ตมฺพปณฺณิทีเป กิร
# ๑. ม. ขายิตํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ
เทฺว วินยธรา สมานาจริยกตฺเถรา อเหสุํ อุปติสฺสตฺเถโร จ
ปุสฺสเทวตฺเถโร จ ฯ เต มหาภเย [๑] วินยปิฏกํ ปริหรนฺตา
รกฺขึสุ ฯ เตสุ อุปติสฺสตฺเถโร พฺยตฺตตโร ฯ ตสฺสาปิ เทฺว
อนฺเตวาสิกา อเหสุํ มหาปทุมตฺเถโร จ มหาสุมตฺเถโร (๒) จ ฯ
เตสุ มหาสุมตฺเถโร นวกฺขตฺตุํ วินยปิฏกํ อสฺโสสิ ฯ มหา-
ปทุมตฺเถโร เตน สทฺธึ นวกฺขตฺตุํ วิสุญฺจ เอกโก นวกฺขตฺตุนฺติ
อฏฺฐารสกฺขตฺตุํ อสฺโสสิ ฯ อยเมว เตสุ พฺยตฺตตโร ฯ เตสุ
มหาสุมตฺเถโร นวกฺขตฺตุํ วินยปิฏกํ สุตฺวา อาจริยํ มุญฺจิตฺวา
อปรคงฺคํ อคมาสิ ฯ ตโต มหาปทุมตฺเถโร อาห สูโร วต
เร เอส วินยธโร โย ธรมานกํเยว อาจริยํ มุญฺจิตฺวา
อญฺญตฺถ วสิตพฺพํ มญฺญติ นนุ อาจริเย ธรมาเน วินย-
ปิฏกญฺจ อฏฺฐกถญฺจ อเนกกฺขตฺตุํ คเหตฺวาปิ น วิสฺสชฺเชตพฺพํ
นิจฺจกาลํ โสตพฺพํ อนุสํวจฺฉรํ สชฺฌายิตพฺพนฺติ ฯ
เอวํ วินยครุกานํ ภิกฺขูนํ กาเล เอกทิวสํ อุปติสฺสตฺเถโร
มหาปทุมตฺเถรปฺปมุขานํ ปญฺจนฺนํ อนฺเตวาสิกสตานํ ปฐม-
ปาราชิกสิกฺขาปเท อิมํ ปเทสํ วณฺเณนฺโต นิสินฺโน โหติ ฯ

ตํ อนฺเตวาสิกา ปุจฺฉึสุ ภนฺเต เยภุยฺเยน อกฺขยิเต ปาราชิกํ
เยภุยฺเยน ขยิเต ถุลฺลจฺจยํ อุปฑฺฒกฺขยิเต เกน ภวิตพฺพนฺติ ฯ
เถโร อาห อาวุโส พุทฺธา นาม ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺตา
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร อุปฺปนฺเนติ ทิสฺสติ ฯ ๒. สี. มหาสุมฺมตฺเถโร ฯ
# เอวมุปริปิ ฯ
น สาวเสสํ กตฺวา ปญฺญาเปนฺติ อนวเสสํ กตฺวา สพฺพํ
ปริยาทิยิตฺวา โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปาราชิกวตฺถุสฺมึ ปาราชิกเมว
ปญฺญาเปนฺติ อิทํ หิ สิกฺขาปทํ โลกวชฺชํ น ปณฺณตฺติวชฺชํ
ตสฺมา ยทิ อุปฑฺฒกฺขยิเต ปาราชิกํ ภเวยฺย ปญฺญาเปยฺย
สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปาราชิกจฺฉายา ปเนตฺถ น ทิสฺสติ ถุลฺลจฺย-
เมว ทิสฺสตีติ ฯ
อปิจ มตสรีเร ปาราชิกํ ปญฺญาเปนฺโต ภควา เยภุยฺเยน
อกฺขยิเต ฐเปสิ ตโต ปรํ ปาราชิกํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ถุลฺลจฺจยํ
ปญฺญาเปนฺโต เยภุยฺเยน ขยิเต ฐเปสิ ตโต ปรํ ถุลฺลจฺจยํ
