุริโส
เคเห นตฺถิ ภณฺฑํ อมุกนฺนาม ปเทเส ฐปิตํ อสํวิหิตา-
รกฺขํ ทฺวารํ อสํวุตํ คตมคฺเคเนว สกฺกา หริตุํ นตฺถิ
นาม โกจิ ปุริสการุปชีวี โย ตํ คนฺตฺวา หเรยฺยาติอาทินา
นเยน ปริยายํ กโรติ ฯ ตญฺจ สุตฺวา อญฺโญ อหํ ทานิ
หริสฺสามีติ คนฺตฺวา หรติ ฯ ตสฺส ฐานา จาวเน ปาราชิกํ ฯ
# ๑. ม. คตมตฺเตเนว ฯ
อิตรสฺส ปน อนาปตฺติ ฯ ปริยาเยน หิ อทินฺนาทานโต
มุจฺจตีติ ฯ
โอจรกกถา นิฏฺฐิตา ฯ