กตมํ ปุพฺพปฺปโยคปญฺจกํ ฯ อปเรปิ ปญฺจ
อวหารา ปุพฺพปฺปโยโค สหปฺปโยโค สํวิธาวหาโร สงฺเกตกมฺมํ
นิมิตฺตกมฺมนฺติ ฯ ตตฺถ อาณตฺติวเสน ปุพฺพปฺปโยโค เวทิตพฺโพ ฯ
ฐานา จาวนวเสน สหปฺปโยโค ฯ อิตเร ปน ตโย ปาลิยํ
อาคตนเยเนว เวทิตพฺพาติ ฯ อิทํ ปุพฺพปฺปโยคปญฺจกํ ฯ

กตมํ เถยฺยาวหารปญฺจกํ ฯ อปเรปิ ปญฺจ อวหารา
เถยฺยาวหาโร ปสยฺหาวหาโร ปริกปฺปาวหาโร ปฏิจฺฉนฺนาวหาโร
กุสาวหาโรติ ฯ เต ปญฺจปิ อญฺญตโร ภิกฺขุ สงฺฆสฺส จีวเร
ภาชิยมาเน เถยฺยจิตฺโต กุสํ สงฺกาเมตฺวา จีวรํ อคฺคเหสีติ
เอกสฺมึ กุสสงฺกมนวตฺถุสฺมึ วณฺณยิสฺสาม ฯ อิทํ เถยฺยาวหาร-
ปญฺจกํ ฯ เอวมิมานิ ปญฺจกานิ สโมธาเนตฺวา อิเม ปญฺจวีสติ
อวหารา เวทิตพฺพา ฯ
อิเมสุ จ ปน ปญฺจสุ ปญฺจเกสุ กุสเลน วินยธเรน
โอติณฺณวตฺถุํ สหสา อวินิจฺฉินิตฺวาว ปญฺจ ฐานานิ
โอโลเกตพฺพานิ ยานิ สนฺธาย โปราณา อาหุ
วตฺถุํกาลญฺจ เทสญฺจ อคฺฆํ ปริโภคปญฺจมํ
ตุลยิตฺวา ปญฺจ ฐานานิ ธาเรยฺยตฺถํ วิจกฺขโณติ ฯ

ตตฺถ วตฺถุนฺติ ภณฺฑํ ฯ อวหารเกน หิ มยา อิทํ
นาม อวหฏนฺติ วุตฺเตปิ อาปตฺตึ อนาโรเปตฺวาว ตํ ภณฺฑํ
สสฺสามิกํ วา อสฺสามิกํ วา อุปปริกฺขิตพฺพํ ฯ สสฺสามิเกปิ
สามิกานํ สาลยภาโว วา นิราลยภาโว วา อุปปริกฺขิตพฺโพ ฯ
สเจ เตสํ สาลยกาเล อวหฏํ ภณฺฑํ อคฺฆาเปตฺวา อาปตฺติ
กาเรตพฺพา ฯ สเจ นิราลยกาเล น ปาราชิเกน กาเรตพฺโพ ฯ
ภณฺฑสามิเกสุ ปน ภณฺฑํ อาหราเปนฺเตสุ ภณฺฑํ ทาตพฺพํ ฯ
อยเมตฺถ สามีจิ ฯ

อิมสฺส ปน อตฺถสฺส ทีปนตฺถมิทํ วตฺถุ ฯ ภาติย-
ราชกาเล กิร มหาเจติยปูชาย ทกฺขิณทิสโต เอโก ภิกฺขุ
สตฺตหตฺถํ ปณฺฑุกาสาวํ อํเส กริตฺวา เจติยงฺคณํ ปาวิสิ ฯ
ตํขณเมว ราชาปิ เจติยวนฺทนตฺถํ อาคโต ฯ ตโต อุสฺสารณาย
วตฺตมานาย มหาชนสมฺมโท อโหสิ ฯ อถโข โส ภิกฺขุ มหาชน-
สมฺมทปีฬิโต อํสโต ปตนฺตํ กาสาวํ อทิสฺวาว นิกฺขนฺโต ฯ
นิกฺขมิตฺวา จ กาสาวํ อปสฺสนฺโต โก อีทิเส ชนสมฺมเท
กาสาวํ ลภติ น ทานิ ตํ มยฺหนฺติ ธุรนิกฺเขปํ กตฺวา
คโต ฯ อถญฺโญ ภิกฺขุ ปจฺฉา อาคจฺฉนฺโต ตํ กาสาวํ ทิสฺวา
เถยฺยจิตฺเตน คเหตฺวา ปุน วิปฏิสารี หุตฺวา อสฺสมโณ
ทานิมฺหิ วิพฺภมิสฺสามีติ จิตฺเต อุปฺปนฺเน วินยธเร ปุจฺฉิตฺวา
ชานิสฺสามีติ จินฺเตสิ ฯ
เตน จ สมเยน จูฬสุมนตฺเถโร นาม สพฺพปริยตฺติธโร
วินยาจริยปาโมกฺโข มหาวิหาเร ปฏิวสติ ฯ โส ภิกฺขุ เถรํ
อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา อตฺตโน กุกฺกุจฺจํ
ปุจฺฉิ ฯ เถโร เตน ภฏฺเฐ ชนกาเย ปจฺฉา อาคนฺตฺวา คหิต-
ภาวํ ญตฺวา อตฺถิ ทานิ เอตฺถ โอกาโสติ จินฺเตตฺวา อาห
สเจ กาสาวสฺสามิกํ ภิกฺขุํ อาเนยฺยาสิ สกฺกา ภเวยฺย ตว
ปติฏฺฐา กาตุนฺติ ฯ กถาหํ ภนฺเต ตํ ทกฺขิสฺสามีติ ฯ ตหึ
ตหึ คนฺตฺวา โอโลเกหีติ ฯ โส ปญฺจปิ มหาวิหาเร โอโลเกตฺวา
เนว อทฺทกฺขิ ฯ ตโต นํ เถโร ปุจฺฉิ กตราย ทิสาย
พหู ภิกฺขู อาคจฺฉนฺตีติ ฯ ทกฺขิณาย ทิสาย ภนฺเตติ ฯ เตนหิ
กาสาวํ ทีฆโต จ ติริยญฺจ มินิตฺวา ฐเปหิ ฐเปตฺวา
ทกฺขิณทิสาย วิหารปฏิปาฏิยา วิจินิตฺวา ตํ ภิกฺขข อาเนหีติ ฯ
โส ตถา กตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา เถรสฺส สนฺติกํ อาเนสิ ฯ
เถโร ปุจฺฉิ ตเวทํ กาสาวนฺติ ฯ อาม ภนฺเตติ ฯ กุหินฺเต
ปาติตนฺติ ฯ โส สพฺพํ อาจิกฺขิ ฯ เถโร เตน กตํ ธุรนิกฺเขปํ
สุตฺวา อิตรํ ปุจฺฉิ ตยา อิทํ กุหึ ทิสฺวา คหิตนฺติ ฯ โสปิ
สพฺพํ อาโรเจสิ ฯ ตโต นํ เถโร อาห สเจ เต สุทฺธจิตฺเตน
คหิตํ อภวิสฺส อนาปตฺติเยว เต อสฺส เถยฺยจิตฺเตน ปน
คหิตตฺตา ทุกฺกฏํ อาปนฺโนสิ ตํ ทสฺเสตฺวา อนาปตฺติโก โหหิ
อิทญฺจ กาสาวํ อตฺตโน สนฺตกํ กตฺวา เอตสฺเสว ภิกฺขุโน
เทหีติ ฯ โส ภิกฺขุ อมเตเนว อภิสิตฺโต ปรมสฺสาสมฺปตฺโต
