กตมํ ปเนตฺถ สีลํ กตมํ อธิสีลํ กตมํ จิตฺตํ กตมํ
อธิจิตฺตํ กตมา ปญฺญา กตมา อธิปฺปญฺญาติ ฯ วุจฺจเต ฯ
ปญฺจงฺคทสงฺคสีลนฺตาว สีลเมว ฯ ตํ หิ พุทฺเธ อุปฺปนฺเนปิ
อนุปฺปนฺเนปิ โลเก ปวตฺตติ ฯ อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ตสฺมึ สีเล
# ๑. ม. วุตฺโต ฯ
พุทฺธาปิ สาวกาปิ มหาชนํ สมาทเปนฺติ ฯ อนุปฺปนฺเน
พุทฺเธ ปจฺเจกพุทฺธา จ กมฺมวาทิโน ธมฺมิกา สมณพฺราหฺมณา
จ จกฺกวตฺตี จ มหาราชา มหาโพธิสตฺตา จ สมาทเปนฺติ ฯ
สามมฺปิ ปณฺฑิตา สมณพฺราหฺมณา สมาทิยนฺติ ฯ เต ตํ
กุสลกมฺมํ ปริปูเรตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตึ
อนุโภนฺติ ฯ ปาฏิโมกฺขสํวรสีลํ ปน อธิสีลนฺติ วุจฺจติ ฯ ตํ
หิ สุริโย วิย ปชฺโชตานํ สิเนรุ วิย ปพฺพตานํ สพฺพโลกิย-
สีลานํ อธิกญฺเจว อุตฺตมญฺจ พุทฺธุปฺปาเท เอว จ ปวตฺตติ
น วินา พุทฺธุปฺปาทา ฯ น หิ ตํ ปญฺญตฺตึ อุทฺธริตฺวา
อญฺโญ สตฺโต ฐเปตุํ สกฺโกติ ฯ พุทฺธา เอว ปน สพฺพโส
กายวจีทฺวารอชฺฌาจารโสตํ ฉินฺทิตฺวา ตสฺส ตสฺส วีติกฺกมสฺส
อนุจฺฉวิกํ ตํ สีลสํวรํ ปญฺญาเปนฺตีติ ฯ ปาฏิโมกฺขสํวรโตปิจ
มคฺคผลสมฺปยุตฺตเมว สีลํ อธิสีลํ ฯ ตํ ปน อิธ อนธิปฺเปตํ (๑) ฯ
น หิ ตํสมาปนฺโน ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ ฯ
กามาวจรานิ อฏฺฐ กุสลจิตฺตานิ โลกิยอฏฺฐสมาปตฺติ-
จิตฺตานิ จ เอกชฺฌํ กตฺวา จิตฺตเมวาติ เวทิตพฺพานิ ฯ
พุทฺธุปฺปาทานุปฺปาเท จสฺส ปวตฺติ สมาทปนํ สมาทานญฺจ
สีเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ วิปสฺสนาปาทกํ อฏฺฐสมาปตฺติ-
จิตฺตํ ปน อธิจิตฺตนฺติ วุจฺจติ ฯ ตํ หิ อธิสีลํ วิย สีลานํ
# ๑. ม. (น อธิปฺเปตํ ?) ฯ
สพฺพโลกิยจิตฺตานํ อธิกญฺเจว อุตฺตมญฺจ พุทฺธุปฺปาเท เอว จ
โหติ น วินา พุทฺธุปฺปาทา ฯ ตโตปิ จ มคฺคผลจิตฺตเมว
อธิจิตฺตํ ฯ ตํ ปน อิธ อนธิปฺเปตํ ฯ น หิ ตํสมาปนฺโน
ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ ฯ
อตฺถิ ทินฺนํ อตฺถิ ยิฏฺฐนฺติอาทินยปฺปวตฺตํ ปน กมฺมสฺ-
สกตาญาณํ ปญฺญา ฯ สา หิ พุทฺเธ อุปฺปนฺเนปิ อนุปฺปนฺเนปิ
โลเก ปวตฺตติ ฯ อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ตสฺสา ปญฺญาย พุทฺธาปิ
สาวกาปิ มหาชนํ สมาทเปนฺติ ฯ อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ปจฺเจก-
พุทฺธา กมฺมวาทิโน จ ธมฺมิกา สมณพฺราหฺมณา จกฺกวตฺตี
จ มหาราชา มหาโพธิสตฺตา จ สมาทเปนฺติ ฯ สามมฺปิ
ปณฺฑิตา สตฺตา สมาทิยนฺติ ฯ ตถา หิ องฺกุโร ทสวสฺส-
สหสฺสานิ มหาทานํ อทาสิ ฯ เวลาโม เวสฺสนฺตโร อญฺเญ
จ พหู ปณฺฑิตมนุสฺสา มหาทานานิ อทํสุ ฯ เต ตํ กุสล-
ธมฺมํ ปริปูเรตฺวา เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตึ อนุภวึสุ ฯ
ติลกฺขณาการปริจฺเฉทกํ ปน วิปสฺสนาญาณํ อธิปฺปญฺญาติ
วุจฺจติ ฯ สา หิ อธิสีลอธิจิตฺตานิ วิย สีลจิตฺตานํ สพฺพ-
โลกิยปฺปญฺญานํ อธิกาเจว อุตฺตมา จ น [๒] วินา
พุทฺธุปฺปาทา โลเก ปวตฺตติ ฯ ตโตปิ จ มคฺคผลปฺปญฺญา ว
อธิปฺปญฺญา ฯ สา ปน อิธ อนธิปฺเปตา ฯ น หิ ตํสมาปนฺโน
# ๑. ม. (น อธิปฺเปตํ ?) ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จาติ ทิสฺสติ ฯ
ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวตีติ ฯ
ตตฺราติ ตาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ ฯ ยา อยํ อธิสีลสิกฺขาติ ยา
อยํ ปาฏิโมกฺขสีลสงฺขาตา อธิสีลสิกฺขา ฯ เอตํ สาชีวนฺนามาติ

เอตํ สพฺพมฺปิ ภควตา วินเย ฐปิตํ สิกฺขาปทํ ยสฺมา เอตฺถ
นานาเทสชาติโคตฺตาทิเภทภินฺนา ภิกฺขู สห ชีวนฺติ เอกชีวิกา
สภาคชีวิกา สภาควุตฺติโน โหนฺติ ตสฺมา สาชีวนฺติ วุจฺจติ ฯ
ตสฺมึ สิกฺขตีติ ตํ สิกฺขาปทํ จิตฺตสฺส อธิกรณํ กตฺวา
ยถาสิกฺขาปทํ นุโข สิกฺขามิ น สิกฺขามีติ จิตฺเตน
โอโลเกนฺโต สิกฺขติ ฯ น เกวลญฺจายเมตสฺมึ สาชีวสงฺขาเต
สิกฺขาปเทเยว สิกฺขติ สิกฺขายปิ สิกฺขติ ฯ เอตํ สาชีวนฺนามาติ
อิมสฺส ปน อนนฺตรสฺส ปทสฺส วเสน ตสฺมึ สิกฺขตีติ
วุตฺตํ ฯ กิญฺจาปิ ตํ เอวํ วุตฺตํ อถโข เอวเมตฺถ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ตสฺสา จ สิกฺขาย สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต สิกฺขติ
