เอกาทสอุปกฺกิเลสวิรหโต วา วิสุทฺธํ ฯ ภควโต หิ
เอกาทสอุปกฺกิเลสวิรหิตํ ทิพฺพจกฺขุ ฯ ยถาห ฯ โส โข อหํ
อนุรุทฺธา วิจิกิจฺฉา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโสติ อิติ วิทิตฺวา วิจิกิจฺฉํ
จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสํ ปชหึ อมนสิกาโร จิตฺตสฺส ถีนมิทฺธํ จิตฺตสฺส
ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุพฺพิลฺลํ จิตฺตสฺส ทุฏฺฐุลฺลํ จิตฺตสฺส
อจฺจารทฺธวิริยํ จิตฺตสฺส อติลีนวิริยํ จิตฺตสฺส อภิชปฺปา จิตฺตสฺส
นานตฺตสญฺญา จิตฺตสฺส อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ จิตฺตสฺส
อุปกฺกิเลโสติ อิติ วิทิตฺวา อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ จิตฺตสฺส
อุปกฺกิเลสํ ปชหึ โส โข อหํ อนุรุทฺธา อปฺปมตฺโต
อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต โอภาสํ หิ โข สญฺชานามิ
น จ รูปานิ ปสฺสามิ รูปานิ หิ โข ปสฺสามิ น จ
# ๑. สี. อุพฺพิลฺลาวิตํ ฯ ม. อุปฺปิลํ ฯ
โอภาสํ สญฺชานามีติ (๑) เอวมาทึ (๒) ฯ ตเทวํ เอกาทสอุปกฺกิเลส-
วิรหโต วิสุทฺธํ ฯ
มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ ฯ
มานุสกํ วา มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา อติกฺกนฺตมานุสกนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺต-
มานุสเกน ฯ
สตฺเต ปสฺสามีติ มนุสฺโส มํสจกฺขุนา (๓) วิย สตฺเต ปสฺสามิ
ทกฺขามิ โอโลเกมิ ฯ จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ
อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนา ทฏฺฐฐ น สกฺกา เย ปน
อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺตีติ (๔) เต จวมานา เย จ
คหิตปฏิสนฺธิกา สมฺปตินิพฺพตฺตา วา เต อุปปชฺชมานาติ
อธิปฺเปตา ฯ เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน จ ปสฺสามีติ
ทสฺเสติ ฯ หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนานํ ชาติกุลโภคาทีนํ
วเสน หีฬิเต โอญาเต อวญฺญาเต ฯ ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺท-
ยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต ฯ สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา
อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต ฯ ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา
อนิฏฺฐอกนฺตอมนาปวณฺณยุตฺเต ฯ อภิรูปวิรูเปติปิ อตฺโถ ฯ สุคเตติ
สุคติคเต ฯ อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน ฯ
# ๑. ม. อุ. ๑๔/๔๖๓/๓๐๖ ฯ ๒. ม. เอวมาทิ ฯ
# ๓. ม. มนุสฺสมํสจกฺขุนา ฯ ๔. ม. จวิสฺสนฺติ ฯ
ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต ฯ โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท
อปฺปนฺนปาเน ฯ ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ เตน
เตน อุปคเต ฯ ตตฺถ ปุริเมหิ จวมาเนติอาทีหิ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ
วุตฺตํ ฯ อิมินา ปน ปเทน ยถากมฺมูปคญฺญาณกิจฺจํ ฯ

