ภทฺทิยวตฺถุมฺหิ ฯ ภทฺทิยํ นาม นครํ ฯ ชาติยา วนํ
นาม ชาติปุปฺผคุมฺพานํ อุสฺสนฺนตาย เอวํ ลทฺธนามํ ฯ ตํ
ตสฺส นครสฺส อุปจาเร วนํ ฯ โส ตตฺถ นิปนฺโน เตน
วาตูปตฺถมฺเภน มหานิทฺทํ โอกฺกมิ ฯ เอกรสํ ภวงฺคเมว วตฺตติ ฯ
กิลินฺนํ ปสฺสิตฺวาติ อสุจิกิลิฏฺฐํ ปสฺสิตฺวา ฯ
อิโต ปรานิ สาทิยนปฏิสํยุตฺตานิ จตฺตาริ วตฺถูนิ
อชานนวตฺถุ จาติ ปญฺจ อุตฺตานตฺถาเนว ฯ
ทฺวีสุ อสาทิยนวตฺถูสุ ฯ สหสา วุฏฺฐาสีติ อาสิวิเสน ทฏฺโฐ
วิย อคฺคินา ทฑฺโฒ วิย จ ตุริตํ วุฏฺฐาสิ ฯ อกฺกมิตฺวา
ปวฏฺเฏสีติ อปฺปมตฺโต ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก อุปฏฺฐิตสฺสติ
ขิปฺปํ วุฏฺฐหนฺโตว อกฺกมิตฺวา ภูมิยํ ปวฏฺเฏนฺโต (๑) โลเลนฺโต (๑)
ปาเตสิ ฯ ปุถุชฺชนกลฺยาณเกหิ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ จิตฺตํ
รกฺขิตพฺพํ ฯ อยญฺจ เตสํ อญฺญตโร สงฺคามสีสโยโธ ภิกฺขุ ฯ

ทฺวารํ วิวริตฺวา นิปนฺนวตฺถุมฺหิ ฯ ทิวา ปฏิสลฺลิยนฺเตนาติ
ทิวา นิปชฺชนฺเตน ฯ ทฺวารํ สํวริตฺวา ปฏิสลฺลิยิตุนฺติ ทฺวารํ
ปิทหิตฺวา นิปชฺชิตุํ ฯ เอตฺถ จ กิญฺจาปิ ปาลิยํ อยนฺนาม
อาปตฺตีติ น วุตฺตา วิวริตฺวา นิปฺปนฺนโทเสน ปน อุปฺปนฺเน
วตฺถุสฺมึ อนุชานามิ ภิกฺขเว ทิวา ฯเปฯ ปฏิสลฺลิยิตุนฺติ
วุตฺตตฺตา ทฺวารํ อสํวริตฺวา ปฏิสลฺลิยนฺตสฺส ทุกฺกฏํ วุตฺตํ ฯ
ภควโต หิ อธิปฺปายํ ญตฺวา อุปาลิตฺเถราทีหิ อฏฺฐกถา
ฐปิตา ฯ อตฺถาปตฺติ ทิวา อาปชฺชติ โน รตฺตินฺติ อิมินาปิ
เจตํ สิทฺธํ ฯ

กีทิสํ ปน ทฺวารํ สํวริตพฺพํ กีทิสํ น สํวริตพฺพํ ฯ
รุกฺขปทรเวฬุปทรกิลญฺชปณฺณาทีนํ เยน เกนจิ กวาฏํ กตฺวา
เหฏฺฐา อุทุกฺขเล อุปริ อุตฺตรปาสเก จ ปเวเสตฺวา กตํ
ปริวตฺตกทฺวารเมว สํวริตพฺพํ ฯ อญฺญํ โครูปานํ วชฺเชสุ (๑)
รุกฺขสูจิกณฺฏกทฺวารํ คาเม คามตฺถกนกํ จกฺกลกยุตฺตทฺวารํ
ผลเกสุ วา กิฏิกาสุ วา เทฺว ตีณิ จกฺกลกานิ โยเชตฺวา
กตํ สํสรณกิฏิกทฺวารํ อาปเณสุ วิย กตํ อุคฺฆาฏนกิฏิก-
ทฺวารํ ทฺวีสุ ตีสุ ฐาเนสุ เวณุสลากา โคเปตฺวา ปณฺณกุฏีสุ
กตํ สลากหตฺถกทฺวารํ ทุสฺสสาณิทฺวารนฺติ เอวรูปํ ทฺวารํ
น สํวริตพฺพํ ฯ ปตฺตหตฺถสฺส กวาฏปฺปณามเน ปน เอกํ
ทุสฺสสาณิทฺวารเมว อนาปตฺติกรํ ฯ อวเสสานิ ปณาเมนฺตสฺส
อาปตฺติ ฯ ทิวา ปฏิสลฺลิยนฺตสฺส ปน ปริวตฺตกทฺวารเมว
อาปตฺติกรํ ฯ เสสานิ สํวริตฺวา วา อสํวริตฺวา วา นิปชฺชนฺตสฺส
# ๑. ม. วเชสุ วิย ฯ
อาปตฺติ นตฺถิ ฯ สํวริตฺวา ปน นิปชฺชิตพฺพํ ฯ เอตํ วตฺตํ ฯ
ปริวตฺตกทฺวารํ ปน กิตฺตเกน สํวุตํ โหติ ฯ สูจิฆฏิกาสุ
ทินฺนาสุ สุสํวุตเมว โหติ ฯ อปิจ โข สูจิมตฺเตปิ ทินฺเน