ตสฺมิญฺจ สิกฺขาปเท อวีติกฺกมนฺโต สิกฺขตีติ ฯ เตน วุจฺจติ
สาชีวสมาปนฺโนติ อิทมฺปิ อนนฺตรสฺส สาชีวปทสฺเสว วเสน
วุตฺตํ ฯ ยสฺมา ปน โส สิกฺขมฺปิ สมาปนฺโน ตสฺมา สิกฺขา-
สมาปนฺโนติปิ อตฺถโต เวทิตพฺโพ ฯ เอวํ หิ สติ สิกฺขา-
สาชีวสมาปนฺโนติ เอตสฺส ปทสฺส ปทภาชนํ ปริปุณฺณํ โหติ ฯ
สิกฺขาสาชีวปทภาชนียํ นิฏฺฐิตํ ฯ

สิกฺขํ อปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ สิกฺขญฺจ
อปฏิกฺขิปิตฺวา ทุพฺพลภาวญฺจ อปฺปกาเสตฺวา ฯ ยสฺมา ทุพฺพเลฺย
อาวิกเตปิ สิกฺขา อปจฺจกฺขาตาว โหติ สิกฺขาย ปน
ปจฺจกฺขาตาย ทุพฺพลฺยํ อาวิกตเมว โหติ ตสฺมา ทุพฺพลฺยํ
อนาวิกตฺวาติ อิมินา ปเทน น โกจิ วิเสสตฺโถ ลพฺภติ ฯ
ยถา จ ปน ทิรตฺตติรตฺตํ สหเสยฺยํ กปฺเปยฺยาติ วุตฺเตน
ทิรตฺตวจเนน น โกจิ วิเสสตฺโถ ลพฺภติ เกวลํ โลกโวหาร-
วเสน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย มุขารุฬฺหตาย เอตํ วุตฺตํ เอวมิทมฺปิ
โวหารสุขตาย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย มุขารุฬฺหตาย วุตฺตนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ
ยสฺมา วา ภควา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสติ
ตสฺมา สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ อิมินา อตฺถํ สมฺปาเทตฺวา
ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ อิมินา พฺยญฺชนํ สมฺปาเทติ ฯ
ปริวาริกปทวิรหิตํ หิ เอกเมว อตฺถปทํ วุจฺจมานํ ปริวาร-
วิรหิโต ราชา วิย วตฺถาลงฺการวิรหิโต วิย จ ปุริโส น
โสภติ ฯ ปริวารเกน ปน อตฺถานุโลเมน สหายปเทน สทฺธึ
ตํ โสภติ ฯ
ยสฺมา วา สิกฺขาปจฺจกฺขานสฺส เอกจฺจํ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ
# ๑. ม. โวหารวเสน ฯ ๒. ม. ปริวารกปทวิรหิตํ ฯ
อตฺโถ โหติ ตสฺมา ตํ สนฺธาย สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ ปทสฺส
อตฺถํ วิวรนฺโต ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ อาห ฯ
ตตฺถ สิยา ยสฺมา น สพฺพํ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานํ ตสฺมา ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวาติ ปฐมํ วตฺวา
ตสฺส อตฺถนิยมนตฺถํ สิกฺขํ อปจฺจกฺขายาติ วตฺตพฺพนฺติ ฯ
ตญฺจ น ฯ กสฺมา ฯ อตฺถานุกฺกมาภาวโต ฯ สิกฺขาสาชีว-
สมาปนฺโนติ หิ วุตฺตตฺตา ยํ สิกฺขํ สมาปนฺโน ตํ อปจฺจกฺขายาติ
วุจฺจมาเน (๑) อนุกฺกเมน อตฺโถ วุตฺโต โหติ น อญฺญถา ฯ
ตสฺมา อิทเมว ปฐมํ วุตฺตนฺติ ฯ
อปิจ อนุปฏิปาฏิยาปิ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ
กถํ ฯ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ เอตฺถ ยํ สิกฺขํ สมาปนฺโน
ตํ อปจฺจกฺขาย ยญฺจ สาชีวสมาปนฺโน ตตฺถ ทุพฺพลฺยํ
อนาวิกตฺวาติ ฯ
อิทานิ สิกฺขาปจฺจกฺขานทุพฺพลฺยาวิกมฺมานํ วิเสสาวิเสสํ
สิกฺขาปจฺจกฺขานลกฺขณญฺจ ทสฺเสนฺโต อตฺถิ ภิกฺขเวติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺถ อตฺถิ ภิกฺขเวติอาทีนิ เทฺว มาติกาปทานิ ฯ
ตานิ วิภชนฺโต กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิมาห ฯ ตตฺรายํ อนุตฺตาน-
ปทวณฺณนา ฯ กถนฺติ เกนากาเรน ฯ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺจาติ
ทุพฺพลฺยสฺส อาวิกมฺมญฺจ ฯ อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน ฯ
# ๑. ม. วุจฺจมาโน ฯ
อุกฺกณฺฐิโตติ อนภิรติยา อิมสฺมึ สาสเน กิจฺฉชีวิกปฺปตฺโต ฯ
อถวา อชฺช ยามิ เสฺว ยามิ อิโต ยามิ เอตฺถ ยามีติ
อุทฺธํ กณฺฐํ กตฺวา วิหรมาโน วิกฺขิตฺโต อเนกคฺโคติ วุตฺตํ
โหติ ฯ อนภิรโตติ สาสเน อภิรติวิรหิโต ฯ
สามญฺญา จวิตุกาโมติ สมณภาวโต อปคนฺตุกาโม ฯ
ภิกฺขุภาวนฺติ ภิกฺขุภาเวน ฯ กรณตฺเถ อุปโยควจนํ ฯ กณฺเฐ
อาลคฺเคน อฏฺฏิเยยฺยาติอาทีสุ ปน ยถาลกฺขณํ กรณวจเนเนว
วุตฺตํ ฯ อฏฺฏิยมาโนติ อฏฺฏํ ปีฬิตํ ทุกฺขิตํ วิย อตฺตานํ
อาจรมาโน ฯ เตน วา ภิกฺขุภาเวน อฏฺฏิยมาโน (๑) ปีฬิยมาโนติ