อโหสิ ฯ เอวํ วตฺถุ โอโลเกตพฺพํ ฯ
กาโลติ อวหารกาโล ฯ ตเทว หิ ภณฺฑํ กทาจิ สมคฺฆํ
โหติ กทาจิ มหคฺฆํ ฯ ตสฺมา ตํ ภณฺฑํ ยสฺมึ กาเล อวหฏํ
ตสฺมึเยว กาเล โย ตสฺส อคฺโฆ โหติ เตน อคฺเฆน อาปตฺติ
กาเรตพฺพา ฯ เอวํ กาโล โอโลเกตพฺโพ ฯ
เทโสติ อวหารเทโส ฯ ตํ หิ ภณฺฑํ ยสฺมึ เทเส อวหฏํ
ตสฺมึเยว เทเส โย ตสฺส อคฺโฆ โหติ เตน อคฺเฆน อาปตฺติ
กาเรตพฺพา ฯ ภณฺฑฏฺฐานเทเส หิ ภณฺฑํ สมคฺฆํ โหติ อญฺญตฺถ
มหคฺฆํ โหติ ฯ
อิมสฺสาปิ จ อตฺถสฺส ทีปนตฺถมิทํ วตฺถุ ฯ อนฺตรสมุทฺเท
กิร เอโก ภิกฺขุ สุสณฺฐานํ นาฬิเกรํ ลภิตฺวา ภมํ อาโรเปตฺวา
สงฺขถาลกสทิสํ มโนรมํ ปานียถาลกํ กตฺวา ตตฺเถว ฐเปตฺวา
เจติยคิรึ อคมาสิ ฯ อถญฺโญ ภิกฺขุ อนฺตรสมุทฺทํ คนฺตฺวา
ตสฺมึ วิหาเร ปฏิวสนฺโต ตํ ถาลกํ ทิสฺวา เถยฺยจิตฺเตน
คเหตฺวา เจติยคิริเมว อาคโต ฯ ตสฺส ตตฺถ ยาคค ปิวนฺตสฺส
ตํ ถาลกํ ทิสฺวา ถาลกสฺสามิโก ภิกฺขุ อาห กุโต เต
อิทํ ลทฺธนฺติ ฯ อนฺตรสมุทฺทโต เม อานีตนฺติ ฯ โส เนตํ
ตว สนฺตกํ เถยฺยาย เต คหิตนฺติ สงฺฆมชฺฌํ อากฑฺฒิ ฯ
ตตฺถ วินิจฺฉยํ อลภิตฺวา มหาวิหารํ อาคมึสุ ฯ ตตฺถ เภรึ
ปหราเปตฺวา มหาเจติยสมีเป สนฺนิปาตํ กตฺวา วินิจฺฉยํ
อารภึสุ ฯ วินยธรตฺเถรา อวหารํ ปญฺญาเปสุํ ฯ
ตสฺมิญฺจ สนฺนิปาเต อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถโร นาม
วินยกุสโล โหติ ฯ โส เอวมาห อิมินา อิทํ ถาลกํ กุหึ
อวหฏนฺติ ฯ อนฺตรสมุทฺเท อวหฏนฺติ ฯ ตตฺรีทํ กึ อคฺฆตีติ ฯ
น กิญฺจิ อคฺฆติ ฯ ตตฺร หิ นาฬิเกรํ ภินฺทิตฺวา มิญฺชํ
ขาทิตฺวา กปาลํ ฉฑฺเฑนฺติ ทารุอตฺถํ ปน ผรตีติ ฯ อิมสฺส
ภิกฺขุโน เอตฺถ หตฺถกมฺมํ กึ อคฺฆตีติ ฯ มาสกํ วา อูนมาสกํ
วาติ ฯ อตฺถิ ปน กตฺถจิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน มาสเก วา
อูนมาสเก วา ปาราชิกํ ปญฺญตฺตนฺติ ฯ เอวํ วุตฺเต สาธุ
สาธุ สุกถิตํ สุวินิจฺฉิตนฺติ เอกสาธุกาโร อโหสิ ฯ เตน จ
สมเยน ภาติยราชาปิ เจติยวนฺทนตฺถํ นครโต นิกฺขนฺโต ตํ
สทฺทํ สุตฺวา กึ อิทนฺติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺพํ ปฏิปาฏิยา สุตฺวา
นคเร เภริญฺจาราเปสิ มยิ สนฺเต ภิกฺขูนมฺปิ ภิกฺขุนีนมฺปิ
คิหีนมฺปิ อธิกรณํ อาภิธมฺมิกโคทตฺตตฺเถเรน วินิจฺฉิตํ สุวินิจฺฉิตํ
ตสฺส วินิจฺฉเย อติฏฺฐมานํ ราชาณาย ฐเปมีติ ฯ เอวํ เทโส
โอโลเกตพฺโพ ฯ

อคฺโฆติ ภณฺฑคฺโฆ ฯ นวภณฺฑสฺส หิ โย อคฺโฆ โหติ
โส ปจฺฉา ปริหายติ ฯ ยถา นวโธโต ปตฺโต อฏฺฐ วา ทส
วา อคฺฆติ โส ปจฺฉา ฉิทฺโท วา อาณิคณฺฑิกาหโต วา
อปฺปคฺโฆ โหติ ฯ ตสฺมา น สพฺพทา ภณฺฑํ ปกติอคฺเฆเนว
กาตพฺพนฺติ ฯ เอวํ อคฺโฆ โอโลเกตพฺโพ ฯ
ปริโภโคติ ภณฺฑปริโภโค ฯ ปริโภเคนาปิ หิ วาสี-
อาทิภณฺฑสฺส อคฺโฆ ปริหายติ ฯ ตสฺมา เอวํ อุปปริกฺขิตพฺพํ ฯ
สเจ โกจิ กสฺสจิ ปาทคฺฆนกํ วาสึ หรติ ตตฺร วาสี-
สามิโก ปุจฺฉิตพฺโพ ตยา อยํ วาสี กิตฺตเกน กีตาติ ฯ
ปาเทน ภนฺเตติ ฯ กึ ปน เต กีณิตฺวาว ฐปิตา อุทาหุ
นํ วลญฺเชสีติ ฯ สเจ วทติ เอกทิวสํ เม ทนฺตกฏฺฐํ วา
รชนจฺฉลฺลึ วา ปตฺตปจนกทารุํ วา ฉินฺนา (๑) ฆํสิตฺวา วา
นิสิตาติ อถสฺส โปราโณ อคฺโฆ ภฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ ฯ
ยถา จ วาสิยา เอวํ อญฺชนิยา วา อญฺชนีสลากาย วา
กุญฺจิกาย วา ปลาเสน วา ถุเสหิ วา อิฏฺฐกจุณฺเณน
วา เอกวารํ ฆํสิตฺวา โธวนมตฺเตนาปิ อคฺโฆ ภสฺสติ ฯ
ติปุมณฺฑลสฺส มกรทนฺตจฺเฉเทนาปิ มชฺชนมตฺเตนาปิ อุทก-
สาฏิกาย สกึ นิวาสนปารุปเนนาปิ ปริโภคสีเสน อํเส วา
สีเส วา ฐปนมตฺเตนาปิ ตณฺฑุลาทีนํ ปปฺโผฏเนนาปิ ตโต
# ๑. ม. ฉินฺนํ ฯ ๒. ม. อถสฺสา ฯ
เอกํ วา เทฺว วา อปนยเนนาปิ อนฺตมโส เอกํ ปาสาณสกฺขรํ
