ภารฏฺฐกถา
อิโต ปรํ ภาโรเยว ภารฏฺฐํ ฯ โส สีสภาราทิวเสน
จตุทฺธา ทสฺสิโต ฯ ตตฺถ สีสภาราทีสุ อสมฺโมหตฺถํ สีสาทีนํ
ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ สีสสฺส ตาว ปุริมคเล คล-
วาฏฺโก ปิฏฺฐิคเล เกสญฺจิ เกสนฺเต อาวตฺโต โหติ คล-
วาฏกสฺเสว (๑) อุโภสุ ปสฺเสสุ เกสญฺจิ เกสา โอรุยฺห ชายนฺติ
เย กณฺณจูฬิกาติ วุจฺจนฺติ เตสํ อโธภาโค จาติ อยํ
# ๑. ม. คลสฺเสว ฯ
เหฏฺฐิมปริจฺเฉโท ฯ ตโต อุปริ สีสํ ฯ เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร
สีสภาโร นาม ฯ
อุโภสุ ปสฺเสสุ กณฺณจูฬิกาหิ ปฏฺฐาย เหฏฺฐา กุปฺปเรหิ
ปฏฺฐาย อุปริ ปิฏฺฐิคลาวตฺตโต จ คลวาฏกโต จ ปฏฺฐาย
เหฏฺฐา ปิฏฺฐิเวมชฺฌาวตฺตโต จ อุรปริจฺเฉทมชฺเฌ หทย-
อาวาฏกโต จ ปฏฺฐาย อุปริ ขนฺโธ ฯ เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร
ขนฺธภาโร นาม ฯ
ปิฏฺฐิเวมชฺฌาวตฺตโต ปน หทยอาวาฏโต จ เหฏฺฐา ยาว
ปาทนขสิขา อยํ กฏิปริจฺเฉโท ฯ เอตฺถนฺตเร สมนฺตโต สรีเร
ฐิตภาโร กฏิภาโร นาม ฯ
กุปฺปรโต ปฏฺฐาย ปน เหฏฺฐา ยาว หตฺถนขสิขา อยํ
โอลมฺพกปริจฺเฉโท ฯ เอตฺถนฺตเร ฐิตภาโร โอลมฺพโก นาม ฯ
อิทานิ สีเส ภารนฺติอาทีสุ อยํ อนุปุพฺพวินิจฺฉโย (๑) ฯ
โย ภิกฺขุ อิทํ คเหตฺวา เอตฺถ ยาหีติ สามิเกหิ อนาณตฺโต
สยเมว มยฺหํ อิทนฺนาม เทถ อหํ โว ภณฺฑํ วหามีติ
เตสํ ภณฺฑํ สีเสน อาทาย คจฺฉนฺโต เถยฺยจิตฺเตน ตํ ภณฺฑํ
อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ ยถาวุตฺตสีสปริจฺเฉทํ อนติกฺกาเมนฺโต ว
อิโตจีโตจ ฆํสนฺโต สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปิ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ขนฺธํ
โอโรปิตมตฺเต กิญฺจาปิ สามิกานํ วหตูติ จิตฺตํ อตฺถิ เตหิ
# ๑. ม. อปุพฺพวินิจฺฉโย ฯ
ปน อนาณตฺตตฺตา ปาราชิกํ ฯ ขนฺธํ ปน อโนโรเปตฺวาปิ
สีสโต เกสคฺคมตฺตํปิ โมเจนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ ยมกภารสฺส ปน
เอโก ภาโค สีเส ปติฏฺฐาติ เอโก ปิฏฺฐิยํ ฯ ตตฺถ ทฺวินฺนํ
ฐานานํ วเสน วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ อยํ ปน สุทฺธ-
สีสภาราทีนํเยว วเสน เทสนา อารทฺธา ฯ โย จายํ สีสภาเร
วุตฺโต ขนฺธภาราทีสุปิ อยเมว วินิจฺฉโย ฯ
หตฺเถ ภารนฺติ เอตฺถ ปน หตฺเถน คหิตตฺตา โอลมฺพโก
หตฺถภาโรติ วุตฺโต ฯ โส ปฐมํเยว ภูมิโต วา คหิโต โหตุ
สุทฺธจิตฺเตน สีสาทีหิ วา หตฺถภาโรเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ ฯ
ตํ เถยฺยจิตฺเตน ตาทิสํ คหนฏฺฐานํ ทิสฺวา ภูมิยํ วา
คจฺฉาทีสุ วา นิกฺขิปนฺตสฺส หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ
ภูมิโต คณฺหาตีติ เอตฺถ ปน เตสํ ภารานํ ยงฺกิญฺจิ
ปาตราสาทิการณา สุทฺธจิตฺเตน ภูมิยํ นิกฺขิปิตฺวา ปุน
เถยฺยจิตฺเตน เกสคฺคมตฺตํปิ อุทฺธรนฺตสฺส ปาราชิกนฺติ ฯ
ภารฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อารามฏฺเฐปิ (๑) ฯ อารามํ ตาว ทสฺเสนฺโต อาราโม
นาม ปุปฺผาราโม ผลาราโมติ อาห ฯ เตสุ วสฺสิกาทีนํ
ปุปฺผนโก ปุปฺผาราโม ฯ อมฺพผลาทีนํ ผลนโก ผลาราโม ฯ
อาราเมปิ จตูหิ ฐาเนหิ นิกฺขิตฺตสฺส วินิจฺฉโย ภุมฺมฏฺฐาทีสุ
วุตฺตนโยเอว ฯ
ตตฺถ ชาตเก ปน ฯ มูลนฺติ อุสีรหิรเวราทิกํ ยงฺกิญฺจิ
มูลํ ฯ ตํ อุปฺปาเฏตฺวา วา อุปฺปาฏิตํ วา คณฺหโต เยน
มูเลน วตฺถุ ปูรติ ตสฺมึ คหิเต ปาราชิกํ ฯ กนฺโทปิ มูเลเนว
สงฺคหิโต ฯ อุปฺปาเฏนฺตสฺส เจตฺถ อปฺปมตฺตเกปิ อจฺฉินฺเน
ถุลฺลจฺจยเมว ฯ เสสํ ภิเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ ตจนฺติ