ตสฺส จ ญาณสฺส อยมุปฺปตฺติกฺกโม ฯ [๑] เหฏฺฐา นิรยาภิ-
มุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เนรยิกสตฺเต ปสฺสติ มหนฺตํ ทุกฺข-
มนุภวมาเน ฯ ตํ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจเมว ฯ โส เอวํ
มนสิกโรติ กินฺนุโข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอวํ ทุกฺข-
มนุภวนฺตีติ ฯ อถสฺส อิทนฺนาม กตฺวาติ ตํกมฺมารมฺมณํ ญาณํ
อุปฺปชฺชติ ฯ ตถา อุปริ เทวโลกาภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา
นนฺทนวนมิสฺสกวนปารุสกวนาทีสุ สตฺเต ปสฺสติ มหาสมฺปตฺตึ
อนุภวมาเน ฯ ตมฺปิ ทสฺสนํ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจเมว ฯ โส เอวํ
มนสิกโรติ กินฺนุโข กมฺมํ กตฺวา อิเม สตฺตา เอวํ สมฺปตฺติ-
มนุภวนฺตีติ ฯ อถสฺส อิทนฺนาม กตฺวาติ ตํ กมฺมารมฺมณํ
ญาณํ อุปฺปชฺชติ ฯ อิทํ ยถากมฺมูปคญฺญาณํ นาม ฯ อิมสฺสปิ
วิสุํ ปริกมฺมนฺนาม นตฺถิ ฯ ยถาปิมสฺส เอวํ อนาคตํสญฺ-
ญาณสฺสาปิ ฯ ทิพฺพจกฺขุปาทกาเนว หิ อิมานิ ทิพฺพจกฺขุนา
สเหว อิชฺฌนฺติ ฯ
กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ทุฏฺฐุ จริตํ ทุฏฺฐํ วา จริตํ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร โสติ ทิสฺสติ ฯ
กิเลสปูติกตฺตาติ ทุจฺจริตํ ฯ กาเยน ทุจฺจริตํ กายโต วา
อุปฺปนฺนํ ทุจฺจริตนฺติ กายทุจฺจริตํ ฯ เอวํ วจีมโนทุจฺจริตานิปิ
ทฏฺฐพฺพานิ ฯ สมนฺนาคตาติ สมงฺคิภูตา ฯ

อริยานํ อุปวาทกาติ
พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ อริยานํ อนฺตมโส คิหิ-
โสตาปนฺนานมฺปิ อนตฺถกามา หุตฺวา อนฺติมวตฺถุนา วา
คุณปริทฺธํสเนน วา อุปวาทกา อกฺโกสกา ครหกาติ วุตฺตํ
โหติ ฯ ตตฺถ นตฺถิ อิเมสํ สมณธมฺโม อสฺสมณา เอเตติ
วทนฺโต อนฺติมวตฺถุนา อุปวทติ นตฺถิ อิเมสํ ฌานํ วา
วิโมกฺขํ วา มคฺโค วา ผลํ วาติ วทนฺโต คุณปริทฺธํสเนน
อุปวทตีติ เวทิตพฺโพ ฯ โส จ ชานํ วา อุปวเทยฺย อชานํ
วา อุภยถาปิ อริยูปวาโทว โหติ ฯ ภาริยํ กมฺมํ สคฺคาวรณํ
มคฺคาวรณญฺจ ฯ

ตสฺส จ อาวิภาวตฺถํ อิทํ วตฺถุมุทาหรนฺติ ฯ
อญฺญตรสฺมึ กิร คาเม เอโก เถโร จ ทหรภิกฺขุ จ
ปิณฺฑาย จรนฺติ ฯ เต ปฐมฆเรเยว อุฬุงฺกมตฺตํ อุณฺหยาคุํ
ลภึสุ ฯ เถรสฺส จ กุจฺฉิวาโต อตฺถิ ฯ โส จินฺเตสิ อยํ
ยาคุ มยฺหํ สปฺปายา ยาว น สีตลา โหติ ตาว นํ
ปิวามีติ ฯ โส มนุสฺเสหิ อุมฺมารตฺถาย อาหเฏ ทารุขณฺเฑ
นิสีทิตฺวา ตํ ปิวิ ฯ อิตโร ตํ ชิคุจฺฉิ อติจฺฉาโต วตายํ
มหลฺลโกอมฺหากํ ลชฺชิตพฺพตํ อกาสีติ ฯ เถโร คาเม จริตฺวา
วิหารํคนฺตฺวา ทหรภิกฺขุํ อาห อตฺถิ เต อาวุโส อิมสฺมึ
สาสเน ปติฏฺฐาติ ฯ อาม ภนฺเต โสตาปนฺโน อหนฺติ ฯ
เตนหาวุโส อุปริมคฺคตฺถาย วายามํ มา อกาสิ [๑] ขีณาสโว
ตยา อุปวทิโตติ ฯ โส ตํ ขมาเปสิ ฯ เตนสฺส ตํ ปากติกํ
อโหสิ ฯ