อุทฺธริตฺวา ฉฑฺฑิตมตฺเตนาปิ สปฺปิเตลาทีนํ ภาชนนฺตรปริ-
วตฺตเนนาปิ อนฺตมโส ตโต มกฺขิกํ วา กิปีลิกํ วา อุทฺธริตฺวา
ฉฑฺฑิตมตฺเตนาปิ คุฬปิณฺฑกสฺส มธุรภาวชานนตฺถํ นเขน
วิชฺฌิตฺวา อนุมตฺตคฺคหิตมตฺเตนาปิ อคฺโฆ ภสฺสติ ฯ ตสฺมา
ยงฺกิญฺจิ ปาทคฺฆนกํ วุตฺตนเยเนว สามิเกหิ ปริโภเคน อูนํ
กตํ โหติ น ตํ อวหโฏ ภิกฺขุ ปาราชิเกน กาเรตพฺโพ ฯ
เอวํ ปริโภโค โอโลเกตพฺโพ ฯ
เอวํ อิมานิ ตุลยิตฺวา ปญฺจ ฐานานิ ธาเรยฺยตฺถํ
วิจกฺขโณ อาปตฺตึ วา อนาปตฺตึ วา ครุกํ วา ลหุกํ
วา อาปตฺตึ ยถาฐาเน ฐเปยฺยาติ ฯ
นิฏฺฐิโต อาทิเยยฺย ฯเปฯ สงฺเกตํ วีตินาเมยฺยาติ
อิเมสํ ปทานํ วินิจฺฉโย ฯ

อิทานิ ยมิทํ ยถารูเป อทินฺนาทาเนติอาทีนิ วิภชนฺเตน
ยถารูปนฺนามาติอาทิ วุตฺตํ ตตฺถ ยถารูปนฺติ ยถาชาติกํ ฯ
ตํ ปน ยสฺมา ปาทโต ปฏฺฐาย โหติ ตสฺมา ปาทํ
วา ปาทารหํ วา อติเรกปาทํ วาติ อาห ฯ ตตฺถ ปาเทน
กหาปณสฺส จตุตฺถภาคํ อกปฺปิยภณฺฑเมว ทสฺเสติ ฯ ปาทารเหน
ปาทคฺฆนกํ กปฺปิยภณฺฑํ ฯ อติเรกปาเทน อุภยมฺปิ ฯ เอตฺตาวตา
สพฺพากาเรน ทุติยปาราชิกปโหนกวตฺถุ ทสฺสิตํ โหติ ฯ
ปถพฺยาราชาติ สกลปฐวิยา ราชา ทีปจกฺกวตฺตี อโสก-
สทิโส โย วา ปนญฺโญปิ เอกทีเป ราชา สีหลราชสทีโส ฯ
ปเทสราชาติ เอกทีปสฺส ปเทสิสฺสโร พิมฺพิสารปเสนทิอาทโย
วิย ฯ มณฺฑลิกา นาม เย ทีปปฺปเทเสปิ เอกเมกํ มณฺฑลํ
ภุญฺชนฺติ ฯ อนฺตรโภคิกา นาม ทฺวินฺนํ ราชูนํ อนฺตรา
กติปยคามสฺสามิกา ฯ อกฺขทสฺสาติ ธมฺมวินิจฺฉนกา ฯ เต ธมฺม-
สภายํ นิสีทิตฺวา อปราธานุรูปํ โจรานํ หตฺถปาทจฺเฉชฺชาทึ
อนุสาสนฺติ ฯ เย ปน ฐานนฺตรปฺปตฺตา อมจฺจา วา
ราชกุมารา วา กตาปราธา โหนฺติ เต รญฺโญ อาโรเจนฺติ
ครุกํ ฐานํ สยํ น วินิจฺฉินนฺติ ฯ มหามตฺตาติ ฐานนฺตรปฺ-
ปตฺตา มหาอมจฺจา ฯ เตปิ ตตฺถ ตตฺถ คาเม วา นิคเม
วา นิสีทิตฺวา ราชกิจฺจํ กโรนฺติ ฯ เย วา ปนาติ อญฺเญปิ
เย ราชกุลนิสฺสิตา วา สกิสฺสริยนิสฺสิตา วา หุตฺวา เฉชฺชเภชฺชํ
อนุสาสนฺติ สพฺเพปิ เต อิมสฺมึ อตฺเถ ราชาโนติ ทสฺเสติ ฯ
หเนยฺยุนฺติ โปเถยฺยุญฺเจว ฉินฺเทยฺยุญฺจ ฯ ปพฺพาเชยฺยุนฺติ
นีหเรยฺยย ฯ โจโรสีติเอวมาทีนิ จ วตฺวา ปริภาเสยฺยย ฯ เตเนวาห
ปริภาโส เอโสติ ฯ ปุริมํ อุปาทายาติ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิตฺวา
ปาราชิกํ อาปตฺตึ อาปนฺนํ ปุคฺคลํ อุปาทาย ฯ เสสํ ปุพฺเพ
วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานปทตฺถตฺตา จ ปากฏเมวาติ ฯ
เอวํ อุทฺทิฏฺฐสิกฺขาปทํ ปทานุกฺกเมน วิภชิตฺวา อิทานิ
ยนฺตํ อาทิเยยฺยาติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ สงฺเขปโต อาทานํ
ทสฺเสตฺวา สงฺเขปโตเยว ปาทํ วา ปาทารหํ วา อติเรกปาทํ
วาติ อาทาตพฺพํ ภณฺฑํ ทสฺสิตุํ ตํ ยตฺถ ยตฺถ ฐิตํ ยถา ยถา
อาทานํ คจฺฉติ อนาคเต ปาปภิกฺขูนํ เลโสกาสนิรุนฺธนตฺถํ
ตถา ตถา วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ภุมฺมฏฺฐํ ถลฏฺฐนฺติอาทินา
นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา ภุมฺมฏฺฐนฺนาม ภณฺฑํ ภูมิยํ นิกฺขิตฺตํ
โหตีติอาทินา นเยน ตสฺส วิภงฺคํ อาห ฯ
ภุมฺมฏฺฐกถา
ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนาย สทฺธึ วินิจฺฉยกถา ฯ
นิกฺขิตฺตนฺติ ภูมิยํ นิกฺขนิตฺวา ฐปิตํ ฯ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปํสุ-
อิฏฺฐกาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนํ ฯ ภุมฺมฏฺฐํ ภณฺฑํ ฯเปฯ คจฺฉติ วา
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ตํ เอวํ นิกฺขนิตฺวา วา ปฏิจฺฉาเทตฺวา