อตฺโถ ฯ หรายมาโนติ ลชฺชมาโน ฯ ชิคุจฺฉมาโนติ อสุจึ วิย ตํ
ชิคุจฺฉนฺโต ฯ คิหิภาวํ ปฏฺฐยมาโนติอาทีนิ อุตฺตานตฺถานิเยว ฯ
ยนฺนูนาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ เอตฺถ ยนฺนูนาติ ปริวิตกฺก-
ทสฺสเน นิปาโต ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ สจาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยํ
สาธุ วต เม สิยาติ ฯ วทติ วิญฺญาเปตีติ อิมมตฺถํ เอเตหิ
วา อญฺเญหิ วา พฺยญฺชเนหิ วจีเภทํ กตฺวา วทติเจว ยสฺส
จ วทติ ตํ วิญฺญาเปติ ชานาเปติ ฯ เอวมฺปีติ อุปริ อตฺถํ
สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิกาโร ฯ เอวมฺปิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺเจว โหติ
สิกฺขา จ อปจฺจกฺขาตา อญฺญถาปิ ฯ
อิทานิ ตํ อญฺญถาปิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมํ สิกฺขาย จ
# ๑. ม. อฏฺโฏ กริยมาโน ฯ
อปจฺจกฺขานํ ทสฺเสนฺโต อถวา ปนาติอาทิมาห ฯ ตํ สพฺพํ
อตฺถโต อุตฺตานเมว ฯ ปทโต ปเนตฺถ อาทิโต ปฏฺฐาย พุทฺธํ
ปจฺจกฺเขยฺยํ ธมฺมํ สงฺฆํ สิกฺขํ วินยํ ปาฏิโมกฺขํ อุทฺเทสํ
อุปชฺฌายํ อาจริยํ สทฺธิวิหาริกํ อนฺเตวาสิกํ สมานูปชฺฌายกํ
สมานาจริยกํ สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ อิมานิ จุทฺทส
ปทานิ ปจฺจกฺขานากาเรน วุตฺตานิ ฯ
คิหี อสฺสนฺติอาทีนํ (๑) คิหี อุปาสโก อารามิโก สามเณโร
ติตฺถิโย ติตฺถิยสาวโก อสฺสมโณ อสกฺยปุตฺติโย อสฺสนฺติ อิมานิ
อฏฺฐ ปทานิ อสฺสนฺติ อิมินา ภาววิกปฺปากาเรน วุตฺตานิ ฯ
เอวํ ยนฺนนาหนฺติ อิมินา ปฏิสํยุตฺตานิ ทฺวาวีสติ ปทานิ ฯ
ยถา จ เอตานิ เอวํ ยทิ ปนาหํ อถาหํ หนฺทาหํ
โหติ เมติ อิเมสุ เอกเมเกน ปฏิสํยุตฺตานิ ทฺวาวีสตีติ สพฺพาเนว
สตญฺจ ทส ปทานิ โหนฺติ ฯ
ตโต ปรํ สริตพฺพวตฺถุทสฺสนนเยน ปวตฺตานิ มาตรํ
สรามีติอาทีนิ สตฺตรส ปทานิ ฯ ตตฺถ เขตฺตนฺติ สาลิเขตฺตาทิ ฯ
วตฺถุนฺติ ติณปณฺณสากผลาผลสมุฏฺฐานฏฺฐานํ ฯ สิปฺปนฺติ
กุมฺภการเปสการสิปฺปาทิกํ ฯ
ตโต ปรํ สกิญฺจนสปลิโพธภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตานิ
มาตา เม อตฺถิ สา มยา โปเสตพฺพาติอาทีนิ นว ปทานิ ฯ
# ๑. ม. อสฺสนฺติอาทีนิ ฯ
ตโต ปรํ สนิสฺสยสปฺปติฏฺฐภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตานิ
มาตา เม อตฺถิ สา มํ โปเสสฺสตีติอาทีนิ โสฬส ปทานิ ฯ
ตโต ปรํ เอกภตฺตเอกเสยฺยพฺรหฺมจริยานํ ทุกฺกรภาวทสฺสเนน
ปวตฺตานิ ทุกฺกรนฺติอาทีนิ อฏฺฐ ปทานิ ฯ
ตตฺถ ทุกฺกรนฺติ เอกภตฺตาทีนํ กรเณ ทุกฺกรตํ ทสฺเสติ ฯ
น สุกรนฺติ สุกรภาวํ ปฏิกฺขิปติ ฯ เอวํ ทุจฺจรํ น สุจรนฺติ
เอตฺถ ฯ น อุสฺสหามีติ ตตฺถ อุสฺสาหาภาวํ อสกฺกุเณยฺยตํ
ทสฺเสติ ฯ น วิสหามีติ อสยฺหตํ ทสฺเสติ ฯ น รมามีติ รติยา
อภาวํ ทสฺเสติ ฯ นาภิรมามีติ อภิรติยา อภาวํ ทสฺเสติ ฯ
เอวํ อิมานิ จ ปญฺญาส ปุริมานิ จ ทสุตฺตรสตนฺติ สฏฺฐิสตํ
ปทานิ ทุพฺพลฺยาวิกมฺมวาเร วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ
สิกฺขาปจฺจกฺขานวาเรปิ กถญฺจ ภิกฺขเวติอาทิ สพฺพํ
อตฺถโต อุตฺตานเมว ฯ ปทโต ปเนตฺถาปิ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามิ
ธมฺมํ สงฺฆํ สิกฺขํ วินยํ ปาฏิโมกฺขํ อุทฺเทสํ อุปชฺฌายํ อาจริยํ
สทฺธิวิหาริกํ อนฺเตวาสิกํ สมานูปชฺฌายกํ สมานาจริยกํ
สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺขามีติ อิมานิ จุทฺทส ปทานิ สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานวจนสมฺพนฺเธน ปวตฺตานิ ฯ สพฺพปเทสุ จ วทติ
วิญฺญาเปตีติ วจนสฺส อยมตฺโถ ฯ วจีเภทํ กตฺวา วทติ ยสฺส
จ วทติ ตํ เตเนว วจีเภเทน อยํ สาสนํ ชหิตุกาโม
สาสนโต มุญฺจิตุกาโม ภิกฺขุภาวํ ชหิตุกาโม อิมํ วากฺยเภทํ
กโรตีติ วิญฺญาเปติ สาเวติ ชานาเปติ ฯ
สเจ ปนายํ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ วตฺตุกาโม ปทปจฺจา-
ภฏฺฐํ กตฺวา ปจฺจกฺขามิ พุทฺธนฺติ วา วเทยฺย มิลกฺขภาสาสุ
วา อญฺญตรภาสาย ตมตฺถํ วเทยฺย พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ
วตฺตุกาโม อุปฺปฏิปาฏิยา ธมฺมํ ปจฺจกฺขามีติ วา สพฺรหฺมจารึ