วฏฺฏติ ฆฏิกามตฺเตปิ ทินฺเน วฏฺฏติ ทฺวารพาหํ ผุเสตฺวา
ปิทหิตมตฺเตปิ วฏฺฏติ อีสกํ อผุสิเตปิ วฏฺฏติ สพฺพนฺติเมน
วิธินา ยาวตา สีสํ นปฺปวิสติ ตาวตา อผุสิเตปิ วฏฺฏตีติ ฯ
สเจ พหูนํ วลญฺชนฏฺฐานํ โหติ ภิกฺขุํ วา สามเณรํ วา
ทฺวารํ อาวุโส ชคฺคาหีติ วตฺวาปิ นิปฺปชฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ อถ
ภิกฺขู จีวรกมฺมํ วา อญฺญํ วา กิญฺจิ กโรนฺตา นิสินฺนา
โหนฺติ เอตํ ทฺวารํ ชคฺคิสฺสนฺตีติ อาโภคํ กตฺวาปิ นิปชฺชิตุํ
วฏฺฏติ ฯ กุรุนฺทฏฺฐกถายํ ปน อุปาสกมฺปิ อาปุจฺฉิตฺวา เอส
ชคฺคิสฺสตีติ อาโภคํ กตฺวา วา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ เกวลํ ภิกฺขุนึ
วา มาตุคามํ วา อาปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ อถ ทฺวารสฺส
อุทุกฺขลํ วา อุตฺตรปาสโก วา ภินฺโน โหติ อฏฺฐปิโต วา
สํวริตุํ น สกฺโกติ นวกมฺมตฺถํ วา ปน อิฏฺฐกปุญฺโช วา
มตฺติกาทีนํ วา ราสิ อนฺโตทฺวาเร กโต โหติ อฏฺฏํ วา
พนฺธนฺติ ยถา สํวริตุํ น สกฺกติ (๑) เอวรูเป อนฺตราเย
อสํวริตฺวาปิ นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ ยทิ ปน กวาฏํ นตฺถิ
ลทฺธกปฺปเมว ฯ อุปริ สยนฺเตน นิสฺเสณึ อาโรเปตฺวา
# ๑. ม. สกฺโกติ ฯ
นิปชฺชิตพฺพํ ฯ สเจ นิสฺเสณีมตฺถเก ถกนกํ โหติ ถเกตฺวา
นิปชฺชิตพฺพํ ฯ คพฺเภ นิปชฺชนฺเตน คพฺภทฺวารํ วา ปมุขทฺวารํ
วา ยํกิญฺจิ สํวริตฺวา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ เอกกุฑฺฑเก
เคเห ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทฺวารานิ กตฺวา วลญฺเชนฺติ เทฺวปิ
ทฺวารานิ ชคฺคิตพฺพานิ ฯ
ติภูมิเกปิ ปาสาเท ทฺวารํ ชคฺคิตพฺพเมว ฯ สเจ
ภิกฺขาจารา ปฏิกฺกมฺม โลหปาสาทสทิสํ ปาสาทํ พหู ภิกฺขู
ทิวาวิหารตฺถํ ปวิสนฺติ สงฺฆตฺเถเรน ทฺวารปาลสฺส ทฺวารํ
ชคฺคาหีติ วตฺวา วา ทฺวารชคฺคนํ เอตสฺส ภาโรติ อาโภคํ
กตฺวา วา ปวิสิตฺวา นิปชฺชิตพฺพํ ฯ ยาว สงฺฆนวเกน เอวเมว
กาตพฺพํ ฯ ปุเร ปวิสนฺตานํ ทฺวารชคฺคนํ นาม ปจฺฉิมานํ
ภาโรติ เอวํ อาโภคํ กาตุมฺปิ วฏฺฏติ ฯ อนาปุจฺฉา วา
อาโภคํ วา อกตฺวา อนฺโตคพฺเภ วา อสํวุตทฺวาเร พหิ
วา นิปชฺชนฺตานํ อาปตฺติ ฯ คพฺเภ วา พหิ วา นิปชฺชนกาเลปิ
ทฺวารชคฺคนํ นาม มหาทฺวาเร ทฺวารปาลสฺส ภาโรติ อาโภคํ
กตฺวา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติเยว ฯ โลหปาสาทาทีสุ อากาสตเล
นิปชฺชนฺเตนาปิ ทฺวารํ สํวริตพฺพเมว ฯ
อยํ เหตฺถ สงฺเขโป ฯ อิทํ ทิวา ปฏิสลฺลิยนํ เยน เกนจิ
ปริกฺขิตฺเต สทฺวารพนฺธฏฺฐาเน กถิตํ ฯ ตสฺมา อพฺโภกาเส วา