วา ฐปิตตฺตา ภูมิยํ ฐิตํ ภณฺฑํ โย ภิกฺขุ เกนจิเทว
อุปาเยน ญตฺวา อาหริสฺสามีติ เถยฺยจิตฺโต หุตฺวา รตฺติภาเค
อุฏฺฐาย คจฺฉติ ฯ โส ภณฺฑฏฺฐานํ อปฺปตฺวาปิ สพฺพ-
กายวจีวิกาเรสุ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ

กถํ ฯ
โส หิ ตสฺส
อาหรณตฺถาย อุฏฺฐหนฺโต ยํ ยํ องฺคปจฺจงฺคํ ผนฺทาเปติ
สพฺพตฺถ ทุกฺกฏเมว ฯ นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ หตฺถวาเร
หตฺถวาเร ทุกฺกฏํ ฯ มหนฺตํ นิธานํ น สกฺกา เอเกน
นีหริตุํ ทุติยํ ปริเยสิสฺสามีติ กสฺสจิ สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตุ-
กาโม ทฺวารํ วิวรติ ปทวาเร หตฺถวาเร จ ทุกฺกฏํ ฯ ทฺวาร-
ปิทหเน ปน อญฺญสฺมึ วา คมนสฺส อนุปกาเร อนาปตฺติ ฯ
ตสฺส นิปนฺโนกาสํ คนฺตฺวา อิตฺถนฺนามาติ ปกฺโกสติ ตมตฺถํ
อาโรเจตฺวา เอหิ คจฺฉามาติ วทติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ
โส ตสฺส วจเนน อุฏฺฐหติ ตสฺสาปิ ทุกฺกฏํ ฯ อุฏฺฐหิตฺวา
ตสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม นิวาสนปารุปนํ สณฺฐเปติ ทฺวารํ
วิวริตฺวา ตสฺส สมีปํ คจฺฉติ หตฺถวารปทวาเรสุ สพฺพตฺถ
ทุกฺกฏํ ฯ โส ตํ ปุจฺฉติ อสุโก จ อสุโก จ กุหึ อสุกญฺจ
อสุกญฺจ ปกฺโกสาหีติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏํ ฯ สพฺเพ
สมาคเต ทิสฺวา มยา อสุกสฺมึ นาม ฐาเน เอวรูโป
นิธิ อุปลทฺโธ คจฺฉาม ตํ คเหตฺวา ปุญฺญานิ จ กริสฺสาม
สุขญฺจ ชีวิสฺสามาติ วทติ วาจาย วาจาย ทุกฺกฏเมว ฯ
เอวํ ลทฺธสหาโย กุทฺทาลํ (๑) ปริเยสติ สเจ ปนสฺส
อตฺตโน กุทฺทาโล อตฺถิ ตํ อาหริสฺสามีติ คจฺฉนฺโต จ
คณฺหนฺโต จ อาหรนฺโต จ สพฺพตฺถ หตฺถวารปทวาเร (๒)
ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ นตฺถิ อญฺญํ ภิกฺขุํ วา คหฏฺฐํ
วา คนฺตฺวา ยาจติ ยาจนฺโต จ [๓] กุทฺทาลํ (๑) เม เทหิ
กุทฺทาเลน เม อตฺโถ กิญฺจิ กาตพฺพมตฺถิ ตํ กตฺวา
# ๑. ม. กุทาลํ ฯ ๒. ม. ….วาเรสุ ฯ ๓. ม. เอตฺถนฺตเร สเจติ
# ทิสฺสติ ฯ
ปจฺจาหริสฺสามีติ มุสา ภณนฺโต ยาจติ วาจาย วาจาย
ทุกฺกฏํ ฯ สเจ มาติกา โสเธตพฺพา อตฺถิ วิหาเร ภูมิกมฺมํ
กาตพฺพํ อตฺถีติ มุสาปิ ภณติ ยํ ยํ วจนํ มุสา ตตฺถ ตตฺถ
ปาจิตฺติยํ ฯ มหาอฏฺฐกถายมฺปน สจฺเจปิ อลิเกปิ ทุกฺกฏเมว
วุตฺตํ ฯ ตํ ปมาทลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ น หิ อทินฺนาทานสฺส
ปุพฺพปฺปโยเค ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ นาม อตฺถิ ฯ สเจ ปน
กุทฺทาลสฺส ทณฺโฑ นตฺถิ ทณฺฑํ กริสฺสามีติ วาสึ วา ผรสุํ
วา นิฆํเสติ ตทตฺถาย คจฺฉติ คนฺตฺวา สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ
ตจฺฉติ อาโกฏฺเฏติ สพฺพตฺถ หตฺถวารปทวาเรสุ ทุกฺกฏํ ฯ
อลฺลรุกฺขํ ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ ฯ ตโต ปรํ สพฺพปฺปโยเคสุ
ทุกฺกฏํ ฯ สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ ตตฺถ ชาตก-
กฏฺฐลตาเฉทนตฺถํ วาสีผรสุํ ปริเยสนฺตานมฺปิ ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ
สเจ ปน เนสํ เอวํ โหติ วาสีผรสุกุทฺทาเล ยาจนฺตา
อสงฺกิตา ภวิสฺสาม โลหํ สมุฏฺฐาเปตฺวา กโรมาติ ตโต
อากรํ (๑) คนฺตฺวา โลหพีชตฺถํ ปฐวึ ขนนฺติ ฯ อกปฺปิยปฐวึ
ขนนฺตานํ ทุกฺกเฏหิ สทฺธึ ปาจิตฺติยานีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ
ยถา จ อิธ เอวํ สพฺพตฺถ ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ทุกฺกฏา น
มุจฺจติ ฯ กปฺปิยปฐวึ ขนนฺตานํ ทุกฺกฏานิเยว ฯ พีชมฺปน
คเหตฺวา ตโต ปรํ สพฺพกิริยาสุ ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ ฯ