ปจฺจกฺขามีติ วา วเทยฺย เสยฺยถาปิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมวิภงฺเค
ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺชามีติ วตฺตุกาโม ทุติยํ ฌานนฺติ วทติ
สเจ ยสฺส วทติ โส อยํ ภิกฺขุภาวํ ชหิตุกาโม เอตมตฺถํ
วทตีติ เอตฺตกมตฺตมฺปิ ชานาติ วิรุทฺธนฺนาม นตฺถิ เขตฺตเมว
โอติณฺณํ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ สกฺกตฺตา วา พฺรหฺมตฺตา
วา จุตสตฺโต วิย จุโตว โหติ สาสนา ฯ
สเจ ปน พุทฺธํ ปจฺจกฺขินฺติ วา พุทฺธํ ปจฺจกฺขิสฺสามีติ
วา พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติ วา อตีตานาคตปริกปฺปวจเนหิ วทติ
ทูตํ วา ปหิณติ สาสนํ เปเสติ อกฺขรํ วา ฉินฺทติ หตฺถมุทฺธาย
วา ตมตฺถํ อาโรเจติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺมาโรจนํ ปน หตฺถมุทฺธายปิ สีสํ เอติ ฯ สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานํ มนุสฺสชาติยสตฺตสฺส สนฺติเก จิตฺตสมฺปยุตฺตํ วจีเภทํ
กโรนฺตสฺเสว สีสํ เอติ ฯ วจีเภทํ กตฺวา วิญฺญาเปนฺโตปิจ ยทิ
อยเมว ชานาตูติ เอกํ นิยเมตฺวา อาโรเจติ ตญฺจ โสเยว
ชานาติ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อถ โส น ชานาติ
อญฺโญ สมีเป ฐิโต ชานาติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ
อถ ทฺวินฺนํ ฐิตฏฺฐาเน ทฺวินฺนมฺปิ นิยเมตฺวา เอเตสํ อาโรเจมีติ
วทติ เตสุ เอกสฺมึ ชานนฺเตปิ ทฺวีสุ ชานนฺเตสุปิ ปจฺจกฺขาตา
โหติ สิกฺขา ฯ เอวํ สมฺพหุเลสุปิ เวทิตพฺพํ ฯ

สเจ ปน อนภิรติยา ปีฬิโต สภาเค ภิกฺขู ปริสงฺกมาโน
โยโกจิ ชานาตูติ อุจฺจาสทฺทํ กโรนฺโต พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ
วทติ ตญฺเจ (๑) อวิทูเร ฐิโต วนกมฺมิโก (๒) วา อญฺโญ วา
สมยญฺญู ปุริโส สุตฺวา อุกฺกณฺฐิโต อยํ สมโณ คิหิภาวํ
ปฏฺเฐติ สาสนโต จุโตติ ชานาติ ปจฺจกฺขาตาว โหติ
สิกฺขา ฯ ตํขณญฺเญว ปน อปุพฺพํ อจริมํ ทุชฺชานํ ฯ สเจ
อาวชฺชนสมเยน ชานาติ ยถา ปกติยา โลเก มนุสฺสา วจนํ
สุตฺวา ชานนฺติ ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ อถ อปรภาเค
กึ อิมินา วุตฺตนฺติ กงฺขนฺโต จิเรน ชานาติ อปจฺจกฺขาตา
โหติ สิกฺขา ฯ อิทํ หิ สิกฺขาปจฺจกฺขานญฺจ อุปริ อภูตา-
โรจนทุฏฺฐุลฺลวาจอตฺ(๓)ตกามทุฏฺฐโทสภูตาโรจนสิกฺขาปทานิ จ
เอกปริจฺเฉทานิ อาวชฺชนสมเยน ญาเตเอว สีสํ เอนฺติ ฯ กึ
อยํ ภณตีติ กงฺขตา จิเรน ญาเต สีสํ น เอนฺติ ฯ ยถา
จายํ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ ปเท วินิจฺฉโย วุตฺโต เอวํ สพฺพ-
ปเทสุ เวทิตพฺโพ ฯ
# ๑. ม. ตญฺจ ฯ ๒. ม. นวกมฺมิโก ฯ ๓. ม. ….ทุฏฺฐุลฺลวาจา…ฯ
ยสฺมา จ ยทา สิกฺขา ปจฺจกฺขาตา โหติ ตทา
ยนฺนูนาหํ พุทฺธํ ปจฺจกฺเขยฺยนฺติอาทีนิ อวทตาปิ ทุพฺพลฺยํ
อาวิกตํ โหติ ตสฺมา สพฺเพสมฺปิ ปทานํ อวสาเน วุตฺตํ
เอวมฺปิ ภิกฺขเว ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺเจว โหติ สิกฺขา จ
ปจฺจกฺขาตาติ ฯ
ตโต ปรํ คิหีติ มํ ธาเรหีติ เอตฺถ สเจ คิหี
ภวิสฺสามีติ วา คิหี โหมีติ วา คิหี ชาโตมฺหีติ วา คิหิมฺหีติ
วา วทติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ สเจ ปน อชฺช
ปฏฺฐาย คิหีติ มํ ธาเรหีติ วา ชานาหีติ วา สญฺชานาหีติ
วา มนสิกโรหีติ วา วทติ อริยเกน วา วทติ มิลกฺขเกน
วา เอวเมตสฺมึ อตฺเถ วุตฺเต ยสฺส วทติ สเจ โส ชานาติ
ปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ เอส นโย เสเสสุปิ อุปาสโกติ-
อาทีสุ สตฺตสุ ปเทสุ ฯ เอวํ อิมานิ จ อฏฺฐ ปุริมานิ จ
จุทฺทสาติ ทฺวาวีสติ ปทานิ โหนฺติ ฯ
อิโต ปรํ ปุริมาเนว จุทฺทส ปทานิ อลมฺเม กินฺนุ
เม น มมตฺโถ สุมุตฺตาหนฺติ อิเมหิ จตูหิ โยเชตฺวา วุตฺตานิ
ฉปฺปญฺญาส โหนฺติ ฯ ตตฺถ อลนฺติ โหตุ ปริยตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ
กินฺนุ เมติ กึ มยฺหํ กิจฺจํ กึ กรณียํ กึ สาเธตพฺพนฺติ
อตฺโถ ฯ น มมตฺโถติ นตฺถิ มม อตฺโถ ฯ สุมุตฺตาหนฺติ
สุมุตฺโต อหํ ฯ เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว ฯ เอวํ อิมานิ จ