นตฺถีติ ทสฺเสตุนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ขยิตาขยิตญฺจ นาเมตํ มต-
สรีรสฺมึเยว เวทิตพฺพํ น ชีวมาเน ฯ ชีวมาเน หิ นข-
ปิฏฺฐิปฺปมาเณปิ มํเส วา นหารุมฺหิ วา สติ ปาราชิกเมว
โหติ ฯ ยทิปิ นิมิตฺตํ สพฺพโส ขยิตํ ฉวิจมฺมํ นตฺถิ นิมิตฺต-
สณฺฐานํ ปญฺญายติ ปเวสนํ ชายติ ปาราชิกเมว ฯ นิมิตฺต-
สณฺฐานํ ปน อนวเสเสตฺวา สพฺพสฺมึ นิมิตฺเต ฉินฺทิตฺวา
สมนฺตโต ตจฺเฉตฺวา อุปฺปาฏิเต วณสงฺเขปวเสน ถุลฺลจฺจยํ ฯ
นิมิตฺตโต ปติตาย มํสเปสิยา อุปกฺกมนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ มต-
สรีเร ปน ยทิปิ สพฺพํ สรีรํ ขยิตํ โหติ ยทิปิ อกฺขยิตํ
ตโย ปน มคฺคา อกฺขยิตา เตสุ อุปกฺกมนฺตสฺส ปาราชิกํ ฯ
เยภุยฺเยน อกฺขยิเต ปาราชิกเมว อุปฑฺฒกฺขยิเต จ เยภุยฺเยน
ขยิเต จ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
มนุสฺสานํ ชีวมานสรีเร (๑) อกฺขินาสกณฺณจฺฉิทฺทวตฺถิโกเสสุ
สตฺถกาทีหิ กตวเณ วา เมถุนราเคน ติลผลมตฺตมฺปิ องฺค-
ชาตํ ปเวเสนฺตสฺส ถุลฺลจฺจยเมว ฯ อวเสสสรีเร อุปกจฺฉกาทีสุ
ทุกฺกฏํ ฯ มเต อลฺลสรีเร ปาราชิกกฺเขตฺเต ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยกฺ-
เขตฺเต ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ทุกฺกฏํ ฯ ยทา ปน สรีรํ
อุทฺธุมาตกํ โหติ กุถิตํ นีลมกฺขิกสมากิณฺณํ กิมิกุลสมากุลํ นวหิ
วณมุเขหิ ปคฺฆลิตปุพฺพกุณปภาเวน (๒) อุปคนฺตุมฺปิ อสกฺกุเณยฺยํ
ตทา ปาราชิกวตฺถุญฺจ ถุลฺลจฺจยวตฺถุญฺจ วิชหติ ตาทิเส สรีเร
ยตฺถ กตฺถจิ อุปกฺกมโต ทุกฺกฏเมว ฯ ติรจฺฉานคตานํ หตฺถิ-
อสฺสโคคทฺรภโอฏฺฐมหิสาทีนํ (๓) นาสาย ถุลฺลจฺจยํ ฯ วตฺถิโกเส
ถุลฺลจฺจยเมว ฯ สพฺเพสมฺปิ ติรจฺฉานคตานํ อกฺขิกณฺณวเณสุ
ทุกฺกฏํ อวเสสสรีเรปิ ทุกฺกฏเมว ฯ มตานํ อลฺลสรีเร ปาราชิกกฺ-
เขตฺเต ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต ถุลฺลจฺจยํ ทุกฺกฏกฺเขตฺเต
ทุกฺกฏํ ฯ
กุถิตกุณเป ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ
กายสํสคฺคราเคน วา เมถุนราเคน วา ชีวมานกปุริสสฺส