# ๑. ม. อรญฺญํ ฯ
ปิฏกปริเยสเนปิ หตฺถวารปทวาเรสุ วุตฺตนเยเนว ทุกฺกฏํ ฯ
มุสาวาเท ปาจิตฺติยํ ฯ ปิฏกํ กาตุกามตาย วลฺลิจฺเฉทเน
ปาจิตฺติยนฺติ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ คจฺฉติ วา
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอวํ ปริยิฏฺฐสหายกุทฺทาลปิฏโก นิธิฏฺฐานํ
คจฺฉติ ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปน คจฺฉนฺโต
อิมํ นิธึ ลทฺธา พุทฺธปูชํ วา ธมฺมปูชํ วา สงฺฆภตฺตํ วา
กริสฺสามีติ กุสลํ อุปฺปาเทติ กุสลจิตฺเตน คมเน อนาปตฺติ ฯ
กสฺมา ฯ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา ฯเปฯ คจฺฉติ วา อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ วุตฺตตฺตา ยถา อิธ เอวํ สพฺพตฺถ อเถยฺยจิตฺตสฺส
อนาปตฺติ ฯ มคฺคโต โอกฺกมฺม นิธานฏฺฐานคมนตฺถาย มคฺคํ
กโรนฺโต ภตคามํ ฉินฺทติ ปาจิตฺติยํ สุกฺขกฏฺฐํ ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ
ตตฺถ ชาตกนฺติ จิรนิหิตาย กุมฺภิยา อุปริ ชาตกํ ฯ
กฏฺฐํ วา ลตํ วาติ น เกวลํ กฏฺฐลตเมว ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ
วา สุกฺขํ วา ติณรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา
ทุกฺกฏเมว โหติ ฯ

อฏฺฐวิธํ เหตํ ทุกฺกฏนฺนาม อิมสฺมึ ฐาเน สโมธาเนตฺวา
เถเรหิ ทสฺสิตํ ฯ ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏํ สหปฺปโยคทุกฺกฏํ อนามาส-
ทุกฺกฏํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏํ วินยทุกฺกฏํ ญาตทุกฺกฏํ ญตฺติทุกฺกฏํ
ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺติ ฯ ตตฺถ เถยฺยจิตฺโต ทุติยํ วา กุทฺทาลํ วา
ปิฏกํ วา ปริเยสติ คจฺฉติ วา อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ
ปุพฺพปฺปโยคทุกฺกฏนฺนาม ฯ เอตฺถ หิ ทุกฺกฏฏฺฐาเน ทุกฺกฏํ
ปาจิตฺติยฏฺฐาเน ปาจิตฺติยเมว โหติ ฯ ตตฺถ ชาตกํ กฏฺฐํ วา
ลตํ วา ฉินฺทติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ สหปฺปโยคทุกฺกฏนฺ-
นาม ฯ เอตฺถ ปาจิตฺติยวตฺถุ จ ทุกฺกฏวตฺถุ จ ทุกฺกฏฏฺ-
ฐาเนเยว ติฏฺฐติ ฯ กสฺมา ฯ อวหารสฺส สหปฺปโยคตฺตา ฯ ยํ
ปน ทสวิธํ รตนํ สตฺตวิธํ ธญฺญํ สพฺพญฺจ อาวุธภณฺฑาทึ
อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ อนามาสทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ
กทลีนาฬิเกรอาทีนํ ตตฺถ ชาตกผลานิ อามสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ
วุตฺตํ อิทํ ทุรุปจิณฺณทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ ปน ปิณฺฑาย
จรนฺตสฺส ปตฺเต รเช ปติเต ปตฺตํ อปฏิคฺคเหตฺวา วา อโธวิตฺวา
วา ตตฺถ ภิกฺขํ คณฺหนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ อิทํ วินย-
ทุกฺกฏนฺนาม ฯ สุตฺวา น วทนฺติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ
ญาตทุกฺกฏนฺนาม ฯ ยํ เอกาทสสุ สมนุภาสนาสุ ญตฺติยา
ทุกฺกฏนฺติ วุตฺตํ อิทํ ญตฺติทุกฺกฏนฺนาม ฯ ตสฺส ภิกฺขเว
ภิกฺขุโน ปุริมิกา จ น ปญฺญายติ ปฏิสฺสเว จ อาปตฺติ
ทุกฺกฏสฺสาติ อิทํ ปฏิสฺสวทุกฺกฏนฺนาม ฯ อิทํ ปน สหปฺ-
ปโยคทุกฺกฏํ ฯ เตน วุตฺตํ ยงฺกิญฺจิ อลฺลํ วา สุกฺขํ วา
ติณรุกฺขลตาทึ ฉินฺทนฺตสฺส สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว โหตีติ ฯ
สเจ ปนสฺส ตตฺถ ชาตเก ติณรุกฺขลตาทิมฺหิ ฉินฺเนปิ
ลชฺชิธมฺโม โอกฺกมติ สํวโร อุปฺปชฺชติ เฉทนปจฺจยา ทุกฺกฏํ
เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา สอุสฺสาโหว ปํสุํ
ขนติ เฉทนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ขนนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ
อกปฺปิยปฐวึ ขนนฺโตปิ หิ อิธ สหปฺปโยคตฺตา ทุกฺกฏเมว
อาปชฺชติ ฯ สเจ ปนสฺส สพฺพาทิสาสุ ขนิตฺวา กุมฺภีมูลํ
ปตฺตสฺสาปิ ลชฺชิธมฺโม โอกฺกมติ ขนนปจฺจยา ทุกฺกฏํ เทเสตฺวา
มุจฺจติ ฯ
วิยูหติ (๑) วาติ อถ ปน สอุสฺสาโหว ปํสุํ วิยูหติ
เอกปสฺเส ราสึ กโรติ ขนนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ วิยูหน-
ทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ ตญฺจ ปํสส ตตฺถ ตตฺถ ปุญฺชํ กโรนฺโต
ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ สเจ ปน ราสึ กตฺวา
ธุรนิกฺเขปํ กโรติ ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ วิยูหนทุกฺกฏํ เทเสตฺวา
มุจฺจติ ฯ อุทฺธรติ วาติ อถ ปน สอุสฺสาโห ปํสุํ อุทฺธริตฺวา
พหิ ปาเตติ วิยูหนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ อุทฺธรณทุกฺกเฏ
ปติฏฺฐาติ ฯ ปํสุํ ปน กุทฺทาเลน วา หตฺเถหิ วา ปจฺฉิยา
วา ตหึ ตหึ ปาเตนฺโต ปโยเค ปโยเค ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ
สเจ ปน สพฺพปํสุํ นีหริตฺวา กุมฺภึ ถลฏฺฐํ กตฺวาปิ
ลชฺชิธมฺมํ อาปชฺชติ อุทฺธรณทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ
ปน สอุสฺสาโหว กุมฺภึ อามสติ อุทฺธรณทุกฺกฏํ ปฏิปฺ-
ปสฺสมฺภติ อามสนทุกฺกเฏ ปติฏฺฐาติ ฯ อามสิตฺวาปิ จ ลชฺชิธมฺมํ
# ๑. ม. พฺยูหติ ฯ
อาปชฺชนฺโต อามสนทุกฺกฏํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ อถ สอุสฺสาโห ว
กุมฺภึ ผนฺทาเปติ อามสนทุกฺกฏํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ผนฺทาเปติ
อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ วุตฺตถุลฺลจฺจเย ปติฏฺฐาติ ฯ

ตตฺรายํ ทุกฺกฏถุลฺลจฺจยานํ ทฺวินฺนมฺปิ วจนตฺโถ ฯ
ปฐมนฺตาเวตฺถ ทุฏฺฐุ กตํ สตฺถารา วุตฺตกิจฺจํ วิราเธตฺวา
กตนฺติ ทุกฺกฏํ ฯ อถวา ทุฏฺฐํ กตํ วิรูปา สา กิริยา ภิกฺขุ-
กิริยานํ มชฺเฌ น โสภตีติ เอวมฺปิ ทุกฺกฏํ ฯ วุตฺตํปิ เจตํ
ทุกฺกฏนฺติ จ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ
อปรทฺธํ วิรทฺธญฺจ ขลิตํ ยญฺจ ทุกฺกฏํ
ยํ มนุสฺโส กเร ปาปํ อาวิ วา ยทิ วา รโห
ทุกฺกฏนฺติ ปเวเทนฺติ เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ ฯ
อิตรํ ปน ถูลตฺตา อจฺจยตฺตา จ ถุลฺลจฺจยํ ฯ สมฺปราเย
จ ทุคฺคติ ตํ โหติ กฏุกปฺผลนฺติอาทีสุ วิย เจตฺถ สํโยคภาโว
เวทิตพฺโพ ฯ เอกสฺส สนฺติเก เทเสตพฺเพสุ หิ อจฺจเยสุ เตน
สโม ถูโล อจฺจโย นตฺถิ ตสฺมา วุตฺตํ ถูลตฺตา อจฺจยตฺตา
จ ถุลฺลจฺจยนฺติ ฯ วุตฺตญฺเจตํ
ถุลฺลจฺจยนฺติ ยํ วุตฺตํ ตํ สุโณหิ ยถากถํ
เอกสฺส มูเล โย เทเสติ โย จ ตํ ปฏิคณฺหติ
อจฺจโย เตน สโม นตฺถิ เตเนตํ อิติ วุจฺจตีติ ฯ
ผนฺทาเปนฺตสฺส จ ปโยเค ปโยเค ถุลฺลจฺจยํ ฯ ผนฺทา-
เปตฺวาปิ จ ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺโต ถุลฺลจฺจยํ เทเสตฺวา มุจฺจติ ฯ
สหปฺปโยคโต ปฏฺฐายเมว เจตฺถ ปุริมา ปุริมา อาปตฺติ
ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ สหปฺปโยคํ ปน เทเสตฺวา ลชฺชิธมฺมํ โอกฺกนฺเตน
ยา ปุพฺพปฺปโยเค ทุกฺกฏปาจิตฺติยา อาปนฺนา สพฺพา ตา
เทเสตพฺพา ฯ สหปฺปโยเค จ ตตฺถ ชาตกจฺเฉทเน พหุกานิปิ
ทุกฺกฏานิ ปํสุขนนํ ปตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ เอกํ ขนนทุกฺกฏเมว
โหติ ฯ ขนเน พหุกานิปิ วิยูหนํ วิยูหเน พหุกานิปิ อุทฺธรณํ
อุทฺธรเณ พหุกานิปิ อามสนํ อามสเน พหุกานิปิ ผนฺทาปนํ
ปตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ ฯ ปํสุขนนาทีสุ จ ลชฺชิธมฺเม อุปฺปนฺเน