ฉปฺปญฺญาส ปุริมานิ จ ทฺวาวีสตีติ อฏฺฐสตฺตติ ปทานิ
สรูเปเนว วุตฺตานิ ฯ
ยสฺมา ปน เตสํ เววจเนหิปิ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ
ตสฺมา ยานิ วา ปนญฺญานิปีติอาทิมาห ฯ ตตฺถ ยานิ วา
ปนญฺญานิปีติ ปาลิยํ พุทฺธนฺติอาทีนิ อาคตปทานิ ฐเปตฺวา
ยานิ อญฺญานิ อตฺถิ ฯ พุทฺธเววจนานิ (๑) วาติ พุทฺธสฺส วา
ปริยายนามานิ ฯเปฯ อสกฺขปุตฺติยสฺส วา ฯ ตตฺถ วณฺณปฏฺฐาเน
อาคตํ นามสหสฺสํ อุปาลิคาถาสุ นามสตํ อญฺญานิ จ คุณโต
ลพฺภมานานิ นามานิ พุทฺธเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ
สพฺพานิปิ ธมฺมสฺส นามานิ ธมฺมเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ ฯ
เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ

อยํ ปเนตฺถ โยชนา ฯ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน
ปจฺจกฺขานํ ยถารุตฺตเมว ฯ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปจฺจกฺขามิ อนนฺต-
พุทฺธึ อโนมพุทฺธึ โพธิปฺปญฺญาณํ ธีรํ วิคตโมหํ ปภินฺนขีลํ
วิชิตวิชยํ ปจฺจกฺขามีติเอวมาทิ พุทฺธเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ ฯ

ธมฺมํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ยถา-
รุตฺตเมว ฯ สฺวากฺขาตํ ธมฺมํ ปจฺจกฺขามิ สนฺทิฏฺฐิกํ อกาลิกํ
เอหิปสฺสิกํ โอปนยิกํ ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพํ วิญฺญูหิ ธมฺมํ
ปจฺจกฺขามิ อสงฺขตํ ธมฺมํ ปจฺจกฺขามิ วิราคํ นิโรธํ อมตํ
# ๑. วิวิธํ เอกสฺมึเยว อตฺเถ วจนํ วิวจนเมว เววจนนฺติ โยชนาวิคฺคโห ฯ
ธมฺมํ ปจฺจกฺขามิ ทีฆนิกายํ ปจฺจกฺขามิ พฺรหฺมชาลํ มชฺฌิม-
นิกายํ มูลปริยายํ สํยุตฺตนิกายํ องฺคุตฺตรนิกายํ ชาตกนิกายํ
อภิธมฺมํ กุสลํ ธมฺมํ อกุสลํ ธมฺมํ อพฺยากตํ ธมฺมํ สติปฏฺฐานํ
สมฺมปฺปธานํ อิทฺธิปาทํ อินฺทฺริยํ พลํ โพชฺฌงฺคํ มคฺคํ ผลํ
นิพฺพานํ ปจฺจกฺขามิ จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ เอกธมฺมกฺ-
ขนฺธสฺสาปิ นามํ ธมฺมเววจนเมว ฯ เอวํ ธมฺมเววจเนน
สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ

สงฺฆํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ สุปฏิปนฺนํ
สงฺฆํ ปจฺจกฺขามิ อุชุปฏิปนฺนํ ญายปฏิปนฺนํ สามีจิปฏิปนฺนํ
สงฺฆํ จตุปฺปุริสยุคํ สงฺฆํ อฏฺฐปุริสปุคฺคลํ สงฺฆํ อาหุเนยฺยํ
ปาหุเนยฺยํ ทกฺขิเณยฺยํ อญฺชลิกรณียํ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สงฺฆํ
ปจฺจกฺขามีติ เอวํ สงฺฆเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ

สิกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ ภิกฺขุสิกฺขํ
ปจฺจกฺขามิ ภิกฺขุนีสิกฺขํ อธิสีลสิกฺขํ อธิจิตฺตสิกฺขํ อธิปญฺญาสิกฺขํ
ปจฺจกฺขามีติ เอวํ สิกฺขาเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
วินยํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ ภิกฺขุวินยํ
ปจฺจกฺขามิ ภิกฺขุนีวินยํ ปฐมํ ปาราชิกํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถํ
ปาราชิกํ สงฺฆาทิเสสํ ถุลฺลจฺจยํ ปาจิตฺติยํ ปาฏิเทสนียํ ทุกฺกฏํ
ทุพฺภาสิตํ ปจฺจกฺขามีติเอวมาทิ วินยเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ
โหติ ฯ
ปาฏิโมกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
ภิกฺขุปาฏิโมกฺขํ ปจฺจกฺขามิ ภิกฺขุนีปาฏิโมกฺขํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ
ปาฏิโมกฺขเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อุทฺเทสํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ ภิกฺขุ-
ปาฏิโมกฺขุทฺเทสํ ปฐมํ ปาฏิโมกฺขุทฺเทสํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถํ
ปญฺจมํ ปาฏิโมกฺขุทฺเทสํ สมฺมาสมฺพุทฺธุทฺเทสํ อนนฺตพุทฺธิอุทฺเทสํ
อโนมพุทฺธิอุทฺเทสํ โพธิปฺปญฺญาณุทฺเทสํ ธีรุทฺเทสํ วิคตโมหุทฺเทสํ
ปภินฺนขีลุทฺเทสํ วิชิตวิชยุทฺเทสํ ปจฺจกฺขามีติเอวมาทิ อุทฺเทส-
เววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อุปชฺฌายํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ โย