เภสชฺชตฺถาย วา รชนตฺถาย วา อุปโยคคมนกํ (๒) ยงฺกิญฺจิ
รุกฺขตฺตจํ ฯ ตํ อุปฺปาเฏตฺวา วา อุปฺปาฏิตํ วา คณฺหนฺตสฺส
มูเล วุตฺตนเยเนว ปาราชิกํ ฯ ปุปฺผนฺติ วสฺสิกมลฺลิกาทิ
ยงฺกิญฺจิ ปุปฺผํ ฯ ตํ โอจินิตฺวา วา โอจิตํ วา คณฺหนฺตสฺส
อุปฺปลปทุเมสุ วุตฺตนเยเนว ปาราชิกํ ฯ ปุปฺผานมฺปิ หิ วณฺฏํ
วา พนฺธนํ วา อจฺฉินฺนํ รกฺขติ ฯ วณฺฏพฺภนฺตเร ปน
เกสญฺจิ สูจิกา โหติ สา น รกฺขติ ฯ ผลนฺติ อมฺพผล-
ตาลผลาทิ ยงฺกิญฺจิ ฯ ตํ รุกฺขโต คณฺหนฺตสฺส วินิจฺฉโย รุกฺเข
# ๑. ปิสทฺโท อติเรโก ขายติ ฯ เอวํ อิโต ปเรสุปิ ฯ
# ๒. ม. อุปโยคคมนูปคํ ฯ
ลคฺคิตกถายํ วุตฺโต ฯ อปเนตฺวา ฐปิตํ ภุมฺมฏฺฐาทิสงฺคหิตเมว ฯ
อารามํ อภิยุญฺชตีติ ปรสนฺตกํ มม สนฺตโก อยนฺติ
มุสา ภณิตฺวา อภิยุญฺชติ อทินฺนาทานสฺส ปโยคตฺตา ทุกฺกฏํ ฯ
สามิกสฺส วิมตึ อุปฺปาเทตีติ วินิจฺฉยกุสลตาย พลวนิสฺสิตาทิ-
ภาเวน วา อารามสฺสามิกสฺส สํสยํ ชเนติ ฯ กถํ ฯ ตํ
หิ ตถา วินิจฺฉยปฺปสุตํ ทิสฺวา สามิโก จินฺเตสิ สกฺกิสฺสามิ
นุโข อหํ อิมํ อารามํ อตฺตโน กาตุํ น สกฺกิสฺสามิ
นุโขติ เอวํ ตสฺส วิมติ อุปฺปชฺชมานา เตน อุปฺปาทิตา
โหติ ฯ ตสฺมา ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ ฯ
ธุรํ นิกฺขิปตีติ ยทา ปน สามิโก อยํ ถทฺโธ กกฺขโฬ
ชีวิตพฺรหฺมจริยนฺตรายํปิ เม กเรยฺย อลํ ทานิ มยฺหํ อิมินา
อาราเมนาติ ธุรํ นิกฺขิปติ อภิยุญฺชโก ปาราชิกํ อาปชฺชติ
สเจ สยมฺปิ กตธุรนิกฺเขโป โหติ ฯ อถ ปน สามิเกน ธุเร
นิกฺขิตฺเตปิ อภิยุญฺชโก ธุรํ อนิกฺขิปิตฺวา อิมํ สุฏฺฐุ ปีเฬตฺวา
มม อาณาปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา กึการปฏิสฺสาวิภาเว นํ ฐเปตฺวา
ทสฺสามีติ ทาตพฺพภาเว สอุสฺสาโหว รกฺขติ ตาว ฯ อถาปิ
อภิยุญฺชโก อจฺฉินฺทิตฺวา น ทานิ อิมสฺส ทสฺสามีติ ธุรํ
นิกฺขิปติ สามิโก ปน น นิกฺขิปติ ปกฺขํ ปริเยสติ กาลํ
อาคเมติ ลชฺชิปริสํ ตาว ลภามิ ปจฺฉา ชานิสฺสามีติ ปุน
คหเณเยว สอุสฺสาโห โหติ รกฺขติเยว ฯ ยทา ปน โสปิ น
ทสฺสามีติ สามิโกปิ น ลจฺฉามีติ เอวํ อุโภ ธุรํ นิกฺขิปนฺติ
ตทา อภิยุญฺชกสฺส ปาราชิกํ ฯ อถ ปน อภิยุญฺชิตฺวา วินิจฺฉยํ
กุรุมาโน อนิฏฺฐิเต วินิจฺฉเย สามิเกนปิ ธุรนิกฺเขเป อกเต
อตฺตโน อสฺสามิกภาวํ ชานนฺโตเยว ตโต กิญฺจิ ปุปฺผํ วา
ผลํ วา คณฺหาติ ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ ฯ
ธมฺมญฺจรนฺโตติ ภิกฺขุสงฺเฆ วา ราชกุเล วา วินิจฺฉยํ
กโรนฺโต ฯ สามิกํ ปราเชตีติ วินิจฺฉยกานํ อุกฺโกจํ ทตฺวา
กูฏสกฺขึ โอตาเรตฺวา อารามสฺสามิกํ ชินาตีติ อตฺโถ ฯ อาปตฺติ
ปาราชิกสฺสาติ น เกวลํ ตสฺเสว สญฺจิจฺจ ตสฺส อตฺถสาธเน
ปวตฺตานํ กูฏวินิจฺฉยกานมฺปิ กูฏสกฺขีนมฺปิ สพฺเพสํ ปาราชิกํ ฯ
เอตฺถ จ สามิกสฺส ธุรนิกฺเขปวเสเนว ปราชโย เวทิตพฺโพ ฯ
อนิกฺขิตฺตธุโร หิ อปราชิโตว โหติ ฯ ธมฺมญฺจรนฺโต ปรชฺชตีติ
สเจปิ ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน วินิจฺฉยสฺส ปวตฺตตฺตา
สยํ ปราชยํ ปาปุณาติ ฯ เอวมฺปิ มุสาวาเทน สามิกานํ
ปีฬากรณปจฺจยา ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชตีติ ฯ
อารามฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

วิหารฏฺเฐปิ ฯ จตูหิ ฐาเนหิ นิกฺขิตฺตํ วุตฺตนยเมว ฯ
อภิโยเคปิ เจตฺถ จาตุทฺทิสสงฺฆํ อุทฺทิสฺส ภิกฺขูนํ ทินฺนํ วิหารํ
วา ปริเวณํ วา อาวาสํ วา มหนฺตมฺปิ ขุทฺทกมฺปิ อภิยุญฺชโต
อภิโยโค น รุหติ อจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหิตุมฺปิ น สกฺโกติ ฯ