# ๑. ม. ชีวมานกสรีเร ฯ ๒. สี. ปคฺฆริตปุพฺพํ กุณปภาเวน ฯ
# ม. ปคฺคฬิตปุพฺพกุณปภาเวน ฯ
# ๓. ม. หตฺถิอสฺสโคณคทฺรภโอฏฺฐมหึสาทีนํ ฯ
วตฺถิโกสํ อปฺปเวเสนฺโต นิมิตฺเต (๑) นิมิตฺตํ ฉุปติ ทุกฺกฏํ ฯ
เมถุนราเคน อิตฺถิยา อปฺปเวเสนฺโต นิมิตฺเตน นิมิตฺตํ ฉุปติ
ถุลฺลจฺจยํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน อิตฺถีนิมิตฺตํ เมถุนราเคน
มุเขน ฉุปติ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุตฺตํ ฯ จมฺมกฺขนฺธเก ฉพฺพคฺคิยา
ภิกฺขู อจิรวติยา นทิยา คาวีนํ ตรนฺตีนํ วิสาเณสุปิ คณฺหนฺติ
กณฺเณสุปิ คณฺหนฺติ คีวายํปิ คณฺหนฺติ เฉปฺปายํปิ คณฺหนฺติ
ปิฏฺฐิมฺปิ อภิรุหนฺติ รตฺตจิตฺตาปิ องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ อิมิสฺสา
อตฺถุปฺปตฺติยา อวิเสเสน วุตฺตํ น จ ภิกฺขเว รตฺตจิตฺเตน
องฺคชาตํ ฉุปิตพฺพํ โย ฉุเปยฺย อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสาติ ฯ
ตํ สพฺพมฺปิ สํสนฺเทตฺวา ยถา น วิรุชฺฌติ ตถา คเหตพฺพํ ฯ
กถญฺจ น วิรุชฺฌติ ฯ ยํ ตาว มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ
เมถุนราเคน มุเขน ฉุปตีติ ตตฺร กิร นิมิตฺตมุขํ มุขนฺติ
อธิปฺเปตํ ฯ เมถุนราเคนาติ จ วุตฺตตฺตาปิ อยเมว ตตฺถ
อธิปฺปาโย (๒) เวทิตพฺโพ ฯ น หิ อิตฺถีนิมิตฺเต ปกติมุเขน
เมถุนูปกฺกโม โหติ ฯ ขนฺธเกปิ เย ปิฏฺฐึ อภิรุหนฺตา
เมถุนราเคน องฺคชาเตน องฺคชาตํ ฉุปึสุ เต สนฺธาย
ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อิตรถา หิ ทุกฺกฏํ สิยา ฯ
เกจิ ปนาหุ ขนฺธเกปิ มุเขเนว ฉุปนํ สนฺธาย โอฬาริกตฺตา
กมฺมสฺส ถุลฺลจฺจยํ วุตฺตํ อฏฺฐกถายมฺปิ ตํ สนฺธาย ภาสิตํ
# ๑. ม. นิมิตฺเตน ฯ ๒. ม. อธิปฺปาโยติ ฯ
คเหตฺวาว เมถุนราเคน มุเขน ฉุปติ ถุลฺลจฺจยนฺติ วุตฺตนฺติ ฯ
ตสฺมา สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขตฺวา อุโภสุ วินิจฺฉเยสุ โย ยุตฺตตโร
โส คเหตพฺโพ ฯ วินยญฺญู ปน ปุริมํ ปสํสนฺติ ฯ
กายสํสคฺคราเคน ปน ปกติมุเขน วา นิมิตฺตมุเขน วา
อิตฺถีนิมิตฺตํ ฉุปนฺตสฺส สงฺฆาทิเสโส ฯ ติรจฺฉานคติตฺถิยา
ปสฺสาวมคฺคํ นิมิตฺตมุเขน ฉุปนฺตสฺส วุตฺตนเยเนว ถุลฺลจฺจยํ
กายสํสคฺคราเคน ทุกฺกฏนฺติ ฯ
อวเสสเอกูนสตฺตติจตุกฺกกถา นิฏฺฐิตา ฯ

สนฺถตจตุกฺกปฺปเภทกถา
