พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวญฺจ วตฺวา ปุน ตํ
ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมาติ-
อาทิมาห ฯ
ตตฺถายํ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทรอภิรูปอพฺภนุโมทเนสุ
ทิสฺสติ ฯ อภิกฺกนฺตา ภนฺเต รตฺติ นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม
จิรํ นิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆติอาทีสุ หิ ขเย ทิสฺสติ ฯ อยํ อิเมสํ
จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จาติอาทีสุ
สุนฺทเร ฯ
# ๑. ม. สพฺพโลกเชฏฺฐเสฏฺฐํ ฯ
โก เม วนฺทติ ปาทานิ อิทฺธิยา ยสสา ชลํ
อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ-
อาทีสุ อภิรูเป ฯ อภิกฺกนฺตํ ภนฺเตติอาทีสุ อพฺภนุโมทเน ฯ
อิธาปิ อพฺภนุโมทเนเยว ฯ ยสฺมา จ อพฺภนุโมทเน ตสฺมา
สาธุ สาธุ โภ โคตมาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ ฯ
ภเย โกเธ ปสํสายํ ตุริเต โกตุหลจฺฉเร
หาเส โสเก ปสาเท จ กเร อาเมฑิตํ (๑) พุโธติ
อิมินา จ ลกฺขเณน อิธ ปสาทวเสน ปสํสาวเสน จายํ
ทฺวิกฺขตฺตต วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ ฯ
อถวา อภิกฺกนฺตนฺติ อติกนฺตํ อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ
อติสุนฺทรนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสทฺเทน
เทสนํ โถเมติ เอเกน อตฺตโน ปสาทํ ฯ อยํ หิ เอตฺถ
อธิปฺปาโย อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม ยทิทํ โภโต โคตมสฺส
ธมฺมเทสนา อภิกฺกนฺตํ ยทิทํ
โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ
อาคมฺม มม ปสาโทติ ฯ ภควโตเยว ปาวจนํ (๒) เทฺว เทฺว
อตฺเถ สนฺธาย โถเมติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

โภโต โคตมสฺส วจนํ อภิกฺกนฺตํ
โทสนาสนโต อภิกฺกนฺตํ คุณาธิคมนโต ตถา สทฺธาชนนโต
ปญฺญาชนนโต สาตฺถโต สพฺยญฺชนโต อุตฺตานปทโต คมฺภี-
รตฺถโต กณฺณสุขโต หทยงฺคมโต อนตฺตุกฺกํสนโต อปรวมฺภนโต
# ๑. อาเมณฺฑิตนฺติปิ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. วา วจนํ ฯ
กรุณาสีตลโต ปญฺญาวทาตโต อาปาถรมฺมณียโต วิมทฺทกฺขมโต
สุยฺยมานสุขโต วีมํสิยมานหิตโตติเอวมาทีหิ โยเชตพฺพํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตโต ปรมฺปิ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติ ฯ ตตฺถ
นิกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฏฺฐปิตํ เหฏฺฐามุขชาตํ วา ฯ อุกฺกุชฺเชยฺยาติ
อุปริมุขํ กเรยฺย ฯ ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิจฺฉาทิตํ ฯ
วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฏยฺย ฯ มุฬฺหสฺสาติ ทิสามุฬฺหสฺส ฯ มคฺคํ
อาจิกฺเขยฺยาติ หตฺเถ คเหตฺวา เอส มคฺโคติ วเทยฺย ฯ
อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสีอฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑเมฆปฏเลหิ
จตุรงฺเค ตมสิ ฯ อยํ ตาว อนุตฺตานปทตฺโถ ฯ อยํ ปน
อธิปฺปายโยชนา ฯ ยถา โกจิ นิกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺย เอวํ
สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธมฺมปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปนฺเตน
ยถา ปฏิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตร-
ธานา ปภูติ มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรนฺเตน
ยถา มุฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺค-
ปฏิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาจิกฺขนฺเตน ยถา อนฺธกาเร