กสฺมา ฯ สพฺเพสํ ธุรนิกฺเขปาภาวโต ฯ น เหตฺถ สพฺเพ
จาตุทฺทิสา ภิกฺขู ธุรนิกฺเขปํ กโรนฺตีติ ฯ ทีฆภาณกาทิเภทสฺส
ปน คณสฺส วา เอกปุคฺคลสฺส วา สนฺตกํ อภิยุญฺชิตฺวา
คณฺหนฺโต สกฺโกติ เต ธุรํ นิกฺขิปาเปตุํ ฯ ตสฺมา ตตฺถ
อาราเม วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ
วิหารฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

เขตฺตฏฺฐกถา
เขตฺตฏฺเฐปิ ฯ เขตฺตํ ตาว ทสฺเสนฺโต เขตฺตนฺนาม ยตฺถ
ปุพฺพนฺนํ วา อปรนฺนํ วา ชายตีติ อาห ฯ ตตฺถ ปุพฺพนฺนนฺติ
สาลิอาทีนิ สตฺต ธญฺญานิ ฯ อปรนฺนนฺติ มุคฺคมาสาทีนิ ฯ
อุจฺฉุกฺเขตฺตาทิกมฺปิ เอตฺเถว สงฺคหิตํ ฯ อิธาปิ จตูหิ ฐาเนหิ
นิกฺขิตฺตํ วุตฺตนยเมว ฯ ตตฺถ ชาตเก ปน สาลิสีสาทีนิ
นิรปฺปิตฺวา (๑) วา เอกเมกํ หตฺเถเนว ฉินฺทิตฺวา วา อสิเตน
# ๑. ม. นิรุมฺภิตฺวา ฯ สทฺทนีติยมฺปน อิทํ นิทมฺปิตฺวาติ เอวมาคตํ ฯ
ลายิตฺวา วา พหูนิ เอกโต อุปฺปาเฏตฺวา วา คณฺหนฺตสฺส
ยสฺมึ พีเช วา สีเส วา มุฏฺฐิยํ วา มุคฺคมาสาทิผเล วา วตฺถุ
ปูรติ ตสฺมึ พนฺธนา โมจิตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อจฺฉิชฺชมาโน
ปน ทณฺฑโก วา วาโก วา ตโจ วา อปฺปมตฺตโกปิ
รกฺขติ ฯ
วีหินาฬํ ทีฆมฺปิ โหติ ยาว อนฺโต นาฬโต วีหิสีส-
ทณฺฑโก น นิกฺขมติ ตาว รกฺขติ ฯ เกสคฺคมตฺตมฺปิ นาฬโต
ทณฺฑกสฺส เหฏฺฐิมตเล นิกฺขนฺเต ภณฺฑคฺฆวเสน กาเรตพฺโพ ฯ
อสิเตน ลายิตฺวา คณฺหโต ปน มุฏฺฐิคเตสุ เหฏฺฐา ฉินฺเนสุปิ
สเจ สีสานิ ชฏิตานิ รกฺขนฺติ (๑) ตาว ฯ วิชเฏตฺวา ปน
เกสคฺคมตฺตมฺปิ อุกฺขิปโต สเจ วตฺถุ ปูรติ ปาราชิกํ ฯ
สามิเกหิ ปน ลายิตฺวา ฐปิตํ สภุสํ วา อภุสํ วา กตฺวา
คณฺหโต เยน วตฺถุ ปูรติ ตสฺมึ คหิเต ปาราชิกํ ฯ สเจ
ปริกปฺเปติ อิทํ มทฺทิตฺวา ปปฺโผเฏตฺวา สารเมว คณฺหิสฺสามีติ
รกฺขติ ตาว ฯ มทฺทนปปฺโผฏเนสุ ฐานา จาเวนฺตสฺสาปิ
ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ ปจฺฉา ภาชนคเต กตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ
อภิโยโค ปเนตฺถ วุตฺตนโยเอว ฯ
ขีลสงฺกมนาทีสุ ปฐวี นาม อนคฺฆา ตสฺมา สเจ
เอเกเนว ขีเลน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปฐวิปฺปเทสํ สามิกานํ
# ๑. สี. รกฺขติ ฯ ๒. สกฺกฏํ อุปนิธาย สพุสํ ถเวยฺย ฯ
ปสฺสนฺตานํ วา อปสฺสนฺตานํ วา อตฺตโน สนฺตกํ กโรติ ตสฺมึ
ขีเล นามํ ฉินฺทิตฺวา วา อจฺฉินฺทิตฺวา วา สงฺกามิตมตฺเต
ตสฺส จ เย จสฺส เอกจฺฉนฺทา สพฺเพสํ ปาราชิกํ ฯ สเจ
ปน ทฺวีหิ ขีเลหิ คเหตพฺพํ โหติ ปฐเม ขีเล ถุลฺลจฺจยํ
ทุติเย ปาราชิกํ ฯ สเจ ตีหิ คเหตพฺพํ โหติ ปฐเม ทุกฺกฏํ
ทุติเย ถุลฺลจฺจยํ ตติเย ปาราชิกํ ฯ เอวํ พหุเกสุปิ อวสาเน
เทฺว ฐเปตฺวา ปุริเมหิ ทุกฺกฏํ อวสาเน ทฺวินฺนํ เอเกน
ถุลฺลจฺจยํ อิตเรน ปาราชิกํ เวทิตพฺพํ ฯ ตญฺจโข สามิกานํ
ธุรนิกฺเขเปน ฯ เอวํ สพฺพตฺถ ฯ
รชฺชุํ วาติ มม สนฺตกํ อิทนฺติ ญาเปตุกาโม รชฺชุํ
วา ปสาเรติ ยฏฺฐึ วา ปาเตติ ทุกฺกฏํ อิทานิ ทฺวีหิ
ปโยเคหิ อตฺตโน สนฺตกํ กริสฺสามีติ เตสํ ปฐเม ถุลฺลจฺจยํ
ทุติเย ปาราชิกํ ฯ
วตึ วาติ ปรสฺส เขตฺตํ ปริกฺเขปวเสน อตฺตโน กาตุกาโม
ทารูนิ นิขนติ ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ เอกสฺมึ อนาคเต
ถุลฺลจฺจยํ ตสฺมึ อาคเต ปาราชิกํ ฯ สเจ ตตฺตเกน อสกฺโกนฺโต
สาขาปริวาเรเนว อตฺตโน กาตุํสกฺโกนฺติ สาขาปาตเนปิ
เอเสว นโย ฯ เอวํ เยน เกนจิ ปริกฺขิปิตฺวา อตฺตโน กาตุํ
สกฺโกติ ตตฺถ ตตฺถ ปฐมปฺปโยเคหิ ทุกฺกฏํ อวสาเน ทฺวินฺนํ