รุกฺขมูเล วา มณฺฑเป วา ยตฺถกตฺถจิ สทฺวารพนฺเธ นิปชฺชนฺเตน
ทฺวารํ สํวริตฺวาว นิปชฺชิตพฺพํ ฯ สเจ มหาปริเวณํ โหติ
มหาโพธิองฺคณโลหปาสาทองฺคณสทิสํ พหูนํ โอตรณฏฺฐานํ ยตฺถ
ทฺวารํ สํวุตมฺปิ สํวุตฏฺฐาเน น ติฏฺฐติ ทฺวารํ อลภนฺตา
ปาการํ อภิรุหิตฺวาปิ วิจรนฺติ ตตฺถ สํวรณกิจฺจํ นตฺถิ ฯ
รตฺตึ ทฺวารํ วิวริตฺวา นิปนฺโน อรุเณ อุคฺคเต อุฏฺฐหติ
อนาปตฺติ ฯ สเจ ปน ปพุชฺฌิตฺวา ปุน สุปติ อาปตฺติ ฯ
โย ปน อรุเณ อุคฺคเต วุฏฺฐหิสฺสามีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ว
ทฺวารํ อสํวริตฺวา รตฺตึ นิปชฺชติ ยถาปริจฺเฉทเมว วุฏฺฐาติ
ตสฺส อาปตฺติเยว ฯ มหาปจฺจริยํ ปน เอวํ นิปชฺชนฺโต
อนาทริยทุกฺกฏา น มุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ
โย ปน พหุเมว รตฺตึ ชคฺคิตฺวา อทฺธานํ วา คนฺตฺวา
ทิวา กิลนฺตรูโป มญฺเจ นิสินฺโน ปาเท ภูมิโต อโมเจตฺวา ว
นิทฺทาวเสน นิปชฺชติ ตสฺส อนาปตฺติ ฯ สเจ โอกฺกนฺตนิทฺโท
อชานนฺโตปิ ปาเท มญฺจกํ อาโรเปติ อาปตฺติเยว ฯ นิสีทิตฺวา
อปสฺสาย สุปนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ โยปิจ นิทฺทํ วิโนเทสฺสามีติ
จงฺกมนฺโต ปติตฺวา สหสา วุฏฺฐาติ ตสฺสาปิ อนาปตฺติ ฯ โย
ปน ปติตฺวา ตตฺเถว สยติ น วุฏฺฐาติ ตสฺส อาปตฺติ ฯ
โก มุจฺจติ โก น มุจฺจตีติ ฯ มหาปจฺจริยํ ตาว
เอกภงฺเคน นิปนฺนโกเอว มุจฺจติ ปาเท ปน ภูมิโต โมเจตฺวา
นิปนฺโน ยกฺขคหิตโกปิ วิสญฺญิภูโตปิ น มุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ
กุรุนฺทฏฺฐกถายํ พนฺธิตฺวา นิปชฺชาปิโตว มุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ
มหาอฏฺฐกถายํ ปน โย จงฺกมนฺโต มุจฺฉิตฺวา ปติโต ตตฺเถว
สุปติ ตสฺสาปิ อวสตฺตา อาปตฺติ น ทิสฺสติ อาจริยา ปน
น กถยนฺติ ตสฺมา อาปตฺติเยวาติ มหาปทุมตฺเถเรน วุตฺตํ ฯ
เทฺว ปน ชนา อาปตฺติโต มุจฺจนฺติเยว โย จ ยกฺขคหิตโก
โย จ พนฺธิตฺวา นิปชฺชาปิโตติ ฯ

ภารุกจฺฉวตฺถุมฺหิ ฯ อนาปตฺติ สุปินนฺเตนาติ ยสฺมา
สุปินนฺเต อวิสยตฺตา เอวํ โหติ ตสฺมา อุปาลิตฺเถโร ภควตา
อวินิจฺฉิตปุพฺพมฺปิ อิมํ วตฺถุํ นยคฺคาเหน วินิจฺฉินิ ฯ ภควาปิ
จ สุตฺวา สุกถิตํ ภิกฺขเว อุปาลินา อปเท ปทํ กโรนฺโต
วิย อากาเส ปทํ ทสฺเสนฺโต วิย อุปาลิ อิมํ ปญฺหํ กเถสีติ
วตฺวา เถรํ เอตทคฺเค ฐเปสิ เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ
ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลีติ ฯ อิโต ปรานิ สุปวาสาทีนิ (๑)
อุตฺตานตฺถาเนว ฯ
ภิกฺขุนีสมฺปโยชนาทีสุ ฯ เต ลิจฺฉวิกุมารกา ขิฑฺฑาปสุตา