เอวํ ภควา ปฏิปนฺนกสฺส ภิกฺขุโน รกฺขณตฺถํ สตฺตติ-
ทฺวิสตจตุกฺกานิ นีหริตฺวา อิทานิ เย อนาคเต ปาปภิกฺขู
สนฺถตํ (๑) อิมํ น กิญฺจิ อุปาทินฺนกํ อุปาทินฺนเกน ผุสติ โก
เอตฺถ โทโสติ สญฺจิจฺจ เลสํ โอเฑสฺสนฺติ เตสํ สาสเน
ปติฏฺฐา เอวํ น ภวิสฺสตีติ ทิสฺวา เตสุ สตฺตติทฺวิสตจตุกฺเกสุ
เอกเมกํ จตุกฺกํ จตูหิ สนฺถตาทิเภเทหิ ภินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต
ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา มนุสฺสิตฺถึ ภิกฺขุสฺส สนฺติเก อาเนตฺวา
วจฺจมคฺเคน ปสฺสาวมคฺเคน มุเขน องฺคชาตํ อภินิสีเทนฺติ
สนฺถตาย อสนฺถตสฺสาติอาทิมาห ฯ
# ๑. โบราณ. สณฺฐตํ ฯ
ตตฺถ สนฺถตาย อสนฺถตสฺสาติอาทีสุ สนฺถตาย อิตฺถิยา
วจฺจมคฺเคน ปสฺสาวมคฺเคน มุเขน อสนฺถตสฺส ภิกฺขุสฺส องฺคชาตํ
อภินิสีเทนฺตีติ อิมินา นเยน โยชนา เวทิตพฺพา ฯ ตตฺถ สนฺถตา
นาม ยสฺสา ตีสุ มคฺเคสุ โย โกจิ มคฺโค ปลิเวเฐตฺวา
อนฺโต วา ปเวเสตฺวา เยน เกนจิ วตฺเถน วา ปณฺเณน
วา วากปเฏน วา จมฺเมน วา ติปุสีสาทีนํ ปเฏน วา
ปฏิจฺฉนฺโน ฯ สนฺถโต นาม ยสฺส องฺคชาตํ เตสํเยว วตฺถาทีนํ
เยน เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนํ ฯ ตตฺถ อุปาทินฺนเกน วา อนุปาทินฺนกํ
ฆฏฺฏิยตุ อนุปาทินฺนเกน วา อุปาทินฺนกํ อนุปาทินฺนเกน วา
อนุปาทินฺนกํ อุปาทินฺนเกน วา อุปาทินฺนกํ สเจ ยตฺตเก
ปวิฏฺเฐ ปาราชิกํ โหตีติ วุตฺตํ ตตฺตกํ ปวิสติ สพฺพตฺถ
สาทิยนฺตสฺส ปาราชิกกฺเขตฺเต ปาราชิกํ ถุลฺลจฺจยกฺเขตฺเต ถุลฺลจฺจยํ
ทุกฺกฏกฺเขตฺเต ทุกฺกฏเมว โหติ ฯ สเจ อิตฺถีนิมิตฺตํ ขาณุํ
กตฺวา สนฺถตํ ขาณณ ฆฏฺเฏนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ สเจ ปุริสนิมิตฺตํ
ขาณุํ กตฺวา สนฺถตํ ขาณณ ปเวเสนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ สเจ
อุภยํ ขาณณ กตฺวา สนฺถตํ ขาณุนา ขาณณ ฆฏฺเฏนฺตสฺส
ทุกฺกฏํ ฯ สเจ อิตฺถีนิมิตฺเต เวฬุนฬปพฺพาทีนํ กิญฺจิ ปกฺขิตฺตํ
ตสฺส เหฏฺฐาภาคญฺเจปิ ผุสนฺโต ติลผลมตฺตํ ปเวเสติ ปาราชิกํ ฯ
อุปริภาคญฺเจปิ อุโภสุ ปสฺเสสุ เอกํ ปสฺสํ เจปิ ผุสนฺโต
ปเวเสติ ปาราชิกํ ฯ จตฺตาริปิ ปสฺสานิ อผุสนฺโต ปเวเสตฺวา
ตสฺส ตลญฺเจปิ ผุสติ ปาราชิกํ ฯ ยทิ ปน ปสฺเสสุ วา