เอเกน ถุลฺลจฺจยํ อิตเรน ปาราชิกํ เวทิตพฺพํ ฯ
มริยาทํ วาติ ปรสฺส เขตฺตํ มม อิทนฺติ ญาเปตุกาโม
อตฺตโน เขตฺตมริยาทํ เกทารปาลิ ยถา ปรสฺส เขตฺตํ อติกฺกมติ
เอวํ สงฺกาเมติ ปํสุมตฺติกาทีหิ วา วฑฺเฒตฺวา วิตฺถตํ กโรติ
อกฏํ วา ปน ปติฏฺฐเปติ ปุริมปฺปโยเคสุ ทุกฺกฏํ ทฺวินฺนํ
ปจฺฉิมานํ เอเกน ถุลฺลจฺจยํ อิตเรน ปาราชิกนฺติ ฯ
เขตฺตฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

วตฺถุฏฺฐกถา
วตฺถุฏฺเฐปิ ฯ วตฺถุํ ตาว ทสฺเสนฺโต วตฺถุ นาม อาราม-
วตฺถุ วิหารวตฺถูติ อาห ฯ ตตฺถ พีชํ วา อุปโรปเก วา
อปโรเปตฺวาว เกวลํ ภูมึ โสเธตฺวา ติณฺณํ ปาการานํ
เยน เกนจิ ปริกฺขิปิตฺวา วา ปุปฺผารามาทีนํ อตฺถาย ฐปิโต
ภูมิภาโค อารามวตฺถุ นาม ฯ เอเตเนว นเยน เอกวิหาร-
ปริเวณอาวาสานํ อตฺถาย ฐปิโต ภูมิภาโค วิหารวตฺถุ นาม ฯ
โยปิ ปุพฺเพ อาราโม จ วิหาโร จ หุตฺวา ปจฺฉา วินสฺสิตฺวา
ภูมิภาคมตฺโต (๑) ฐิโต อารามวิหารกิจฺจํ น กโรติ โสปิ อาราม-
วตฺถุวิหารวตฺถุสงฺคเหเนว สงฺคหิโต ฯ วินิจฺฉโย ปเนตฺถ เขตฺเต
วุตฺตสทิโสเยวาติ ฯ
วตฺถุฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

คามฏฺเฐ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว ฯ
# ๑. ม. ภูมิมตฺโต ฯ
อรญฺญฏฺเฐ ฯ อรญฺญํ ตาว ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ นาม
ยํ มนุสฺสานํ ปริคฺคหิตํ โหติ ตํ อรญฺญนฺติ อาห ฯ
ตตฺถ ยสฺมา อรญฺญํ นาม มนุสฺสานํ ปริคฺคหิตมฺปิ อตฺถิ
อปริคฺคหิตมฺปิ อิธ ปน ยํ ปริคฺคหิตํ สารกฺขํ ยโต น
วินา มูเลน กฏฺฐลตาทีนิ คเหตุํ ลพฺภนฺติ ตํ อธิปฺเปตํ
ตสฺมา ยํ มนุสฺสานํ ปริคฺคหิตํ โหตีติ วตฺวา ปุน อรญฺญนฺติ
วุตฺตํ ฯ เตน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ น ปริคฺคหิตภาโว อรญฺญสฺส
ลกฺขณํ ยํ ปน อตฺตโน อรญฺญลกฺขเณน อรญฺญํ มนุสฺสานญฺจ
ปริคฺคหิตํ ตํ อิมสฺมึ อตฺเถ อรญฺญนฺติ ฯ ตตฺถ วินิจฺฉโย
อารามฏฺฐาทีสุ วุตฺตาสทิโส ฯ
ตตฺถ ชาตเกสุ ปเนตฺถ เอกสฺมึปิ มหคฺฆรุกฺเข ฉินฺน-
มตฺเต ปาราชิกํ ฯ ลตํ วาติ เอตฺถ จ เวตฺโตปิ ลตาปิ
ลตาเอว ฯ ตตฺถ โย เวตฺโต วา ลตา วา ทีฆา โหติ
มหารุกฺเข จ คจฺเฉ จ วินิวิชฺฌิตฺวา วา เวเฐตฺวา วา คตา
สา มูเล ฉินฺนาปิ อวหารํ น ชเนติ อคฺเค ฉินฺนาปิ ฯ
ยทา ปน อคฺเคปิ มูเลปิ ฉินฺนา โหติ ตทา อวหารํ
ชเนติ สเจ น เวเฐตฺวา ฐิตา โหติ ฯ เวเฐตฺวา ฐิตา
ปน รุกฺขโต โมจิตมตฺตา อวหารํ ชเนติ ฯ
ติณํ วาติ เอตฺถ ติณํ วา โหตุ ปณฺณํ วา สพฺพํ
ติณคฺคหเณน สงฺคหิตํ ฯ ตํ เคหจฺฉทนาทีนมตฺถาย ปเรหิ
ฉินฺนํ วา อตฺตนา ฉินฺทิตฺวา วา คณฺหนฺโต ภณฺทคฺเฆน
กาเรตพฺโพ ฯ น เกวลญฺจม ติณปณฺณเมว อญฺญมฺปิ ยงฺกิญฺจิ
วากจฺฉลฺลิอาทึ ฯ ยตฺถ สามิกา สาลยา ตํ คณฺหนฺโต
ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ ฯ ตจฺเฉตฺวา ฐปิโต อทฺธคโตปิ รุกฺโข
น คเหตพฺโพ ฯ โย ปน อคฺเค จ มูเล จ ฉินฺโน โหติ
สาขาปิสฺส ปูติกา ชาตา ฉลฺลิโยปิ คลิตา อยํ สามิเกหิ
ฉฑฺฑิโตติ คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ ลกฺขณจฺฉินฺนสฺสาปิ ยทา ลกฺขณํ
ฉลฺลิยา ปริโยนทฺธํ โหติ ตทา คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ เคหาทีนํ
อตฺถาย รุกฺเข ฉินฺทิตฺวา ยทา ตานิ กตานิ อชฺฌาวุฏฺฐานิ
จ โหนฺติ ทารูนิปิ อรญฺเญ วสฺเสน จ อาตเปน จ
วินสฺสนฺติ ฯ อีทิสานิปิ ทิสฺวา ฉฑฺฑิตานีติ คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ
กสฺมา ฯ ยสฺมา อรญฺญสฺสามิกา เอเตสํ อนิสฺสรา ฯ เยหิ