พหุกานิปิ อาปตฺติโย โหนฺตุ เอกเมว เทเสตฺวา มุจฺจตีติ
กุรุนฺทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ฯ ปุริมาปตฺติปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ นาเมสา
ญตฺติยา ทุกฺกฏํ ทฺวีหิ กมฺมวาจาหิ ถุลฺลจฺจยา ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ
เอวํ อนุสฺสาวนาสุเยว สุตฺเต อาคตา ฯ อิธ ปน ทุติยปาราชิเก
อฏฺฐกถาจริยปฺปมาเณน คเหตพฺพาติ ฯ

ฐานา จาเวติ อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ โย ปน
ผนฺทาเปตฺวาปิ ลชฺชิธมฺมํ อโนกฺกมิตฺวาว ตํ กุมฺภิฏฺฐานโต
อนฺตมโส เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเวติ ปาราชิกเมว อาปชฺชตีติ
อตฺโถ ฯ ฐานา จาวนญฺเจตฺถ ฉหิ อากาเรหิ เวทิตพฺพํ ฯ
กถํ ฯ กุมฺภีมุขวฏฺฏิยํ คเหตฺวา อตฺตโน อภิมุขํ อากฑฺฒนฺโต
อิมินา อนฺเตน ผฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ปาริมนฺเตน
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ ตเถว คเหตฺวา ปุรโต เปเลนฺโต
ปาริมนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ อิมินา อนฺเตน
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ วามโต วา ทกฺขิณโต วา อปนาเมนฺโต
วามนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ทกฺขิณนฺเตน อติกฺกาเมติ
ปาราชิกํ ทกฺขิณนฺเตน ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ วามนฺเตน
อติกฺกาเมติ ปาราชิกํ ฯ อุทฺธํ อุกฺขิปนฺโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ภูมิโต
โมเจติ ปาราชิกํ ฯ ขนิตฺวา เหฏฺฐโต โอสีทนฺโต พุนฺเธน
ผุฏฺโฐกาสํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ มุขวฏฺฏิยา อติกฺกาเมติ ปาราชิกนฺติ
เอวํ เอกฏฺฐาเน ฐิตาย กุมฺภิยา ฯ ยทิ ปน กุมฺภีมุขวฏฺฏิยา
ปาสํ กตฺวา โลหขาณณ วา ขทิรสาราทิขาณณ วา ปฐวิยํ
อาโกฏฺเฏตฺวา ตตฺถ สงฺขลิกาย พนฺธิตฺวา ฐเปนฺติ ฯ เอกิสฺสา
ทิสาย เอกาย สงฺขลิกาย พทฺธา เทฺว ฐานานิ ลภติ ฯ
ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ทิสาสุ สงฺขลิกาหิ พทฺธา ปญฺจฏฺฐานานิ
ลภติ ฯ
ตตฺถ เอกขาณุเก พทฺธกุมฺภิยา ปฐมํ ขาณณ วา อุทฺธรติ
สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตโต กุมฺภึ ยถาวุตฺเตน
นเยน เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ อถ ปฐมํ
กุมฺภึ อุทฺธรติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ ตโต ขาณุกํ เกสคฺคมตฺตมฺปิ ฐานา
จาเวติ สงฺขลิกํ วา ฉินฺทติ ปาราชิกํ ฯ เอเตน อุปาเยน
ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ ขาณุเกสุ พทฺธกุมฺภิยาปิ ปจฺฉิเม ฐานา
จาวเน ปาราชิกํ เสเสสุ ถุลฺลจฺจยํ เวทิตพฺพํ ฯ
สเจ ขาณุ นตฺถิ สงฺขลิกาย อคฺเค วลยํ กตฺวา ตตฺถ
ชาตเก มูเล ปเวสิตํ โหติ ฯ ปฐมํ กุมฺภึ อุทฺธริตฺวา ปจฺฉา
มูลํ เฉตฺวา วลยํ นีหรติ ปาราชิกํ ฯ อถ มูลํ อจฺเฉตฺวา
วลยํ อิโตจิโตจ สาเรติ รกฺขติ ฯ สเจ ปน มูลโต
อนีหริตฺวาปิ หตฺเถน คเหตฺวา อากาสคตํ กโรติ ปาราชิกํ ฯ
อยเมตฺถ วิเสโส ฯ เสสํ วุตฺตนยเมว ฯ
เกจิ ปน นิมิตฺตตฺถาย กุมฺภีมตฺถเก นิโคฺรธรุกฺขาทีนิ
โรเปนฺติ ฯ มูลานิ กุมฺภึ วินทฺธิตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ ฯ มูลานิ
ฉินฺทิตฺวา กุมฺภึ คเหสฺสามีติ ฉินฺทนฺตสฺส ปโยเค ปโยเค
ทุกฺกฏํ ฯ ฉินฺทิตฺวา โอกาสํ กตฺวา กุมฺภึ เกสคฺคมตฺตมฺปิ
ฐานา จาเวติ ปาราชิกํ ฯ มูลานิ ฉินฺทโต ว ลุถิตฺวา
กุมฺภี นินฺนฏฺฐานํ คตา รกฺขติ ตาว คตฏฺฐานโต อุทฺธรติ
ปาราชิกํ ฯ สเจ ฉินฺเนสุ มูเลสุ เอกมูลมตฺเตน กุมฺภี ติฏฺฐติ