อตฺตโน อนาจาเรน เอวํ อกํสุ ฯ ตโต ปฏฺฐาย ลิจฺฉวีนํ
วินาโส เอวํ อุทปาทิ ฯ
วุฑฺฒปพฺพชิตวตฺถุมฺหิ ฯ ทสฺสนํ อคมาสีติ อนุกมฺปาย ตํ
# ๑. ม. สุปพฺพาทีนิ ฯ อิทํ ภเวยฺย เตน โข ปน สมเยน ราชคเห สุปพฺพา
# นาม อุปาสิกาติ วุตฺตตฺตา ฯ
ทกฺขิสฺสามีติ เคหํ อคมาสีติ ฯ อถสฺส สา อตฺตโน จ
ทารกานญฺจ นานปฺปกาเรหิ อนาถภาวํ สํวณฺเณสิ อนเปกฺขญฺจ
นํ ญตฺวา กุปิตา เอหิ วิพฺภมาหีติ พลกฺกาเรน อคฺคเหสิ ฯ
โส อตฺตานํ โมเจตุํ ปฏิกฺกมนฺโต ชราทุพฺพลตาย อตฺตโน
ปริปติ ฯ ตโต สา อตฺตโน มนํ อกาสิ ฯ โส ปน ภิกฺขุ
อนาคามี สมุจฺฉินฺนกามราโค ตสฺมา น สาทิยีติ ฯ
มิคโปตกวตฺถุ อุตฺตานตฺถเมวาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย
ปฐมปาราชิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
ตตฺรีทํ สมนฺตปาสาทิกาย สมนฺตปาสาทิกตสฺมึ
อาจริยปรมฺปรโต นิทานวตฺถุปฺปเภททีปนโต
ปรสมยวิสชฺชนโต (๑) สกสมยวิสุทฺธิโต เจว
พฺยญฺชนปริโสธนโต ปทตฺถโต ปาลิโยชนกฺกมโต
สิกฺขาปทวินิจฺฉยโต วิภงฺคนยเภททสฺสนโต
สมฺปสฺสตํ น ทิสฺสติ กิญฺจิ อปาสาทิกํ ยโต เอตฺถ
วิญฺญูนมยํ ตสฺมา สมนฺตปาสาทิกาเตฺวว
สํวณฺณนา ปวตฺตา วินยสฺส วินยทมนกุสเลน (๒)
วุตฺตสฺส โลกนาเถน โลกานุกมฺปมาเนนาติ (๓) ฯ

ทุติยปาราชิกวณฺณนา
ทุติยํ อทุติเยน ยํ ชิเนน ปกาสิตํ
ปาราชิกนฺตสฺส ทานิ ปตฺโต สํวณฺณนากฺกโม
ยสฺมา ตสฺมา สุวิญฺเญยฺยํ ยํ ปุพฺเพ จ ปกาสิตํ
ตํ สพฺพํ วชฺชยิตฺวาสฺส โหติ สํวณฺณนา อยํ ฯ
ธนิยวตฺถุวณฺณนา

เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ
ปพฺพเตติ ฯ ราชคเหติ เอวํ นามเก นคเร ฯ ตํ หิ มนฺธาตุ-
มหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ ฯ อญฺเญเปตฺถ
ปกาเร วณฺณยนฺติ ฯ กินฺเตหิ นามเมตํ ตสฺส นครสฺส ฯ
ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ ฯ เสสกาเล
สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ ฯ เตสํ วสนวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ ฯ
เอวํ โคจรคามํ ทสฺเสตฺวา นิวาสนฏฺฐานมาห ฯ คิชฺฌกูเฏ
ปพฺพเตติ โส จ คิชฺฌา วาสฺส กูเฏ วสึสุ คิชฺฌสทิสานิ
วาสฺส กูฏานิ ตสฺมา คิชฺฌกูโฏติ วุจฺจติ ฯ
สมฺพหุลาติ วินยปริยาเยน ตโย ชนา สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ
ตโต ปรํ สงฺโฆ ฯ สุตฺตนฺตปริยาเยน ตโย ตโย เอว ตโต ปฏฺฐาย
# ๑. ม. วชฺชยิตฺวาน ฯ
สมฺพหุลา ฯ อิธ สุตฺตนฺตปริยาเยน สมฺพหุลาติ เวทิตพฺพา ฯ
สนฺทิฏฺฐาติ นาติวิสฺสาสิกา น ทฬฺหมิตฺตา วุจฺจนฺติ ฯ ตตฺถ