อรญฺญสฺสามิกานํ เทยฺยธมฺมํ ทตฺวา ฉินฺนานิ เตเอว อิสฺสรา
เตหิ จ ตานิ ฉฑฺฑิตานิ นิราลยา ตตฺถ ชาตาติ ฯ
โยปิ ภิกฺขุ ปฐมํเยว อรญฺญปาลานํ เทยฺยธมฺมํ
ทตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ยถารุจิเต รุกฺเข คาหาเปติ ตสฺส
เตสํ อารกฺขฏฺฐานํ อคนฺตฺวาปิ ยถารุจิเตน มคฺเคน คนฺตุํ
วฏฺฏติ ฯ อถาปิ ปวิสนฺโต อทตฺวา นิกฺขมนฺโต ทสฺสามีติ
รุกฺเข คาหาเปตฺวา นิกฺขมนฺโต เตสํ ทาตพฺพํ ทตฺวา คจฺฉติ
วฏฺฏติเอว ฯ อถาปิ อาโภคํ กตฺวา คจฺฉติ เทหีติ วุตฺเต
ทสฺสามีติ เทหีติ วุตฺเต ทาตพฺพเมว ฯ สเจ โกจิ อตฺตโน
ธนํ ทตฺวา ภิกฺขุสฺส คนฺตุํ เทถาติ วทติ ลทฺธกปฺปเมว
คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน โกจิ อิสฺสรชาติโก ธนํ อทตฺวา ว
ภิกฺขูนํ ภาคํ มา คณฺหาถาติ วาเรติ ฯ อรญฺญปาลา จ
มยํ ภิกฺขูนํ ตาปสานญฺจ อคฺคณฺหนฺตา กุโต ลจฺฉาม เทถ
ภนฺเตติ วทนฺติ ทาตพฺพเมว ฯ
โย ปน อรญฺญปาเลสุ นิทฺทายนฺเตสุ วา กีฬาปสุเตสุ
วา กตฺถจิ ปกฺกนฺเตสุ วา อาคนฺตฺวา กุหึ อรญฺญ-
ปาลาติ ปกฺโกสิตฺวาปิ อทิสฺวา คจฺฉติ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ โยปิ
อารกฺขฏฺฐานํ ปตฺวา กมฺมฏฺฐานาทีนิ มนสิกโรนฺโต วา
อญฺญาวิหิโต วา อสติยา อติกฺกมติ ภณฺฑเทยฺยเมว ฯ ยสฺสาปิ
ตํ ฐานํ ปตฺตสฺส โจโร วา หตฺถี วา วาฬมิโค วา มหา-
เมโฆ วา อุฏฺฐหติ โส ตมฺหา อุปทฺทวา มุจฺจิตุกามตาย
สหสา ตํ ฐานํ อติกฺกมติ รกฺขติ ตาว ภณฺฑเทยฺยํ ปน
โหติ ฯ อิทํ ปน อรญฺเญ อารกฺขฏฺฐานํ นาม สุงฺกฆาฏโตปิ
ครุกตรํ ฯ สุงฺกฆาฏกสฺส หิ ปริจฺเฉทํ อโนกฺกมิตฺวา ทูรโต
ปริหรนฺโต ทุกฺกฏเมว อาปชฺชติ ฯ อิทํ ปน เถยฺยจิตฺเตน
ปริหรนฺตสฺส อากาเสน คจฺฉโตปิ ปาราชิกเมว ฯ ตสฺมา
เอตฺถ อปฺปมตฺเตน ภวิตพฺพนฺติ ฯ
อรญฺญฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อุทเก ปน ฯ ภาชนคตนฺติ อุทกํ ทุลฺลภกาเล อุทก-
มณิกาทีสุ ภาชเนสุ สงฺโคปิตฺวา ฐปิตํ ฯ ตํ ยสฺมึ ภาชเน
ฐปิตํ โหติ ตํ ภาชนํ อาวิชฺฌิตฺวา วา ฉิทฺทํ วา กตฺวา
ตตฺถ โปกฺขรณีตฬาเกสุ จ อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสตฺวา วา
คณฺหนฺตสฺส สปฺปิเตเลสุ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ
มริยาทจฺเฉทเน ปน ตตฺถ ชาตภูตคาเมน สทฺธิมฺปิ
มริยาทํ ฉินฺทนฺตสฺส อทินฺนาทานปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏํ ฯ
ตญฺจ ปน ปหาเร ปหาเร โหติ ฯ อนฺโต ฐตฺวา พหิมุโข
ฉินฺทนฺโต พหิอนฺเตน กาเรตพฺโพ ฯ พหิ ฐตฺวา อนฺโตมุโข
ฉินฺทนฺโต อนฺโตอนฺเตน กาเรตพฺโพ ฯ อนฺโต จ พหิ จ
มุโข ฉินฺทนฺโต มชฺเฌ ฐตฺวา ตํ ภินฺทนฺโต มชฺเฌน
กาเรตพฺโพ ฯ มริยาทํ ทุพฺพลํ กตฺวา คาโว ปกฺโกสติ คาม-
ทารเกหิ วา ปกฺโกสาเปติ ฯ เต อาคนฺตฺวา ขุเรหิ มริยาทํ
ฉินฺทนฺติ ฯ เตเนว ฉินฺนา โหติ ฯ มริยาทํ ทุพฺพลํ กตฺวา
คาโว อุทเก ปเวเสติ คามทารเกหิ วา ปเวสาเปติ ฯ เตหิ
อุฏฺฐาปิตวีจิโย มริยาทํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ ฯ คามทารเก
วา อุทเก กีฬถาติ วทติ กีฬนฺเต วา อุตฺตาเสติ ฯ เตหิ
อุฏฺฐาปิตวีจิโย มริยาทํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ ฯ อนฺโตอุทเก
ชาตรุกฺขํ ฉินฺทติ อญฺเญน วา ฉินฺทาเปติ ฯ เตนปิ ปตนฺเตน
อุฏฺฐาปิตวีจิโย มริยาทํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ ฯ เตเนว ฉินฺนา
โหติ ฯ มริยาทํ ทุพฺพลํ กตฺวา ตฬากรกฺขณตฺถาย ตฬากโต
นิพฺพหนอุทกํ วา นิทฺธมนตุมฺพํ วา ปิทหติ อญฺญโต คจฺฉนฺตํ