ตเล วา อผุสนฺโต อากาสคตเมว กตฺวา ปเวเสตฺวา นีหรติ
ทุกฺกฏํ ฯ พหิทฺธา ขาณุเก ผุสติ ทุกฺกฏเมว ฯ ยถา จ อิตฺถี-
นิมิตฺเต วุตฺตํ เอวํ สพฺพตฺถ ลกฺขณํ เวทิตพฺพนฺติ ฯ
สนฺถตจตุกฺกปฺปเภทกถา นิฏฺฐิตา ฯ

ภิกฺขุปจฺจตฺถิกจตุกฺกเภทวณฺณนา
เอวํ สนฺถตจตุกฺกปฺปเภทํ วตฺวา อิทานิ ยสฺมา น
เกวลํ มนุสฺสิตฺถีอาทิเก ภิกฺขุสฺส สนฺติเก อาเนนฺติ อถโข
ภิกฺขุมฺปิ ตาสํ สนฺติเก อาเนนฺติ ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสนฺโต
ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา ภิกฺขุํ มนุสฺสิตฺถิยา สนฺติเกติอาทินา นเยน
สพฺพานิ ตานิ จตุกฺกานิ ปุนปิ นีหริตฺวา ทสฺเสสิ ฯ เตสุ
วินิจฺฉโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ ฯ
ภิกฺขุปจฺจตฺถิกวเสน จตุกฺกเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. สนฺถตจตุกฺกเภทํ ฯ
ยสฺมา ปน [๑] ภิกฺขุปจฺจตฺถิกา เอวเมว (๒) กโรนฺติ
ราชปจฺจตฺถิกาทโยปิ กโรนฺติ ตสฺมา ตมฺปเภทํ ทสฺเสนฺโต
ราชปจฺจตฺถิกาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ราชาเยว (๓) ปจฺจตฺถิกา
ราชปจฺจตฺถิกา ฯ เต จ สยํ อาเนนฺตาปิ อญฺเญหิ อานาเปนฺตาปิ
อาเนนฺติเยวาติ เวทิตพฺพา ฯ โจราเอว ปจฺจตฺถิกา โจร-
ปจฺจตฺถิกา ฯ ธุตฺตาติ เมถุนูปสํหิตขิฑฺฑาปสุตา นาคริยเกราชิย-
ปุริสา (๔) อิตฺถีธุตฺตสุราธุตฺตาทโย วา ฯ ธุตฺตาเอว ปจฺจตฺถิกา
ธุตฺตปจฺจตฺถิกา ฯ คนฺธนฺติ หทยํ วุจฺจติ ตํ อุปฺปาเฏนฺตีติ
อุปฺปลคนฺธา ฯ อุปฺปลคนฺธาเอว ปจฺจตฺถิกา อุปฺปลคนฺธ-
ปจฺจตฺถิกา ฯ

เต กิร น กสิวณิชฺชาทีหิ ชีวนฺติ ปนฺถฆาตาทีนิ
กตฺวา ปุตฺตทารํ โปเสนฺติ ฯ เต กมฺมสิทฺธึ ปฏฺฐยมานา เทวตานํ
อายาจิตฺวา ตาสํ พลิกมฺมตฺถํ มนุสฺสานํ หทยํ อุปฺปาเฏนฺติ ฯ
สพฺพกาลญฺจ มนุสฺสา ทุลฺลภา ภิกฺขู ปน อรญฺเญ วิหรนฺตา
สุลภา โหนฺติ ฯ เต สีลวนฺตํ ภิกฺขข คเหตฺวา สีลวโต วโธ
นาม ภาริโย โหตีติ มญฺญมานา ตสฺส สีลวินาสนตฺถํ
มนุสฺสิตฺถีอาทิเก วา อาเนนฺติ ตํ วา ตตฺถ เนนฺติ ฯ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร นาติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. เอว. เอวํ ฯ ๓. ม.