ตตฺถ สงฺคมฺม ทิฏฺฐตฺตา หิ เต สนฺทิฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ ฯ
สมฺภตฺตาติ วิสฺสาสิกา ทฬฺหมิตฺตา วุจฺจนฺติ ฯ เต หิ สุฏฺฐุ
ภตฺตา ภชมานา เอกสมฺโภคปริโภคานิ กตฺวา สมฺภตฺตาติ
วุจฺจนฺติ ฯ อิสิคิลิปสฺเสติ อิสิคิลิ นาม ปพฺพโต ตสฺส ปสฺเส ฯ
ปุพฺเพ กิร ปญฺจสตมตฺตา ปจฺเจกสมฺพุทฺธา กาสิโกสลาทีสุ
ชนปเทสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ตสฺมึ ปพฺพเต
สนฺนิปติตฺวา สมาปตฺติยา วีตินาเมนฺติ ฯ มนุสฺสา เต ปวิสนฺเตเยว
ปสฺสนฺติ น นิกฺขมนฺเต ตโต อาหํสุ อยํ ปพฺพโต อิเม อิสี
คิลตีติ ฯ ตทุปาทาย ตสฺส อิสิคิลิเตฺวว สมญฺญา อุทปาทิ ฯ
ตสฺส ปสฺเส ปพฺพตปาเท ฯ
ติณกุฏิกาโย กริตฺวาติ ติณกุฏิโย ติณจฺฉทนา สทฺวาร-
พนฺธา กุฏิโย กตฺวา ฯ

วสฺสํ อุปคจฺฉนฺเตน หิ นาลกปฏิปทํ
ปฏิปนฺเนนาปิ ปญฺจนฺนํ ฉทนานํ อญฺญตเรน ฉนฺเนเยว
สทฺวารพนฺเธ เสนาสเน อุปคนฺตพฺพํ ฯ วุตฺตํ เหตํ น
ภิกฺขเว อเสนาสนิเกน วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ โย อุปคจฺเฉยฺย
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ ฯ ตสฺมา วสฺสกาเล สเจ เสนาสนํ
ลภติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ ลภติ หตฺถกมฺมํ ปริเยสิตฺวาปิ
กาตพฺพํ ฯ หตฺถกมฺมํ อลภนฺเตน สามมฺปิ กาตพฺพํ ฯ น
เตฺวว อเสนาสนิเกน วสฺสํ อุปคนฺตพฺพํ ฯ อยมนุธมฺมตา ฯ
ตสฺมา เต ภิกฺขู ติณกุฏิโย กริตฺวา รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทีนิ
ปริจฺฉินฺทิตฺวา กติกวตฺตานิ จ ขนฺธกวตฺตานิ จ อธิฏฺฐาย
ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขมานา วสฺสํ อุปคญฺฉึสุ ฯ
อายสฺมาปิ ธนิโยติ น เกวลํ เต เถรา อิมสฺส
สิกฺขาปทสฺส อาทิกมฺมิโก อายสฺมา ธนิโยปิ ฯ กุมฺภการปุตฺโตติ
กุมฺภการสฺส ปุตฺโต ฯ ตสฺส หิ นามํ ธนิโยติ ปิตา กุมฺภกาโร
เตน วุตฺตํ ธนิโย กุมฺภการปุตฺโตติ ฯ วสฺสํ อุปคญฺฉีติ เตหิ
เถเรหิ สทฺธึ เอกฏฺฐาเนเยว ติณกุฏิกํ กริตฺวา วสฺสํ
อุปคญฺฉิ ฯ วสฺสํ วุฏฺฐาติ ปุริมิกาย อุปคตา มหาปวารณาย
ปวาริตา ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย วุฏฺฐวสฺสาติ วุจฺจนฺติ เอวํ
วสฺสํ วุฏฺฐา หุตฺวา ฯ
ติณกุฏิโย ภินฺทิตฺวาติ น มุคฺครปฺปหาราทีหิ จุณฺณ-
วิจุณฺณํ กตฺวา วตฺตสีเสน ปน ติณญฺจ ทารุวลฺลีอาทีนิ จ
โอโรเปตฺวาติ อตฺโถ ฯ เยน หิ วิหารปจฺจนฺเต กุฏี กตา
โหติ เตน สเจ อาวาสิกา ภิกฺขู โหนฺติ เต อาปุจฺฉิตพฺพา
สเจ อิมํ กุฏึ ปฏิชคฺคิตฺวา โกจิ วสิตุํ อุสฺสหติ ตสฺเสว
เทถาติ วตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ เยน อรญฺเญ วา กตา โหต