เตลปฺปชฺโชตํ ธาเรยฺย เอวํ โมหนฺธการนิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิ-
รตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนา-
ปชฺโชตํ ธาเรนฺเตน มยฺหํ โภตา โคตเมน เอเตหิ ปริยาเยหิ
ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ ธมฺมเทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย
ปสนฺนจิตฺโต ปสนฺนาการํ กโรนฺโต เอสาหนฺติอาทิมาห ฯ ตตฺถ
เอสาหนฺติ เอโส อหํ ฯ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามีติ ภวนฺตํ
โคตมํ สรณนฺติ คจฺฉามิ ภวํ เม โคตโม สรณํ ปรายนํ
อฆสฺส ตาตา (๑) หิตสฺส จ วิธาตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน
ภวนฺตํ โคตมํ คจฺฉามิ ภชามิ เสวามิ ปยิรุปาสามิ เอวํ [๒]
ชานามิ พุชฺฌามีติ ฯ เยสํ หิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ พุทฺธิปิ
เตสํ อตฺโถ ฯ ตสฺมา คจฺฉามีติ อิมสฺส ชานามิ พุชฺฌามีติ
อยํปิ อตฺโถ วุตฺโต ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ เอตฺถ ปน
อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ
อปาเยสุ อปตมาเน [๓] ธาเรตีติ ธมฺโม ฯ โส อตฺถโต อริยมคฺโค
เจว นิพฺพานญฺจ ฯ วุตฺตํ เหตํ ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา
อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ ฯ วิตฺถาโร ฯ
น เกวลํ อริยมคฺโค เจว นิพฺพานญฺจ อปิจ โข อริยผเลหิ
สทฺธึ ปริยตฺติธมฺโมปิ ฯ วุตฺตมฺปิ เหตํ ฉตฺตมาณวกวิมาเน (๔)
ราควิราคมเนญฺชมโสกํ
ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ
# ๑. หตาติปิ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร วาติ ทิสฺสติ ฯ ๓. สี.
# เอตฺถนฺตเร กตฺวาติ ทิสฺสติ ฯ ๔. ขุ. วิมาน. ๒๖/๕๓/๙๔ ฯ
มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ
ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหีติ ฯ
เอตฺถ หิ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต ฯ อเนญฺชมโสกนฺติ ผลํ ฯ
ธมฺมมสงฺขตนฺติ นิพฺพานํ ฯ อปฺปฏิกูลํ มธุรมิมํ ปคุณํ
สุวิภตฺตนฺติ ปิฏกตฺตเยน วิภตฺตสพฺพธมฺมกฺขนฺธาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเฏน สํหโตติ สงฺโฆ ฯ โส อตฺถโต อฏฺฐอริยปุคฺคล-
สมูโห ฯ วุตฺตํ เหตํ ตสฺมึเยว วิมาเน (๑)
ยตฺถ จ ทินฺนํ มหปฺผลมาหุ
จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ
อฏฺฐ จ ปุคฺคลธมฺมทสา (๒) เต
สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหีติ ฯ
ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ภิกฺขุสงฺโฆ ฯ เอตฺตาวตา จ พฺราหฺมโณ ตีณิ
สรณคมนานิ ปฏิเวเทสิ ฯ
สรณคมนกถา
อิทานิ เตเสฺวว ตีสุ สรณคมเนสุ โกสลฺลตฺถํ สรณํ
สรณคมนํ โย สรณํ คจฺฉติ สรณคมนปฺปเภโท สรณคมนผลํ
สงฺกิเลโส เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ ฯ โส ปน อิธ
วุจฺจมาโน อติภาริยํ วินยนิทานํ กโรตีติ น วุตฺโต ฯ อตฺถิเกหิ
# ๑. ขุ. วิมาน. ๒๖/๕๓/๙๔ ฯ ๒. สฺยา. ปุคฺคลธมฺมทฺทสา ฯ
ปน ปปญฺจสูทนิยํ วา มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ภยเภรวสุตฺตวณฺณนาโต
ปรมตฺถโชติกายํ วา ขุทฺทกฏฺฐกถายํ สุมงฺคลวิลาสินิยํ วา
ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ สรณวณฺณนาโต คเหตพฺโพติ ฯ
อุปาสกตฺตปฏิเวทนากถา
อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตูติ มํ ภวํ โคตโม
อุปาสโก อยนฺติ เอวํ ธาเรตูติ อตฺโถ ฯ อุปาสกวิธิโกสลฺลตฺถํ
ปเนตฺถ โก อุปาสโก กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจติ กิมสฺส สีลํ