# ราชาโน เอว ฯ ๔. เกราฏิก….. หิ ฉนฺทเน วตฺตติ ฯ อวชาตํ
# น อิจฺฉฯฺติ โย โหติ กุลคนฺธโนติ สาธกํ ฯ
อยเมตฺถ วิเสโส ฯ เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ ภิกฺขุ-
ปจฺจตฺถิกวาเร วุตฺตนเยเนว จ อิเมสุ จตูสุปิ วาเรสุ จตุกฺกานิ
เวทิตพฺพานิ ฯ ปาลิยํ ปน สงฺขิตฺเตน วุตฺตานิ ฯ
สพฺพากาเรน จตุกฺกปฺปเภทกถา นิฏฺฐิตา ฯ
อาปตฺตานาปตฺติวารวณฺณนา
อิทานิ ยํ วุตฺตํ มนุสฺสิตฺถิยา ตโย มคฺเค เมถุนํ
ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตสฺสาติอาทิ เอตฺถ อสมฺโมหตฺถํ มคฺเคน มคฺคนฺติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺถ มคฺเคน มคฺคนฺติ อิตฺถิยา ตีสุ มคฺเคสุ
อญฺญตเรน อตฺตโน องฺคชาตํ ปเวเสติ ฯ อถวา สมฺภินฺเนสุ
ทฺวีสุ มคฺเคสุ ปสฺสาวมคฺเคน วจฺจมคฺคํ วจฺจมคฺเคน วา
ปสฺสาวมคฺคํ ปเวเสติ ฯ มคฺเคน อมคฺคนฺติ ปสฺสาวาทิมคฺเคน
ปเวเสตฺวา ตสฺส สามนฺตา วเณน นีหรติ ฯ อมคฺเคน มคฺคนฺติ
สามนฺตา วเณน ปเวเสตฺวา มคฺเคน นีหรติ ฯ อมคฺเคน
อมคฺคนฺติ ทฺวีสุ สมฺภินฺนวเณสุ เอเกน วเณน ปเวเสตฺวา
ทุติเยน นีหรติ ฯ อิมสฺส สุตฺตสฺส อนุโลมวเสน สพฺพตฺถ
วณสงฺเขเป ถุลฺลจฺจยํ เวทิตพฺพํ ฯ

อิทานิ ยํ ปรโต วกฺขติ อนาปตฺติ อชานนฺตสฺส
อสาทิยนฺตสฺสาติ ตตฺถ อสมฺโมหตฺถํ ภิกฺขุ สุตฺตภิกฺขุมฺหีติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺรายํ อธิปฺปาโย โย ปฏิพุทฺโธ สาทิยติ โส
สุตฺตมฺหิ มยิ เอโส วิปฏิปชฺชิ นาหํ ชานามีติ น มุจฺจติ ฯ
อุโภ นาเสตพฺพาติ เจตฺถ เทฺวปิ ลิงฺคนาสเนน นาเสตพฺพา ฯ
ตตฺร ทูสกสฺส ปฏิญฺญากรณํ นตฺถิ ทูสิโต ปุจฺฉิตฺวา ปฏิญฺญาย
นาเสตพฺโพ ฯ สเจ น สาทิยติ น นาเสตพฺโพ ฯ เอโส นโย
สามเณรวาเรปิ ฯ

เอวํ ตตฺถ ตตฺถ ตํตํ อาปตฺติญฺจ อนาปตฺติญฺจ
ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนาปตฺติเมว ทสฺเสนฺโต อนาปตฺติ
อชานนฺตสฺสาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ อชานนฺโต นาม โย มหานิทฺทํ
โอกฺกนฺโต ปเรน กตํ อุปกฺกมมฺปิ น ชานาติ เวสาลิยํ
มหาวเน ทิวาวิหารํ คโต ภิกฺขุ วิย เอวรูปสฺส อนาปตฺติ ฯ
วุตฺตมฺปิ เจตํ นาหํ ภควา ชานามีติ อนาปตฺติ ภิกฺขุ
อชานนฺตสฺสาติ ฯ อสาทิยนฺโต นาม โย ชานิตฺวาปิ น
สาทิยติ ตตฺเถว สหสา วุฏฺฐิตภิกฺขุ วิย ฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ
นาหํ ภควา สาทิยินฺติ อนาปตฺติ ภิกฺขุ อสาทิยนฺตสฺสาติ ฯ