ปฏิชคฺคนกํ วา น ลภติ เตน อญฺเญสมฺปิ ปริโภคํ
ภวิสฺสตีติ ปฏิสาเมตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ เต ปน ภิกฺขู อรญฺเญ
กุฏิโย กตฺวา ปฏิชคฺคนกํ อลภนฺตา ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ
ปฏิสาเมตฺวา สงฺโคปิตฺวาติ อตฺโถ ฯ ยถา จ ฐปิตํ อุปจิกาทีหิ
น ขชฺชติ อโนวสฺสกญฺจ โหติ ตถา ฐเปตฺวา อิมํ ฐานํ
อาคนฺตฺวา วสิตุกามานํ สพฺรหฺมจารีนํ อุปการาย ภวิสฺสตีติ
คมิยวตฺตํ ปูเรตฺวา ฯ
ชนปทจาริกํ ปกฺกมึสูติ อตฺตโน อตฺตโน จิตฺตานุกูลํ
ชนปทํ อคมํสุ ฯ อายสฺมา ธนิโย กุมฺภการปุตฺโต ตตฺเถว
วสฺสํ วสีติอาทิ อุตฺตานตฺถเมว ฯ ยาวตติยกนฺติ ยาวตติยกํ
วารํ ฯ อนวโยติ อนุอวโย ฯ สนฺธิวเสน อุการโลโป ฯ
อนุอวโย ยํ ยํ กุมฺภกาเรหิ กตฺตพฺพนฺนาม อตฺถิ สพฺพตฺถ
อนูโน ปริปุณฺณสิปฺโปติ อตฺโถ ฯ สเกติ อตฺตโน สนฺตเก ฯ
อาจริยเกติ อาจริยกมฺเม ฯ กุมฺภการกมฺเมติ กุมฺภการานํ
กมฺเม ฯ กุมฺภกาเรหิ กตฺตพฺเพติ อตฺโถ ฯ เอเตน สกํ อาจริยกํ
สรูปโต ทสฺสิตํ โหติ ฯ ปริโยทาตสิปฺโปติ ปริสุทฺธสิปฺโป ฯ
อนวยตฺเตปิ สติ อญฺเญหิ อสทิสสิปฺโปติ วุตฺตํ โหติ ฯ
สพฺพมตฺติกามยนฺติ ปิฏฺฐิสงฺฆาฏกวาฏสูจิฆฏิกวาตปาน-
กวาฏมตฺตํ ฐเปตฺวา อวเสสํ ภิตฺติจฺฉทนกฏฺฐกมฺมาทิเภทํ สพฺพํ
เคหสมฺภารํ มตฺติกามยเมว กตฺวาติ อตฺโถ ฯ ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ
โคมยญฺจ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตํ กุฏิกํ ปจีติ สพฺพมตฺติกามยํ กตฺวา
ปาณิกาย ฆํสิตฺวา สุกฺขาเปตฺวา เตลตมฺพมตฺติกาย ปริมชฺชิตฺวา
อนฺโต จ พหิ จ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ยถา ปกฺกา สุปกฺกา
โหติ เอวํ ปจิ ฯ เอวํ ปกฺกา จ ปน สา อโหสิ กุฏิกา ฯ
อภิรูปาติ สุรูปา ฯ ปาสาทิกาติ ปาสาทชนิกา ฯ โลหิตกาติ
โลหิตวณฺณา ฯ กึกิณิกสทฺโทติ กึกิณิกชาลสฺส สทฺโท ฯ ยถา
กิร นานารตเนหิ กตสฺส กึกิณิกชาลสฺส สทฺโท โหติ เอวํ
ตสฺสา กุฏิยา วาตปานนฺตริกาทีหิ ปวิฏฺเฐน วาเตน สมาหตาย
สทฺโท อโหสิ ฯ เอเตนสฺสา อนฺโต จ พหิ จ สุปกฺกภาโว
ทสฺสิโต โหติ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน กึกิณิกาติ กํสภาชนํ
ตสฺมา อภิหตสฺส กํสภาชนสฺส สทฺโท เอวมสฺสา วาตาหตาย
สทฺโท อโหสีติ วุตฺตํ ฯ
กึ เอตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ชานนฺโต ว ภควา
กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ ฯ ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสุนฺติ
สพฺพมตฺติกามยาย กุฏิกาย กรณภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย ภควโต
อาโรเจสุํ ฯ กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว ฯเปฯ กุฏิกํ กริสฺสตีติ
อิทํ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ ฯ อกาสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตสฺส
ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ ฯ น หิ นาม ภิกฺขเว
ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทยา อนุกมฺปา อวิเหสา
ภวิสฺสตีติ เอตฺถ อนุทยาติ อนุรกฺขณา ฯ เอเตน เมตฺตาปุพฺพภาคํ
ทสฺเสติ ฯ อนุกมฺปาติ ปรทุกฺเขน จิตฺตกมฺปนา ฯ อวิเหสาติ
# ๑. ม. กึกณิกสทฺโทติ ฯ
อวิหึสนา ฯ เอเตหิ กรุณาปุพฺพภาคํ ทสฺเสติ ฯ อิทํ วุตฺตํ
โหติ ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปฐวีขนนจิกฺขลฺลมทฺทน-
อคฺคิทาเนสุ พหู ขุทฺทานุขุทฺทเก ปาเณ พฺยาพาเธนฺตสฺส
วินาเสนฺตสฺส เตสุ ปาเณสุ เมตฺตากรุณานํ ปุพฺพภาคมตฺตาปิ
อนุทยา อนุกมฺปา อวิเหสา น หิ นาม ภวิสฺสติ อปฺปมตฺตกาปิ
นาม น ภวิสฺสตีติ ฯ มา ปจฺฉิมา ชนตา ปาเณสุ ปาตพฺยตํ
อาปชฺชตีติ ปจฺฉิโม ชนสมูโห ปาเณสุ ปาตพฺยภาวํ มา
อาปชฺชิ ฯ พุทฺธกาเลปิ ภิกฺขูหิ เอวํ กตํ อีทิเสสุ ฐาเนสุ
ปาเณสุ ปาณาติปาตํ กโรนฺตานํ นตฺถิ โทโสติ มญฺญิตฺวา
อิมสฺส ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชมานา ปจฺฉิมา ชนตา มา ปาเณสุ
ปาตพฺเพ ฆํสิตพฺเพ เอวํ มญฺญีติ วุตฺตํ โหติ ฯ

เอวํ ธนิยํ ครหิตฺวา น จ ภิกฺขเว สพฺพมตฺติกา
มยา กุฏิกา กาตพฺพาติ อายตึ ตาทิสาย กุฏิกาย กรณํ
ปฏิกฺขิปิ ฯ ปฏิกฺขิปิตฺวา จ โย กเรยฺย อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ
สพฺพมตฺติกามยกุฏิกากรเณ อาปตฺตึ ฐเปสิ ฯ ตสฺมา โยปิ
ปฐวีขนนาทินา ปาเณสุ ปาตพฺยตํ อนาปชฺชนฺโต ตาทิสํ กุฏิกํ
กโรติ โสปิ ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ ฯ ปฐวีขนนาทีหิ ปน ปาเณสุ
ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺโต ยํ ยํ วตฺถุํ วีติกฺกมติ ตตฺถ ตตฺถ
วุตฺตเมว อาปตฺตึ อาปชฺชติ ฯ อิธ ธนิยตฺเถรสฺส อาทิกมฺมิกตฺตา
อนาปตฺติ ฯ เสสานํ สิกฺขาปทํ อติกฺกมิตฺวา กโรนฺตานมฺปิ กตํ
ลภิตฺวา ตตฺถ วสนฺตานมฺปิ ทุกฺกฏเมว ฯ ทพฺพสมฺภารมิสฺสกา
ปน ยถา ตถา วา มิสฺสา โหตุ วฏฺฏติ ฯ สุทฺธมตฺติกา-
มยาว น วฏฺฏติ ฯ สาปิ อิฏฺฐกาหิ คิญฺชกาวสถสงฺเขเปน
กตา วฏฺฏติ ฯ

เอวมฺภนฺเตติ โข ฯเปฯ ตํ กุฏิกํ (๑) ภินฺทึสูติ
ภควโต วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กฏฺเฐหิ จ ปาสาเณหิ จ ตํ