โก อาชีโว กา วิปตฺติ กา สมฺปตฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ
เวทิตพฺพํ ฯ ตํ อติภารกรณโต อิธ น วิภตฺตํ ฯ อตฺถิเกหิ
ปน ปปญฺจสูทนิยํ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อชฺชตคฺเคติ เอตฺถ อยํ อคฺคสทฺโท อาทิโกฏิโกฏฺฐาสเสฏฺเฐสุ
ทิสฺสติ ฯ อชฺชตคฺเค สมฺม โทวาริก อาวรามิ ทฺวารํ นิคณฺฐานํ
นิคณฺฐีนนฺติอาทีสุ หิ อาทิมฺหิ ทิสฺสติ ฯ เตเนว องฺคุลคฺเคน
ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามเสยฺย อุจฺฉุคฺคํ เวฬุคฺคนฺติอาทีสุ โกฏิยํ ฯ
อมฺพิลคฺคํ วา มธุรคฺคํ วา ติตฺติกคฺคํ วา อนุชานามิ
ภิกฺขเว วิหารคฺเคน วา ปริเวณคฺเคน วา ภาเชตุนฺติอาทีสุ
โกฏฺฐาเส ฯ ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา
วา ฯเปฯ ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตีติอาทีสุ เสฏฺเฐ ฯ อิธ
ปนายํ อาทิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ตสฺมา อชฺชตคฺเคติ อชฺชคฺคํ (๑) อาทึ
# ๑. ม. อชฺขตํ ฯ
กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อชฺชคฺคนฺติ (๑) อชฺชภาวนฺติ
วุตฺตํ โหติ ฯ อชฺชทคฺเค อิจฺเจว วา ปาโฐ ฯ ทกาโร
ปทสนฺธิกโร ฯ อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ปาณุเปตนฺติ
ปาเณหิ อุเปตํ ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ ตาว อุเปตํ
อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ มํ ภวํ โคตโม
ธาเรตุ ชานาตุ อหญฺหิ สเจปิ เม ติขิเณน อสินา สีสํ
ฉินฺเทยฺยย เนว พุทฺธํ. น พุทฺโธติ วา ธมฺมํ น ธมฺโมติ
วา สงฺฆํ น สงฺโฆติ วา วเทยฺยนฺติ ฯ เอตฺถ จ พฺราหฺมโณ
ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ ปุน สรณคมนํ วทนฺโต อตฺต-
สนฺนิยฺยาตนํ ปกาเสตีติ เวทิตพฺโพ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอวํ อตฺตานํ นิยฺยา เทตฺวา ภควนฺตํ สปริสํ อุปฏฺฐาตุ-
กาโม อาห อธิวาเสตุ จ เม ภวํ โคตโม เวรญฺชายํ
วสฺสาวาสํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนาติ ฯ กึ วุตฺตํ โหติ ฯ
อุปาสกญฺจ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อธิวาเสตุ จ เม เวรญฺชายํ
วสฺสาวาสํ ตโย มาเส เวรญฺชํ อุปนิสฺสาย มม อนุคฺคหตฺถํ
วสฺสาวาสํ สมฺปฏิจฺฉตูติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ
อถสฺส วจนํ สุตฺวา ภควา กายงฺคํ วา วาจงฺคํ วา อโจเปตฺวา
อพฺภนฺตเรเยว ขนฺตึ ธาเรตฺวา ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสสิ ฯ
พฺราหฺมณสฺส อนุคฺคหตฺถํ มนสาว สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อถโข เวรญฺโช พฺราหฺมโณ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวาติ
# ๑. ม. อชฺชตนฺติ ฯ
อถโข เวรญฺโช พฺราหฺมโณ สเจ เม สมโณ โคตโม
นาธิวาเสยฺย กาเยน วา วาจาย วา ปฏิกฺขิเปยฺย ยสฺมา
ปน อปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺภนฺตเร ขนฺตึ ธาเรสิ ตสฺมา เม
มนสาว อธิวาเสสีติ เอวํ อาการสลฺลกฺขณกุสลตาย ภควโต
อธิวาสนํ วิทิตฺวา อตฺตโน นิสินฺนาสนโต อุฏฺฐาย จตูสุ ทิสาสุ
ภควนฺตํ สกฺกจฺจํ อภิวาเทตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา
อาคตกาลโต ปภูติ ชาติมหลฺลกพฺราหฺมณานํ อภิวาทนาทีนิ
น กโรตีติ วิครหิตฺวาปิ อิทานิ วิญฺญาตพุทฺธคุโณ กาเยน
วาจาย มนสา จ อเนกกฺขตฺตุํ วนฺทนฺโตปิ อติตฺโตเยว หุตฺวา
ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลิมฺปคฺคยฺห สิรสฺมึ ปติฏฺฐาเปตฺวา
ยาว ทสฺสนวิสโย ตาว ปฏิมุโขเยว อปกฺกมิตฺวา ทสฺสนวิสยํ
วิชหนฏฺฐาเน วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ ฯ