อุมฺมตฺตโก นาม ปิตฺตุมฺมตฺตโก ฯ ทุวิธํ หิ ปิตฺตํ พทฺธ-
ปิตฺตํ อพทฺธปิตฺตญฺจ ฯ อพทฺธปิตฺตํ โลหิตํ วิย สพฺพงฺคคตํ ฯ
ตมฺหิ กุปิเต สตฺตานํ กณฺฑุกจฺฉุสรีรกมฺปาทีนิ โหนฺติ ฯ ตานิ
เภสชฺชกิริยาย วูปสมนฺติ ฯ พทฺธปิตฺตํ ปน ปิตฺตโกสเก ฐิตํ ฯ
ตมฺหิ กุปิเต สตฺตา อุมฺมตฺตกา โหนฺติ ฯ วิปลฺลตฺถสญฺญา
หิโรตฺตปฺปํ ฉฑฺเฑตฺวา อสารุปฺปจารํ จรนฺติ ฯ ลหุกครุกานิ
สิกฺขาปทานิ มทฺทนฺตาปิ น ชานนฺติ ฯ เภสชฺชกิริยายปิ
อเตกิจฺฉา โหนฺติ เอวรูปสฺส อุมฺมตฺตกสฺส อนาปตฺติ ฯ
ขิตฺตจิตฺโต นาม วิสฏฺฐจิตฺโต ยกฺขุมฺมตฺตโก วุจฺจติ ฯ
ยกฺขา กิร เภรวานิ วา อารมฺมณานิ ทสฺเสตฺวา มุเขน
หตฺถํ ปเวเสตฺวา หทยรูปํ วา มทฺทนฺตา สตฺเต วิปลฺลตฺถสญฺเญ
กโรนฺติ ฯ เอวรูปสฺส ขิตฺตจิตฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ เตสํ ปน
อุภินฺนํ อยํ วิเสโส ฯ ปิตฺตุมฺมตฺตโก นิจฺจเมว อุมฺมตฺตโก โหติ
ปกติสญฺญํ น ลภติ ฯ ยกฺขุมฺมตฺตโก อนฺตรนฺตรา ปกติสญฺญํ
ปฏิลภติ ฯ อิธ ปน ปิตฺตุมฺมตฺตโก วา โหตุ ยกฺขุมฺมตฺตโก
วา โย สพฺพโส มุฏฺฐสฺสติ กิญฺจิ น ชานาติ อคฺคิมฺปิ
สุวณฺณมฺปิ คูถมฺปิ จนฺทนมฺปิ เอกสทิสํ มทฺทนฺโต วิจรติ
เอวรูปสฺส อนาปตฺติ ฯ อนฺตรนฺตรา สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ญตฺวา
กโรนฺตสฺส ปน อาปตฺติเยว ฯ
เวทนฏฺโฏ นาม โย อธิมตฺตาย ทุกฺขเวทนาย อาตุโร
กิญฺจิ น ชานาติ เอวรูปสฺส อนาปตฺติ ฯ
อาทิกมฺมิโก นาม โย ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม อาทิภูโต ฯ
อิธ ปน สุทินฺนตฺเถโร อาทิกมฺมิโก ตสฺส อนาปตฺติ ฯ
อวเสนานํ มกฺกฏีสมณวชฺชิปุตฺตาทีนํ อาปตฺติเยวาติ ฯ
ปทภาชนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
อิมสฺมึ ปน สิกฺขาปเท โกสลฺลตฺถํ อิทํ ปกิณฺณกํ
เวทิตพฺพํ ฯ
สมุฏฺฐานญฺจ กิริยา อโถ สญฺญา สจิตฺตกํ
โลกวชฺชญฺจ กมฺมญฺจ กุสลํ เวทนาย จาติ ฯ
ตตฺถ สมุฏฺฐานนฺติ สพฺพสงฺคาหิยวเสน ฉ สิกฺขาปท-
สมุฏฺฐานานิ ฯ ตานิ ปริวาเร อาวิภวิสฺสนฺติ ฯ สมาสโต
ปน สิกฺขาปทนฺนาม อตฺถิ ฉสฺสมุฏฺฐานํ อตฺถิ จตุสฺสมุฏฺฐานํ
อตฺถิ ติสมุฏฺฐานํ อตฺถิ กฐินสมุฏฺฐานํ อตฺถิ เอฬกโลม-
สมุฏฺฐานํ อตฺถิ ธุรนิกฺเขปาทิสมุฏฺฐานํ ฯ
ตตฺราปิ กิญฺจิ กิริยโต สมุฏฺฐาติ กิญฺจิ อกิริยโต
สมุฏฺฐาติ กิญฺจิ กิริยากิริยโต สมุฏฺฐาติ กิญฺจิ สิยา
กิริยโต สิยา อกิริยโต สมุฏฺฐาติ กิญฺจิ สิยา กิริยโต