กุฏิกํ วิกีรนฺตา ภินฺทึสุ ฯ
อถโข อายสฺมา ธนิโยติอาทิมฺหิ อยํ สงฺเขปตฺโถ ฯ ธนิโย
เอกปสฺเส ทิวาวิหารํ นิสินฺโน เตน สทฺเทน อาคนฺตฺวา เต
ภิกฺขู กิสฺส เม ตุมฺเห อาวุโส กุฏิกํ (๑) ภินฺทถาติ ปุจฺฉิตฺวา
โน (๒) ภควา เภทาเปตีติ สุตฺวา สุวจตาย สมฺปฏิจฺฉิ ฯ
กสฺมา ปน ภควา อิมินา อติมหนฺเตน อุสฺสาเหน
อตฺตโน วสนตฺถํ กตํ กุฏิกํ เภทาเปสิ นนุ เอตสฺเสตฺถ
วยกมฺมมฺปิ อตฺถีติ ฯ กิญฺจาปิ อตฺถิ อถโข ตํ ภควา อกปฺปิยาติ
ภินฺทาเปสิ ติตฺถิยทฺธโชติ ภินฺทาเปสิ ฯ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ
อฏฺฐกถายมฺปน อญฺญานิปิ การณานิ วุตฺตานิ สตฺตานุทยาย
ปตฺตจีวรคุตฺตตฺถาย เสนาสนพาหุลฺลปฏิเสธนตฺถายาติอาทีนิ ฯ
ตสฺมา อิทานิปิ โย ภิกฺขุ พหุสฺสุโต วินยญฺญู อญฺญํ ภิกฺขุํ
อกปฺปิยปริกฺขารํ คเหตฺวา วิจรนฺตํ ทิสฺวา ตํ ฉินฺทาเปยฺย
วา ภินฺทาเปยฺย วา อนุปวชฺโช โส เนว โจเทตพฺโพ น
# ๑. ม. กุฏึ ฯ ๒. ภควาติ ปทสฺส ปรโต ลิขิตพฺพํ ฯ
# ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
สาเรตพฺโพ น ตํ ลพฺภา วตฺตุํ มม ปริกฺขาโร ตยา
นาสิโต ตํ เม เทหีติ ฯ

ปาลิมุตฺตกวณฺณานา
ตตฺรายํ ปาลิมุตฺตโก กปฺปิยากปฺปิยปริกฺขารวินิจฺฉโย ฯ
เกจิ ตาลปณฺณจฺฉตฺตํ อนฺโต วา พหิ วา ปญฺจวณฺเณน
สุตฺเตน สิพฺเพตฺวา วณฺณมฏฺฐํ กโรนฺติ ตํ น วฏฺฏติ ฯ
เอกวณฺเณน ปน นีเลน วา ปีเตน วา เยน เกนจิ สุตฺเตน
อนฺโต วา พหิ วา สิพฺพิตุํ ฉตฺตทณฺฑคฺคาหณกํ สลาก-
ปญฺชรํ วา วินทฺธิตุํ วฏฺฏติ ฯ ตญฺจ โข ถิรกรณตฺถํ น
วณฺณมฏฺฐตฺถาย ฯ ฉตฺตปณฺเณสุ มกรทนฺตกํ วา อฑฺฒจนฺทกํ
วา ฉินฺทิตุํ น วฏฺฏติ ฯ ฉตฺตทณฺเฑ เคหตฺถมฺเภสุ วิย ฆฏโก
วา พาฬรูปกํ วา น วฏฺฏติ ฯ สเจปิ สพฺพตฺถ อารคฺเคน
เลขา ทินฺนา โหติ สาปิ น วฏฺฏติ ฯ ฆฏกมฺปิ พาฬรูปกมฺปิ
ภินฺทิตฺวา ธาเรตพฺพํ ฯ เลขาปิ ฆํสิตฺวา วา อปเนตพฺพา
สุตฺตเกน วา ทณฺโฑ เวเฐตพฺโพ ฯ ทณฺฑพุนฺเธ ปน อหิจฺฉตฺตก-
สณฺฐานํ วฏฺฏติ ฯ วาตปฺปหาเรน อจลนตฺถํ ฉตฺตมณฺฑลิกํ
รชฺชุเกหิ คาเหตฺวา ทณฺเฑ พนฺธนฺติ ฯ ตสฺมึ พนฺธนฏฺฐาเน
วาลยมิว อุกฺกีริตฺวา เลขํ ฐเปนฺติ สา วฏฺฏติ ฯ
จีวรมณฺฑนตฺถาย นานาสุตฺตเกหิ สตปทีสทิสํ สิพฺพนฺตา
อาคนฺตุกปฏํ (๑) ฐเปนฺติ อญฺญมฺปิ ยงฺกิญฺจิ สูจิกมฺมวิการํ กโรนฺติ
ปฏมุเข วา ปริยนฺเต วา เวณึ วา สงฺขลิกํ วา เอวมาทิ
สพฺพํ น วฏฺฏติ ฯ ปกติสูจิกมฺมเมว วฏฺฏติ ฯ คณฺฐิกปฏกญฺจ
ปาสกปฏกญฺจ อฏฺฐโกณมฺปิ โสฬสโกณมฺปิ กโรนฺติ ตตฺถ
อคฺฆิยคยมุคฺคราทีนิ (๒) ทสฺเสนฺติ กกฺกฏกกฺขีนิ อุกฺกีรนฺติ สพฺพํ
น วฏฺฏติ ฯ จตุกฺโกณเมว วฏฺฏติ ฯ