โส จ ตํ อิมสฺมึ มูเล ฉินฺเน ปติสฺสตีติ ฉินฺทติ ฉินฺนมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ สเจ ปน เอกมูเลเนว ปาเส พทฺธสูกโร วิย ฐิตา
โหติ อญฺญํ กิญฺจิ ลคฺคนกํ นตฺถิ ตสฺมึปิ มูเล ฉินฺนมตฺเต
ปาราชิกํ ฯ สเจ กุมฺภีมตฺถเก มหาปาสาโณ ฐปิโต โหติ
ตํ ทณฺเฑน อุกฺขิปิตฺวา อปเนตุกาโม กุมฺภีมตฺถเก ชาตรุกฺขํ
ฉินฺทติ ทุกฺกฏํ ฯ ตสฺสา สมีเป ชาตกํ เฉตฺวา อาหรติ
น ตตฺถ ชาตกตฺตา ตํ ฉินฺทโต ปาจิตฺติยํ ฯ
อตฺตโน ภาชนคตนฺติ (๑) สเจ ปน กุมฺภึ อุทฺธริตุํ
อสกฺโกนฺโต กุมฺภีคตภณฺฑคฺคหณตฺถํ อตฺตโน ภาชนํ ปเวเสตฺวา
อนฺโตกุมฺภิยํ ปญฺจมาสกํ วา อติเรกปญฺจมาสกํ วา อคฺฆนกํ
เถยฺยจิตฺโต อามสติ อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺส ฯ ปริจฺเฉโท เจตฺถ
ปาราชิกนิยมตฺถํ วุตฺโต ฯ เถยฺยจิตฺเตน อูนปญฺจมาสกมฺปิ
อามสนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติเยว ฯ
ผนฺทาเปตีติ เอตฺถ ยาว เอกาพทฺธํ กตฺวา อตฺตโน
ภาชนํ ปเวเสติ ตาว ผนฺทาเปตีติ วุจฺจติ ฯ อปิจ อิโตื จิโต
จ อปพฺยูหนฺโตปิ ผนฺทาเปติเยว ฯ โส ถุลฺลจฺจยํ อาปชฺชติ ฯ
ยทา ปน เอกาพทฺธภาโว ฉินฺโน กุมฺภีคตํ กุมฺภิยเมว
ภาชนคตมฺปิ ภาชเนเยว โหติ ตทา อตฺตโน ภาชนคตนฺนาม
โหติ ฯ เอวํ กตฺวา กุมฺภิโต อนีหเฏปิ ภาชเน ปาราชิกํ
อาปชฺชติ ฯ
มุฏฺฐึ วา ฉินฺทตีติ เอตฺถ ยถา องฺคุลนฺตเรหิ นิกฺขนฺต-
กหาปณา กุมฺภิคเต กหาปเณ น สมฺผุสนฺติ เอวํ มุฏฺฐึ
กโรนฺโต มุฏฺฐึ ฉินฺทติ นาม ฯ โสปิ ปาราชิกํ อาปชฺชติ ฯ
สุตฺตารุฬฺหนฺติ (๒) สุตฺเต อารุฬฺหํ ฯ สุตฺเต อาวุตสฺสปิ
# ๑. ม. ภาชนนฺติ ฯ ๒. สฺยา. ม. สุตฺตารูฬฺหนฺติ ฯ ๓. ม. อารูฬฺหํ ฯ
สุตฺตมยสฺสปิ เอตํ อธิวจนํ ฯ ปามงฺคาทีนิ โสวณฺณมยานิปิ
โหนฺติ รูปิยมยานิปิ สุตฺตมยานิปิ มุตฺตาวลีอาทโยปิ เอตฺเถว
สงฺคหํ คตา ฯ เวฐนนฺติ สีสเวฐนปโฏ วุจฺจติ ฯ เอเตสุ
ยงฺกิญฺจิ เถยฺยจิตฺโต อามสติ ทุกฺกฏํ ฯ ผนฺทาเปติ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
ปามงฺคโกฏิยํ คเหตฺวา อากาสฏฺฐํ อกโรนฺโต อุทฺธาเรติ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ
ฆํสนฺโต นีหรตีติ เอตฺถ ปน ปริปุณฺณาย กุมฺภิยา
อุปริ สมติตฺติกํ กุมฺภึ กตฺวา ฐปิตํ วา เอกํ โกฏึ
พุนฺเธ (๑) เอกํ โกฏึ มุขวฏฺฏิยํ กตฺวา ฐปิตํ วา ฆํสนฺตสฺส
นีหรโต ถุลฺลจฺจยํ ฯ กุมฺภีมุขา โมเจนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ ยํ
ปน อุปฑฺฒกุมฺภิยํ วา ริตฺตกุมฺภิยํ วา ฐปิตํ ตสฺส อตฺตนา
ผุฏฺโฐกาโสว ฐานํ น สกลา กุมฺภี ตสฺมา ตํ ฆํสนฺตสฺสาปิ
นีหรโต ปติฏฺฐิโตกาสโต เกสคฺคมตฺเต มุตฺเต ปาราชิกเมว ฯ
กุมฺภิยา ปน ปริปุณฺณาย วา อูนาย วา อุชุกเมว อุทฺธรนฺตสฺส
เหฏฺฐิมโกฏิยา ปติฏฺฐิโตกาสา มุตฺตมตฺเต ปาราชิกํ ฯ อนฺโต-
กุมฺภิยํ ฐปิตํ ยงฺกิญฺจิ ปาราชิกปโหนกํ ภณฺฑํ สกลกุมฺภิยํ
จาเลนฺตสฺส ปามงฺคาทีนิ จ ฆํสิตฺวา นีหรนฺตสฺส ยาว
มุขวฏฺฏึ นาติกฺกมติ ตาว ถุลฺลจฺจยเมว ฯ ตสฺส หิ สพฺพาปิ
กุมฺภี ฐานนฺติ สงฺเขปมหาปจฺจริยาทีสุ วุตฺตํ ฯ มหาอฎฺฐ-
# ๑. ม. พุนฺเท ฯ
กถายมฺปน ฐปิตฏฺฐานเมว ฐานํ โน สกลา กุมฺภี ตสฺมา
ยถาฐิตฏฺฐานโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ โมเจนฺตสฺส ปาราชิกเมวาติ
วุตฺตํ ฯ ตํ ปมาณํ ฯ อิตรํ ปน อากาสคตํ อกโรนฺตสฺส
จีวรวํเส ฐปิตจีวรเวฐกนเยน วุตฺตํ ฯ ตํ น คเหตพฺพํ ฯ
วินยวินิจฺฉเย หิ อาคเต ครุเก ฐาตพฺพํ ฯ เอสา วินย-
ธมฺมตา ฯ อปิจ อตฺตโน ภาชนคตํ วา กโรติ มุฏฺฐึ วา
ฉินฺทตีติ วจนโต เจตํ เวทิตพฺพํ ยถา อนฺโตกุมฺภิยํ ฐิตสฺส
น สพฺพา กุมฺภี ฐานนฺติ ฯ