สิยา กิริยากิริยโต สมุฏฺฐาติ ฯ

ตตฺราปิ อตฺถิ สญฺญาวิโมกฺขํ อตฺถิ โน สญฺญา-
วิโมกฺขํ ฯ ตตฺถ ยํ จิตฺตงฺคํ ลภติเยว ตํ สญฺญาวิโมกฺขํ
อิตรํ โน สญฺญาวิโมกฺขํ ฯ
ปุน อตฺถิ อจิตฺตกํ อตฺถิ สจิตฺตกํ ฯ ยํ สเหว จิตฺเตน
อาปชฺชติ ตํ สจิตฺตกํ ฯ ยํ วินาปิ จิตฺเตน อาปชฺชติ ตํ
อจิตฺตกํ ฯ ตํ สพฺพมฺปิ โลกวชฺชํ ปณฺณตฺติวชฺชนฺติ ทุวิธํ ฯ
เตสํ ลกฺขณํ วุตฺตเมว ฯ

กมฺมกุสลเวทนาวเสนาปิ เจตฺถ อตฺถิ สิกฺขาปทํ กายกมฺมํ
อตฺถิ วจีกมฺมํ ฯ ตตฺถ ยํ กายทฺวาริกํ ตํ กายกมฺมํ ยํ
วจีทฺวาริกํ ตํ วจีกมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อตฺถิ ปน สิกฺขาปทํ
กุสลํ อตฺถิ อกุสลํ อตฺถิ อพฺยากตํ ฯ ทฺวตฺตึเสว หิ
อาปตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตานิ อฏฺฐ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ ทฺวาทส
อกุสลานิ ทส กามาวจรกิริยาจิตฺตานิ กุสลโต จ กิริยโต
จ เทฺว อภิญฺญาจิตฺตานีติ ฯ เตสุ ยํ กุสลจิตฺเตน อาปชฺชติ
ตํ กุสลํ อิตเรหิ อิตรํ ฯ อตฺถิ จ สิกฺขาปทํ ติเวทนํ อตฺถิ
ทฺวิเวทนํ อตฺถิ เอกเวทนํ ฯ ตตฺถ ยํ อาปชฺชนฺโต ตีสุ
เวทนาสุ อญฺญตรเวทนาสมงฺคี หุตฺวา อาปชฺชติ ตํ ติเวทนํ ฯ
ยํ อาปชฺชนฺโต สุขสมงฺคี วา อุเปกฺขาสมงฺคี วา อาปชฺชติ
ตํ ทฺวิเวทนํ ฯ ยํ อาปชฺชนฺโต ทุกฺขเวทนาสมงฺคีเยว อาปชฺชติ
ตํ เอกเวทนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ เอวํ
สมุฏฺฐานญฺจ กิริยา อโถ สญฺญา สจิตฺตกํ
โลกวชฺชญฺจ กมฺมญฺจ กุสลํ เวทนาย จาติ
อิมํ ปกิณฺณกํ วิทิตฺวา เตสุ สมุฏฺฐานาทีสุ อิทํ สิกฺขาปทํ
สมุฏฺฐานโต เอกสมุฏฺฐานํ องฺควเสน ทุกสมุฏฺฐานํ กาย-
จิตฺตโต สมุฏฺฐาติ ฯ กิริยาสมุฏฺฐานญฺจ กโรนฺโตเยว หิ เอตํ
อาปชฺชติ ฯ เมถุนปฏิสํยุตฺตาย กามสญฺญาย อภาเวน มุจฺจนฺโต
สญฺญาวิโมกฺขํ ฯ อนาปตฺติ อชานนฺตสฺส อสาทิยนฺตสฺสาติ หิ
วุตฺตํ ฯ เมถุนจิตฺเตเนว นํ อาปชฺชติ น วินา จิตฺเตนาติ
สจิตฺตกํ ฯ สราควเสเนว ตํ อาปชฺชิตพฺพโต โลกวชฺชํ ฯ กาย-
ทฺวาเรเนว สมุฏฺฐานโต กายกมฺมํ ฯ จิตฺตํ ปเนตฺถ องฺคมตฺตํ
โหติ ฯ น ตสฺส วเสน กมฺมภาโว ลพฺภติ ฯ โลภจิตฺเตน
อาปชฺชตพฺพโต อกุสลจิตฺตํ ฯ สุขสมงฺคี วา อุเปกฺขาสมงฺคี วา
ตํ อาปชฺชตีติ ทฺวิเวทนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ สพฺพญฺเจตํ อาปตฺติยํ
ยุชฺชติ ฯ สิกฺขาปทสีเสน ปน สพฺพอฏฺฐกถาสุ เทสนา อารุฬฺหา
ตสฺมา เอวํ วุตฺตนฺติ ฯ
ปกิณฺณกกถา นิฏฺฐิตา ฯ