อุทกํ ยถา เอตฺถ ปวิสติ เอวํ ปาลึ วา พนฺธติ มาติกํ
วา อุชุกํ กโรติ ตสฺส อุปริภาเค ฐิตํ อตฺตโน ตฬากํ วา
ภินฺทติ ฯ อุสฺสนฺนํ อุทกํ มริยาทํ คเหตฺวา คจฺฉติ เตเนว
ฉินฺนา โหติ ฯ สพฺพตฺถ นิกฺขนฺตอุทกคฺฆานุรูเปน อวหาเรน
กาเรตพฺโพ ฯ
นิทฺธมนนาฬึ (๑) อุคฺฆาเฏตฺวา นีหรนฺตสฺสาปิ เอเสว นโย ฯ
สเจ ปน เตน มริยาทาย ทุพฺพลาย กตาย อตฺตโนเยว
ธมฺมตาย อาคนฺตฺวา วา อนาณตฺเตหิ คามทารเกหิ อาโรปิตา
วา คาวิโย ขุเรหิ มริยาทํ ฉินฺทนฺติ อตฺตโนเยว ธมฺมตาย
อนาณตฺเตหิ วา คามทารเกหิ อุทเก ปเวสิตา วีจิโย
อุฏฺฐาเปนฺติ คามทารกา วา สยเมว ปวิสิตฺวา กีฬนฺตา
อุฏฺฐาเปนฺติ อนฺโตอุทเก วา รุกฺโข อญฺเญหิ ฉิชฺชมาโน
ปติตฺวา อุฏฺฐาเปติ ตา วีจิโย มริยาทํ ฉินฺทนฺติ ฯ สเจปิ
มริยาทํ ทุพฺพลํ กตฺวา สุกฺขตฬากสฺส อุทกนิพฺพหนฏฺฐานํ
อุทกนิทฺธมนตุมฺพํ วา ปิทหติ อญฺญโต คมนมคฺเค วา ปาลึ
พนฺธติ สุกฺขมาติกํ วา อุชุกํ กโรติ ปจฺฉา เทเว วุฏฺเฐ
อุทกํ อาคนฺตฺวา มริยาทํ ภินฺทติ สพฺพตฺถ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ
# ๑. ม. นิทฺธมนปนาฬึ ฯ
โย ปน นิทาเฆ สุกฺขวาปิยา มริยาทํ ยาวตลํ
ปาเปตฺวา ภินฺทติ ปจฺฉา เทเว วุฏฺเฐ อาคตาคตํ อุทกํ
ปลายติ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ ยตฺตกํ ตปฺปจฺจยา สสฺสํ อุปฺปชฺชติ
ตโต ปาทมตฺตคฺฆนกํปิ อเทนฺโต สามิกานํ ธุรนิกฺเขเปน
อสฺสมโณ โหติ ฯ
ยํ (๑) ปน สพฺพสาธารณํ ตฬากํ โหติ ตฬาเก อุทกสฺส
สพฺเพปิ มนุสฺสา อิสฺสรา ฯ เหฏฺฐโต ปนสฺส สสฺสานิ
กโรนฺติ ฯ สสฺสปาลนตฺถํ ตฬากโต มหามาติกา นิกฺขมิตฺวา
เขตฺตมชฺเฌน ยาติ ฯ สาปิ สทา (๒) สนฺทนกาเล สพฺพ-
สาธารณา ฯ ตโต ปน ขุทฺทกมาติกา นีหริตฺวา อตฺตโน
อตฺตโน เกทาเรสุ อุทกํ ปเวเสนฺติ ฯ ตํ อญฺเญสํ คเหตุํ
น เทนฺติ ฯ นิทาฆสมเยว อุทเก มนฺทภูเต วาเรน อุทกํ
เทนฺติ ฯ โย อุทกวาเร สมฺปตฺเต น ลภติ ตสฺส สสฺสานิ
มิลายนฺติ ฯ ตสฺมา อญฺเญสํ วาเร อญฺโญ คเหตุํ น ลภติ ฯ
ตตฺถ โย ภิกฺขุ ปเรสํ ขุทฺทกมาติกโต วา เกทารโต วา
อุทกํ เถยฺยจิตฺเตน อตฺตโน วา ปรสฺส วา มาติกํ วา
เกทารํ วา ปเวเสติ อฏวีมุขํ วา วาเหติ อวหาโรวสฺส
โหติ ฯ
โยปิ จิเรน เม อุทกวาโร ภวิสฺสติ อิทญฺจ สสฺสํ
# ๑. อิทํ ปทํ นิรตฺถกํ ขายติ ฯ สาธารณํ ปน ตฬากํ โหตีติ วตฺตพฺพํ ฯ
# ๒. สี. ยทา ฯ
มิลายตีติ ปเรสํ เกทาเร ปวิสนฺตสฺส อุทกสฺส ปวิสนมคฺคํ
ปิทหิตฺวา อตฺตโน เกทารํ ปเวเสติ อวหาโรเอว ฯ สเจ ปน
ตฬากโต อนิคฺคเต ปเรสํ มาติกามุขํ อสมฺปตฺเต วา อุทเก
สุกฺขมาติกํเยว ยถา อาคจฺฉนฺตํ อุทกํ อญฺเญสํ เกทาเร
อปฺปวิสิตฺวา อตฺตโนเยว เกทาเร ปวิสติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ
พนฺธติ อนิกฺขนฺเต พทฺธา สุพทฺธา นิกฺขนฺเต พทฺธา
ภณฺฑเทยฺยํ ฯ ตฬากํ คนฺตฺวา สยเมว นิทฺธมนนาฬึ อุคฺฆา-
เฏตฺวา อตฺตโน เกทารํ ปเวเสนฺตสฺสาปิ นตฺถิ อวหาโร ฯ
กสฺมา ฯ ตฬากํ นิสฺสาย เขตฺตสฺส กตตฺตา ฯ กุรุนฺทิอาทีสุ
ปน อวหาโรติ วุตฺตํ ฯ ตํ วตฺถุ (๑) กาลญฺจ เทสญฺจาติ
อิมินา ลกฺขเณน น สเมติ ฯ ตสฺมา มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว
ยุตฺตนฺติ ฯ
อุทกกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. วตฺถุํ ฯ

ทนฺตโปนํ อารามฏฺฐกวินิจฺฉเยน วินิจฺฉินิตพฺพํ ฯ อยํ
ปเนตฺถ วิเสโส ฯ โย สงฺฆสฺส เวตฺตนภโฏ หุตฺวา เทวสิกํ วา
ปกฺขมาสวาเรน วา ทนฺตกฏฺฐํ อาหรติ โส ตํ อาหริตฺวา
ฉินฺทิตฺวาปิ ยาว ภิกฺขุสงฺฆํ น ปฏิจฺฉาเปติ ตาว ตสฺเสว
โหติ ฯ ตสฺมา ตํ เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน
กาเรตพฺโพ ฯ ตตฺถ ชาตกํ ปน ครุภณฺฑํ ตมฺปิ ภิกฺขุสงฺเฆน
รกฺขิตํ โคปิตํ คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ ฯ เอเสว
นโย คณปุคฺคลคิหิมนุสฺสสนฺตเกปิ ฉินฺนเก อจฺฉินฺนเก จ เตสํ
อารามุยฺยานภูมีสุ ชาเต ฯ สามเณรา วาเรน ภิกฺขุสงฺฆสฺส
ทนฺตกฏฺฐํ อาหรนฺตา อาจริยอุปชฺฌายานมฺปิ อาหรนฺติ ฯ ตํ
ยาว ฉินฺทิตฺวา สงฺฆํ น ปฏิจฺฉาเปนฺติ ตาว สพฺพํ เตสํเยว
โหติ ฯ ตสฺมา ตมฺปิ เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน
กาเรตพฺโพ ฯ ยทา ปน เต ฉินฺทิตฺวา สงฺฆสฺส ปฏิจฺฉาเปตฺวา
ทนฺตกฏฺฐมาลเก นิกฺขิปนฺติ ยถาสุขํ ภิกฺขุสงฺโฆ ปริภุญฺชตูติ
ตโต ปฏฺฐาย อวหาโร นตฺถิ ฯ วตฺตํ ปน ชานิตพฺพํ ฯ
โย หิ เทวสิกํ สงฺฆมชฺเฌ โอสรติ เตน ทิวเส ทิวเส
เอกเมว ทนฺตกฏฺฐํ คเหตพฺพํ ฯ โย ปน เทวสิกํ น โอสรติ
ปธานฆเร วสิตฺวา ธมฺมสฺสวเน วา อุโปสถคฺเค วา ทิสฺสติ
เตน ปมาณํ สลฺลกฺเขตฺวา จตฺตาริ ปญฺจ ทนฺตกฏฺฐานิ
อตฺตโน วสนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ขาทิตพฺพานิ ฯ เตสุ ขีเณสุ
สเจ ปน ทนฺตกฏฺฐมาลเก พหูนิ โหนฺติเยว ปุน อาหริตฺวา
ขาทิตพฺพานิ ฯ ยทิ ปมาณํ อสลฺลกฺเขตฺวา อาหรติ เตสุ
อกฺขีเณสุเยว มาลเก ขียติ ตโต เกจิ เถรา เยหิ
คหิตานิ เต ปฏิอาหรนฺตูติ วเทยฺยย เกจิ ขาทนฺตุ ปุน
สามเณรา อาหริสฺสนฺตีติ ฯ ตสฺมา วิวาทปริหารตฺถํ ปมาณํ
สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ คหเณ ปน โทโส นตฺถิ ฯ มคฺคํ คจฺฉนฺเตนปิ
เอกํ วา เทฺว วา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา คนฺตพฺพนฺติ ฯ
ทนฺตกฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา ฯ

วนปฺปติกถา
วนปฺปตีติ วนสฺส ปติ วนปฺปติ ฯ วนเชฏฺฐกรุกฺขสฺเสตํ
อธิวจนํ ฯ อิธ ปน สพฺโพปิ มนุสฺเสหิ ปริคฺคหิตรุกฺโข
อธิปฺเปโต อมฺพลพุชปนสาทิโก ฯ ยตฺถ วา ปน มริจวลฺลิ-
อาทีนิ อาโรเปนฺติ โส ฉิชฺชมาโน สเจ เอกายปิ ฉลฺลิยา
วา วาเกน วา สกลิกาย วา เผคฺคุนา วา สมฺพทฺโธ ว
หุตฺวา ภูมิยํ ปตติ รกฺขติ ตาว ฯ
โย ปน ฉินฺโนปิ วลฺลีหิ วา สามนฺตรุกฺขสาขาหิ
วา สนฺธาริตตฺตา อุชุกเมว ติฏฺฐติ ปตนฺโต วา ภูมึ น
ปาปุณาติ นตฺถิ ตตฺถ ปริหาโร อวหาโรเอว โหติ ฯ โยปิ
กกเจน ฉินฺโน อจฺฉินฺโน วิย หุตฺวา ตตฺเถว ติฏฺฐติ ตสฺมิมฺปิ
เอเสว นโย ฯ
โย ปน รุกฺขํ ทุพฺพลํ กตฺวา ปจฺฉา จาเลตฺวา
ปาเตติ อญฺเญน วา จาลาเปติ อญฺญํ วาสฺส สนฺติเก รุกฺขํ
ฉินฺทิตฺวา อชฺโฌตฺถรติ ปเรน วา อชฺโฌตฺถราเปติ มกฺกเฏ
วา ปริปาเปตฺวา ตตฺถ อาโรเปติ อญฺเญน วา อาโรปาเปติ
วคฺคุลิโย วา ตตฺถ อาโรเปติ ปเรน วา อาโรปาเปติ
ตา ตํ รุกฺขํ ปาเตนฺติ ตสฺเสว อวหาโร ฯ
สเจ ปน เตน รุกฺเข ทุพฺพเล กเต อญฺโญ
อนาณตฺโตเอว ตํ จาเลตฺวา ปาเตติ รุกฺเขน วา อชฺโฌตฺถรติ
อตฺตโน ธมฺมตาย มกฺกฏา วา วคฺคุลิโย วา อาโรหนฺติ
ปโร วา อนาณตฺโต อาโรเปติ สยํ วา เอส วาตมุขํ โสเธติ
พลววาโต อาคนฺตฺวา รุกฺขํ ปาเตติ สพฺพตฺถ ภณฺฑเทยฺยํ ฯ
วาตมุขโสธนํ ปเนตฺถ อสมฺปตฺเต วาเต สุกฺขมาติกาย อุชุ-
กรณาทีหิ สเมติ โน อญฺญถา ฯ รุกฺขํ อาวิชฺฌิตฺวา (๑) สตฺเถน
วา อาโกฏฺเฏติ อคฺคึ วา เทติ มณฺฑุกณฺฏกํ วา วิสํ
อาโกฏฺเฏติ เยน โส มรติ สพฺพตฺถ ภณฺฑเทยฺยเมวาติ ฯ
วนปฺปติกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. สี. อาวิญฺชิตฺวา ฯ

หรณเก ฯ อญฺญสฺส หรณกํ ภณฺฑํ ฯ เถยฺยจิตฺโต
อามตีติ ปรํ สีสภาราทีหิ ภณฺฑํ อาทาย คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา
เอตํ หริสฺสามีติ เวเคน คนฺตฺวา อามสติ เอตฺตาวตาสฺส
ทุกฺกฏํ ฯ ผนฺทาเปตีติ อากฑฺฒนวิกฑฺฒนํ กโรติ สามิโก น
มุญฺจติ เตนสฺส ถุลฺลจฺจยํ ฯ ฐานา จาเวตีติ อากฑฺฒิตฺวา
สามิกสฺส หตฺถโต โมเจติ เตนสฺส ปาราชิกํ ฯ สเจ ปน
ตํ ภณฺฑสามิโก อุฏฺฐหิตฺวา โปเถตฺวา ปุน นํ ภณฺฑํ
โมจาเปตฺวา คณฺเหยฺย ภิกฺขุ ปฐมคหเณเนว ปาราชิโก ฯ
สีสโต วา กณฺณโต วา คีวโต วา หตฺถโต วา อลงฺการํ
ฉินฺทิตฺวา วา โมเจตฺวา วา คณฺหนฺตสฺส สีสาทีหิ โมจิตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ หตฺเถ ปน วลยํ วา กฏกํ วา อนีหริตฺวา
อคฺคพาหํ ฆํสนฺโตว อปราปรํ วา สาเรติ อากาสคตํ วา
กโรติ รกฺขติ ตาว ฯ รุกฺขมูลจีวรวํเสสุ วลยมิว น ปาราชิกํ
ชเนติ ฯ กสฺมา ฯ สวิญฺญาณกตฺตา ฯ สวิญฺญาณกโกฏฺฐาสคตํ
หิ ยาว ตโต น นีหฏํ ตาว ตตฺเถว โหติ ฯ เอเสว
นโย องฺคุลีมุทฺทิเก ปาทูปคกฏูปคปิลนฺธเนสุ ฯ
โย ปน ปรสฺส นิวตฺถสาฏกํ อจฺฉินฺทติ ปโร จ
สลชฺชตาย สหสา น มุญฺจติ เอเกนนฺเตน โจโร กฑฺฒติ
เอเกนนฺเตน ปโร รกฺขติ ตาว ฯ ปรสฺส หตฺถโต มุตฺตมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ อถาปิ อากฑฺฒนฺตสฺส ฉิชฺชิตฺวา เอกเทโส หตฺถคโต
โหติ โส จ ปาทํ อคฺฆติ ปาราชิกเมว ฯ สหภณฺฑหารกนฺติ
สหภณฺฑหารกํ ภณฺฑํ เนสฺสามีติ จินฺเตตฺวา อิโต ยาหีติ
ภณฺฑหารกํ ตชฺเชติ ฯ โส ภีโต โจเรน อธิปฺเปตทิสาภิมุโข
หุตฺวา เอกํ ปาทํ สงฺกาเมติ โจรสฺส ถุลฺลจฺจยํ ทุติเย
ปาราชิกํ ฯ ปาตาเปตีติ อถาปิ โจโร ภณฺฑหารกสฺส หตฺเถ
อาวุธํ ทิสฺวา สาสงฺโก หุตฺวา ปาตาเปตฺวา ตํ คเหตุกาโม
เอกมนฺตํ ปฏิกฺกมฺม สนฺตชฺเชตฺวา ปาตาเปติ ปรสฺส หตฺถโต
มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ
ปาตาเปติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติอาทิ ปน ปริกปฺปวเสน
วุตฺตํ ฯ โย หิ ภณฺฑํ ปาตาเปตฺวา ยํ มม รุจฺจติ ตํ
คเหสฺสามีติ ปริกปฺเปตฺวา ปาตาเปติ ตสฺส ปาตาปเน จ
อามสเน จ ทุกฺกฏํ ผนฺทาปเน ถุลฺลจฺจยํ ปาทคฺฆนกสฺส
ฐานา จาวเน ปาราชิกํ ฯ ตํ ปจฺฉา ปริปาติยมานสฺส (๑)
มุญฺจโตปิ นตฺถิเยว สมณภาโว ฯ โยปิ ภณฺฑหารกํ อติกฺกมนฺตํ
ทิสฺวา อนุพนฺธนฺโต ติฏฺฐ ติฏฺฐ ภณฺฑํ ปาเตหีติ วตฺวา
ปาตาเปติ ตสฺสาปิ เตน หตฺถโต มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ
โย ปน ติฏฺฐ ติฏฺฐาติ วทติ ปาเตหีติ น วทติ
อิตโร จ นํ โอโลเกตฺวา สเจ เอส มํ ปาปุเณยฺย
# ๑. ม. ปฏิปาติยมานสฺส ฯ
ฆาเตยฺยาปิ มนฺติ สาลโยว หุตฺวา ตํ ภณฺฑํ คหนฏฺฐาเน
ปกฺขิปิตฺวา ปุน นิวตฺติตฺวา คเหสฺสามีติ ปกฺกมติ ปาตน-
ปจฺจยา ปาราชิกํ นตฺถิ ฯ อาคนฺตฺวา ปน เถยฺยจิตฺเตน
คณฺหโต อุทฺธาเร ปาราชิกํ ฯ อถ ปนสฺส เอวํ โหติ มยา
ปาตาเปนฺเตเนว อิทํ มม สนฺตกํ กตนฺติ ตโต นํ สกสญฺญาย
คณฺหาติ คหเณ รกฺขติ ภณฺฑเทยฺยํ ปน โหติ ฯ เทหีติ
วุตฺเต อเทนฺตสฺส สามิกานํ ธุรนิกฺเขเป ปาราชิกํ ฯ โส อิมํ
ฉฑฺเฑตฺวา คโต อนชฺฌาวุฏฺฐกํ ทานิ อิทนฺติ ปํสุกูลสญฺญาย
คณฺหโตปิ เอเสว นโย ฯ อถ ปน สามิโก ติฏฺฐ ติฏฺฐาติ
วุตฺตมตฺเตเนว โอโลเกนฺโต ตํ ทิสฺวา น ทานิ อิทํ มยฺหนฺติ
ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา นิราลโย ฉฑฺเฑตฺวา ปลายติ ตํ เถยฺยจิตฺเตน
คณฺหโต อุทฺธาเร ทุกฺกฏํ อาหราเปนฺเต ทาตพฺพํ อเทนฺตสฺส
ปาราชิกํ ฯ กสฺมา ฯ ตสฺส ปโยเคน ฉฑฺฑิตตฺตาติ มหาอฏฺฐ-
กถายํ วุตฺตํ ฯ อญฺเญสุ ปน วิจรณาเอว นตฺถิ ฯ ปุริมนเยเนว
สกสญฺญาย วา ปํสุกูลสญฺญาย วา คณฺหนฺเตปิ อยเมว
วินิจฺฉโยติ ฯ
หรณกถา นิฏฺฐิตา ฯ