มํ ปพฺพาเชสิ โย มํ อุปสมฺปาเทสิ ยสฺส มูเลนาหํ ปพฺพชิโต
ยสฺส มูเลนาหํ อุปสมฺปนฺโน ยสฺส มูลิกา มยฺหํ ปพฺพชฺชา
ยสฺส มูลิกา มยฺหํ อุปสมฺปทา ตาหํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ
อุปชฺฌายเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อาจริยํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ โย
มํ ปพฺพาเชสิ โย มํ อนุสฺสาเวสิ ยาหํ นิสฺสาย วสามิ
ยาหํ อุทฺทิสาเปมิ ยาหํ ปริปุจฺฉามิ โย เม (๑) อุทฺทิสติ โย
มํ ปริปุจฺฉาเปติ ตาหํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ อาจริยเววจเนน
สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
# ๑. ม. มํ ฯ
สทฺธิวิหาริกํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
ยาหํ ปพฺพาเชสึ ยาหํ อุปสมฺปาเทสึ มยฺหํ มูเลน โย
ปพฺพชิโต มยฺหํ มูเลน โย อุปสมฺปนฺโน มยฺหํ มูลิกา ยสฺส
ปพฺพชฺชา มยฺหํ มูลิกา ยสฺส อุปสมฺปทา ตาหํ ปจฺจกฺขามีติ
เอวํ สทฺธิวิหาริกเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อนฺเตวาสิกํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
ยาหํ ปพฺพาเชสึ ยาหํ อนุสฺสาเวสึ โย มํ นิสฺสาย วสติ
โย มํ อุทฺทิสาเปติ โย มํ ปริปุจฺฉติ ยสฺสาหํ อุทฺทิสามิ
ยาหํ ปริปุจฺฉาเปมิ ตํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ อนฺเตวาสิกเววจเนน
สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
สมานูปชฺฌายกํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
มยฺหํ อุปชฺฌาโย ยํ ปพฺพาเชสิ ยํ อุปสมฺปาเทสิ โย ตสฺส
มูเล (๑) ปพฺพชิโต โย ตสฺส มูเล (๑) อุปสมฺปนฺโน ยสฺส ตํมูลิกา
ปพฺพชฺชา ยสฺส ตํมูลิกา อุปสมฺปทา ตํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ
สมานูปชฺฌายกเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
สมานาจริยกํ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
มยฺหํ อาจริโย ยํ ปพฺพาเชสิ ยํ อนุสฺสาเวสิ โย ตํ
นิสฺสาย วสติ โย ตํ อุทฺทิสาเปติ ปริปุจฺฉติ ยสฺส เม
อาจริโย อุทฺทิสติ ยํ ปริปุจฺฉาเปติ ตํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ
# ๑. เหฏฺฐา กรณวจนํ กตํ ฯ
สมานาจริยกเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
สพฺรหฺมจารึ ปจฺจกฺขามีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
เยนาหํ สทฺธึ อธิสีลํ สิกฺขามิ อธิจิตฺตํ อธิปญฺญํ สิกฺขามิ
ตํ ปจฺจกฺขามีติ เอวํ สพฺรหฺมจาริเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ
โหติ ฯ
คิหีติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ อาคาริโกติ
มํ ธาเรหิ กสโก วาณิโช โครกฺโข โอคลฺลโก (๑) โมลิพทฺโธ
กามคุณิโกติ มํ ธาเรหีติ เอวํ คิหิเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ
โหติ ฯ
อุปาสโกติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
เทฺววาจิโก อุปาสโกติ มํ ธาเรหิ เตวาจิโก พุทฺธํ สรณ-
คมนิโก ธมฺมํ สงฺฆํ สรณคมนิโก ปญฺจสิกฺขาปทิโก ทส-
สิกฺขาปทิโก อุปาสโกติ มํ ธาเรหีติ เอวํ อุปาสกเววจเนน
สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อารามิโกติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
กปฺปิยการโกติ มํ ธาเรหิ เวยฺยาวจฺจกโร อปหริตการโก
ยาคุภาชโก ผลภาชโก ขชฺชกภาชโกติ มํ ธาเรหีติ เอวํ
อารามิกเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
สามเณโรติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
# ๑. สี. โอตลฺลโก ฯ ม. โอกลฺลโก ฯ
กุมารโกติ มํ ธาเรหิ [๑] เจฏโก เปฏโก โมณิคลฺโล (๒) สมณุทฺเทโสติ
มํ ธาเรหีติ เอวํ สามเณรเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
ติตฺถิโยติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
นิคฺคณฺโฐติ มํ ธาเรหีติ อาชีวโก ตาปโส ปริพฺพาชโก
ปณฺฑรงฺโคติ มํ ธาเรหีติ เอวํ ติตฺถิยเววจเนน สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
ติตฺถิยสาวโกติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
นิคฺคณฺฐสาวโกติ มํ ธาเรหิ อาชีวกตาปสปริพฺพาชกปณฺฑรงฺค-
สาวโกติ มํ ธาเรหีติ เอวํ ติตฺถิยสาวกเววจเนน สิกฺขา-
ปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อสฺสมโณติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
ทุสฺสีโลติ มํ ธาเรหิ ปาปธมฺโม อสุจิสงฺกสฺสรสมาจาโร
ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี
พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต โกณฺโฑติ (๓)
มํ ธาเรหีติ เอวํ อสฺสมณเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ โหติ ฯ
อสกฺยปุตฺติโยติ มํ ธาเรหีติ น เววจเนน ปจฺจกฺขานํ ฯ
น สมฺมาสมฺพุทฺธปุตฺโตติ มํ ธาเรหิ น อนนฺตพุทฺธิปุตฺโต
น อโนมพุทฺธิปุตฺโต น โพธิปฺปญฺญาณปุตฺโต น ธีรปุตฺโต
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร เจลฺลโกติ ทิสฺสติ ฯ ๒. สี. โมนิคลฺโล ฯ
# ม. โมฬิคลฺโล ฯ ๓. ม. โกณฺโฐติ ฯ
น วิคตโมหปุตฺโต น ปภินฺนขีลปุตฺโต น วิชิตวิชยปุตฺโตติ
มํ ธาเรหีติ เอวมาทิ อสกฺยปุตฺติยเววจเนน สิกฺขาปจฺจกฺขานํ
โหติ ฯ
เตหิ อากาเรหิ เตหิ ลิงฺเคหิ เตหิ นิมิตฺเตหีติ เตหิ
พุทฺธเววจนานิ วาติอาทินา นเยน วุตฺเตหิ พุทฺธาทีนํ
เววจเนหิ ฯ เววจนานิ หิ สิกฺขาปจฺจกฺขานสฺส การณตฺตา
อาการาติ พุทฺธาทีนํ สณฺฐานทีปนตฺตา สิกฺขาปจฺจกฺขาน-
สณฺฐานตฺตาเอว วา ลิงฺคานีติ สิกฺขาปจฺจกฺขานสฺส สญฺชานน-
เหตุโตมนุสฺสานํ ติลกาทีนิ วิย นิมิตฺตานีติ วุจฺจนฺติ ฯ
เอวํ โข ภิกฺขเวติอิโตปรํ อญฺญสฺส สิกฺขาปจฺจกฺขาน-
การณสฺส อภาวโต นิยเมนฺโต อาห ฯ อยํ เหตฺถ อตฺโถ
เอวเมว ทุพฺพลฺยาวิกมฺมญฺเจว โหติ สิกฺขาปจฺจกฺขานญฺจ น
อิโต ปรํ การณมตฺถีติ ฯ

เอวํ สิกฺขาปจฺจกฺขานลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อปจฺจกฺขาเน
อสมฺโมหตฺถํ ตสฺเสว จ สิกฺขาปจฺจกฺขานลกฺขณสฺส ปุคฺคลาทิ-
วเสน วิปตฺติทสฺสนตฺถํ กถญฺจ ภิกฺขเว อปจฺจกฺขาตาติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺถ เยหิ อากาเรหีติอาทิ วุตฺตนยเมว ฯ
อุมฺมตฺตโกติ ยกฺขุมฺมตฺตโก วา ปิตฺตุมฺมตฺตโก วา โย โกจิ
วิปรีตสญฺโญ ฯ โส สเจ ปจฺจกฺขาติ อปจฺจกฺขาตา โหติ
สิกฺขา ฯ อุมฺมตฺตกสฺสาติ ตาทิสสฺเสว อุมฺมตฺตกสฺส ฯ ตาทิสสฺส
หิ สนฺติเก สเจ ปกตตฺโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาติ อุมฺมตฺตโก
น ชานาติ อปจฺจกฺขาตา โหติ สิกฺขา ฯ ขิตฺตจิตฺโตติ
ยกฺขุมฺมตฺตโก วุจฺจติ ฯ ปุริมปเท ปน อุมฺมตฺตกสามญฺเญน วุตฺตํ
ยกฺขุมฺมตฺตโก วา ปิตฺตุมฺมตฺตโก วาติ ฯ อุภินฺนมฺปิ วิเสโส
อนาปตฺติวาเร อาวิภวิสฺสติ ฯ เอวํ ขิตฺตจิตฺโต ปจฺจกฺขาติ
อปจฺจกฺขาตาว โหติ ฯ ตสฺส สนฺติเก ปจฺจกฺขาตาปิ ตมฺหิ
อชานนฺเต อปจฺจกฺขาตา โหติ ฯ
เวทนฏฺโฏติ พลวติยา ทุกฺขเวทนาย ผุฏฺโฐ มุจฺฉา-
ปเรโต ฯ เตน วิปฺปลปนฺเตน ปจฺจกฺขาตาปิ อปจฺจกฺขาตา
โหติ ฯ ตสฺส สนฺติเก ปจฺจกฺขาตาปิ ตมฺหิ อชานนฺเต
อปจฺจกฺขาตา โหติ ฯ
เทวตาย สนฺติเกติ ภุมฺมเทวตํ อาทึ กตฺวา ยาว
อกนิฏฺฐเทวตาย สนฺติเก ปจฺจกฺขาตา อปจฺจกฺขาตา โหติ ฯ
ติรจฺฉานคตสฺสาติ นาคมาณวกสฺส วา สุปณฺณมาณวกสฺส วา
กินฺนรหตฺถิมกฺกฏาทีนํ วา ยสฺส กสฺสจิ สนฺติเก ปจฺจกฺขาตา
อปจฺจกฺขาตา ว โหติ ฯ ตตฺร อุตฺมตฺตกาทีนํ สนฺติเก
อชานนภาเวน อปจฺจกฺขาตา ว (๑) ฯ เทวตาย สนฺติเก อติขิปฺปํ
ชานนภาเวน ฯ เทวตา นาม มหาปญฺญา ติเหตุกปฏิสนฺธิกา
อติขิปฺปํ ชานนฺติ ฯ จิตฺตยฺจ นาเมตํ ลหุปริวตฺตํ ตสฺมา
# ๑. ม. อปจฺจกฺขาตาติ อาห ฯ
จิตฺตลหุกสฺส ปุคฺคลสฺส จิตฺตวเสเนว มา อติขิปฺปํ วินาโส
อโหสีติ เทวตาย สนฺติเก สิกฺขาปจฺจกฺขานํ ปฏิกฺขิปิ ฯ
มนุสฺเสสุ ปน นิยโม นตฺถิ ยสฺส กสฺสจิ สภาคสฺส
วา วิสภาคสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา วิญฺญุสฺส
สนฺติเก ปจฺจกฺขาตา ปจฺจกฺขาตาว โหติ ฯ สเจ ปน โส
น ชานาติ อปจฺจกฺขาตาว โหติ ฯ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต
อริยเกนาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ อริยกนฺนาม อริยโวหาโร มคธ-
ภาสา ฯ มิลกฺขกํ นาม โยโกจิ อนริยโก อนฺธทมิฬาทิ ฯ
โส เจ น ปฏิวิชานาตีติ ภาสนฺตเร วา อนภิญฺญตาย พุทฺธ-
สมเย วา อโกวิทตาย อิมนฺนาม อตฺถํ เอส ภณตีติ น
ปฏิวิชานาติ ฯ ทวายาติ สหสา อญฺญํ ภณิตุกาโม สหสา
พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติ ภณติ ฯ รวายาติ รวาภญฺเญน ฯ อญฺญํ
ภณิสฺสามีติ อญฺญํ ภณนฺโต ปุริเมน โก วิเสโสติ เจ ฯ
ปุริมํ ปณฺฑิตสฺสาปิ สหสาวเสน อญฺญํ ภณนํ ฯ อิทํ ปน
มนฺทตฺตา โมมุหตฺตา [๑] ปกฺขลนฺตสฺส อญฺญํ ภณิสฺสามีติ
อญฺญํ ภณนํ ฯ
อสฺสาเวตุกาโม สาเวตีติ อิมสฺส สิกฺขาปทสฺส ปาลึ
วาเจติ ปริปุจฺฉติ อุคฺคณฺหาติ สชฺฌายํ กโรติ วณฺเณติ อยํ
วุจฺจติ อสฺสาเวตุกาโม สาเวตีติ ฯ สาเวตุกาโม น สาเวตีติ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร อปกตญฺญุตฺตาติ ทิสฺสติ ฯ
ทุพฺพลภาวํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขนฺโต วจีเภทํ น กโรติ
อยํ วุจฺจติ สาเวตุกาโม น สาเวตีติ ฯ อวิญฺญุสฺส สาเวตีติ
มหลฺลกสฺส วา โปตฺถกรูปสทิสสฺส ครุเมธสฺส วา สมเย
อโกวิทสฺส คามทารกานํ วา อวิญฺญุตํ ปตฺตานํ สาเวติ ฯ
วิญฺญุสฺส น สาเวตีติ ปณฺฑิตสฺส ญาตุํ สมตฺถสฺส น
สาเวติ ฯ สพฺพโส วา ปนาติ พุทฺธํ ปจฺจกฺขามีติอาทีสุ เยน
ปริยาเยน สิกฺขา ปจฺจกฺขาตา โหติ ตโต เอกมฺปิ วจีเภทํ
กตฺวา น สาเวติ ฯ เอวํ โขติ อปจฺจกฺขานลกฺขณํ นิยเมติ ฯ
อยํ หิ เอตฺถ อตฺโถ เอวเมว สิกฺขา อปจฺจกฺขาตา โหติ
น อญฺเญน การเณนาติ ฯ
สิกฺขาปจฺจกฺขานวิภงฺคํ นิฏฺฐิตํ ฯ

มูลปฺปญฺญตฺติวณฺณนา
อิทานิ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺยาติอาทีนํ อตฺถทสฺสนตฺถํ
เมถุนธมฺโม นามาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ เมถุนธมฺโม นามาติ อิทํ
นิทฺทิสิตพฺพสฺส เมถุนธมฺมสฺส อุทฺเทสปทํ ฯ อสทฺธมฺโมติ อสตํ
นีจชนานํ ธมฺโม ฯ คามธมฺโมติ คามวาสีนํ เสวนธมฺโม ฯ
วสลธมฺโมติ วสลานํ ธมฺโม ฯ กิเลสวสฺสนโต วา สยเมว
วสโล ธมฺโมติ วสลธมฺโม ฯ ทุฏฺฐุลฺลนฺติ ทุฏฺฐญฺจ (๑) กิเลเสหิ
# ๑. ม. ทุฏฺฐุญฺจ ฯ
ทุฏฺฐตฺตา ถุลฺลญฺจ อนิปุณภาวโตติ ทุฏฺฐุลฺลํ ฯ อิโต ปฏฺฐาย
จ ตีสุ ปเทสุ โย โสติ อิทํ ปริวตฺเตตฺวา ยนฺตนฺติ
กตฺวา โยเชตพฺพํ ยนฺตํ ทุฏฺฐุลฺลํ ยนฺตํ โอทกนฺติกํ ยนฺตํ
รหสฺสนฺติ ฯ เอตฺถ จ ยสฺมา ตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตํ
ทสฺสนมฺปิ คหณมฺปิ อามสนมฺปิ ผุสนมฺปิ ฆฏฺฏนมฺปิ ทุฏฺฐุลฺลํ
ตสฺมาปิ ตํ กมฺมํ ทุฏฺฐุลฺลํ ยนฺตํ ทุฏฺฐุลฺลํ โส เมถุนธมฺโม
อุทกํ อสฺส อนฺเต สุทฺธตฺถํ อาทิยตีติ อุทกนฺตํ อุทกนฺตเมว
โอทกนฺติกํ ยนฺตํ โอทกนฺติกํ โส เมถุนธมฺโม รโห ปฏิจฺฉนฺเน
โอกาเส กตฺตพฺพตาย รหสฺสํ ยนฺตํ รหสฺสํ โส เมถุนธมฺโมติ
เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา ฯ
ทฺวเยน ทฺวเยน สมาปชฺชิตพฺพโต ทฺวยทฺวยสมาปตฺติ (๑) ฯ
ตตฺถ โยชนา ยา สา ทฺวยทฺวยสมาปตฺติ โส เมถุนธมฺโม
นามาติ ฯ อิธ ปน ตํ สพฺพํ เอกชฺฌํ นิคเมนฺโต อาห
เอโส เมถุนธมฺโม นามาติ ฯ กึการณา วุจฺจติ เมถุน-
ธมฺโมติ ฯ อุภินฺนํ รตฺตานํ สารตฺตานํ อวสฺตุตานํ ปริยุฏฺฐิตานํ
อุภินฺนํ สทิสานํ ธมฺโมติ ตํการณา วุจฺจติ เมถุนธมฺโมติ ฯ
ปฏิเสวติ นามาติ อิทํ ปฏิเสเวยฺยาติ เอตฺถ เยนากาเรน
ปฏิเสเวยฺยาติ วุจฺจติ ตสฺสาการสฺส ทสฺสนตฺถํ มาติกาปทํ ฯ
# ๑. ม. ทฺวยํทฺวยสมาปตฺติ ฯ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ ทฺวยทฺวยสมาปตฺตินฺติ
# ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพํ เมถุนนฺติ วุตฺตํ ฯ มโนรถปูรณียมฺปิ
# ทฺวยทฺวยสมาปตฺตินฺติ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สมาปชฺชิตพฺพภาวนฺติ วุตฺตํ ฯ
# ๒. ม. อวสฺสุตานํ ฯ
โย นิมิตฺเตน นิมิตฺตนฺติอาทีสุ โย ภิกฺขุ อิตฺถิยา นิมิตฺเตน
อตฺตโน นิมิตฺตํ อิตฺถิยา องฺคชาเตน อตฺตโน องฺคชาตํ
สพฺพนฺติเมน ปมาเณน เอกติลพีชมตฺตมฺปิ วาเตน อสมฺผุฏฺเฐ
อลฺโลกาเส ปเวเสติ เอโส ปฏิเสวติ นาม ฯ เอตฺตเกน สีล-
เภทํ ปาปุณาติ ปาราชิโก โหติ ฯ