ตสฺมา โย อญฺโญปิ อริยํ อุปวทติ เตน คนฺตฺวา
สเจ อตฺตนา วุฑฺฒตโร โหติ อหํ อายสฺมนฺตํ อิทญฺจีทญฺจ
อวจํ ตํ เม ขมาหีติ ขมาเปตพฺโพ ฯ สเจ นวกตโร โหติ
วนฺทิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อหํ ภนฺเต
ตุมฺเห อิทญฺจีทญฺจ อวจํ ตํ เม ขมถาติ ขมาเปตพฺโพ ฯ
สเจ โส นกฺขมติ ทิสาปกฺกนฺโต วา โหติ เย ตสฺมึ วิหาเร
ภิกฺขู วสนฺติ เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา สเจ อตฺตนา วุฑฺฒตโร
โหติ ฐิตเกเนว สเจ นวกตโร อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ
ปคฺคเหตฺวา ขมาเปตพฺพํ ฯ อหํ ภนฺเต อสุกนฺนาม อายสฺมนฺตํ
อิทญฺจีทญฺจ อวจํ ขมตุ เม โส อายสฺมาติ เอวํ วทนฺเตน
ขมาเปตพฺพํ ฯ สเจ โส ปรินิพฺพุโต โหติ ปรินิพฺพุตมญฺจฏฺฐานํ
คนฺตฺวา ยาว สีวถิกํ คนฺตฺวาปิ ขมาเปตพฺพํ ฯ เอวํ กเต
สคฺคาวรณญฺจ มคฺคาวรณญฺจ น โหติ ปากติกเมว โหติ ฯ

มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนา ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ
มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน สมาทินฺนนานาวิธกมฺมา เย จ มิจฺฉา-
# ๑. วิสุทฺธิมคฺค. ๒/๒๗๐ ฯ เอตฺถนฺตเร กสฺมา ภนฺเตติ ทิสฺสติ ฯ
# ๒. ม. ปคฺคเหตฺวา อหํ ภนฺเต ฯ ๓. ม. ขมาเปตพฺโพ ฯ
ทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทเปนฺติ ฯ ตตฺถ จ
วจีทุจฺจริตคฺคหเณเนว อริยูปวาเท มโนทุจฺจริตคฺคหเณเนว จ
มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สงฺคหิตายปิ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุนวจนํ มหาสา-
วชฺชภาวทสฺสนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ มหาสาวชฺโช หิ อริยูปวาโท
อนนฺตริยสทิโส ฯ ยถาห ฯ เสยฺยถาปิ สารีปุตฺต ภิกฺขุ สีล-
สมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน ทิฏฺเฐว ธมฺเม
อญฺญํ อาราเธยฺย เอวํ สมฺปทมิทํ สารีปุตฺต วทามิ ตํ วาจํ
อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฏินิสฺสชฺชิตฺวา
ยถาภฏํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเยติ ฯ
มิจฺฉาทิฏฺฐิโต จ มหาสาวชฺชตรนฺนาม อญฺญํ นตฺถิ ฯ
ยถาห ฯ นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ
มหาสาวชฺชตรํ ยถยิทํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ ภิกฺขเว
วชฺชานีติ (๑) ฯ
กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา ฯ ปรมฺมรณาติ
ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหณา ฯ อถวา กายสฺส เภทาติ
ชีวิตินฺทฺริยสฺสูปจฺเฉทา ฯ ปรมฺมรณาติ จุติจิตฺตโต อุทฺธํ ฯ

อปายนฺติเอวมาทิ สพฺพํ นิรยเววจนํ ฯ นิรโย หิ สคฺคโมกฺข-
เหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา สุขานํ วา อายสฺส
อภาวา อปาโย ฯ ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ ฯ
# ๑. องฺ. ติก. ๒๐/๑๙๓/๔๔ ฯ ๒. ม. คหเณ ฯ
โทสพหุลตาย วา ทุฏฺเฐน กมฺมุนา นิพฺพตฺตา คตีติ ทุคฺคติ ฯ
วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ (๑) ทุกฺกฏการิโนติ วินิปาโต ฯ วินสฺสนฺตา
วา เอตฺถ นิปตนฺติ สมฺภชฺชมานงฺคปจฺจงฺคาติ (๒) วินิปาโต ฯ นตฺถิ
เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อาโยติ นิรโย ฯ
อถวา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปติ ฯ
ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย สุคติโต อเปตตฺตา น ทุคฺคติ
มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต ฯ ทุคฺคติคฺคหเณน
ปิตฺติวิสยํ ทีเปติ ฯ โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต
อเปตตฺตา ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา น ตุ วินิปาโต อสุรสทิสํ
อวินิปาติตตฺตา ฯ เปตมหทฺธิกานํ หิ วิมานานิปิ นิพฺพตฺตนฺติ ฯ
วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ ทีเปติ ฯ โส หิ ยถาวุตฺเตนตฺเถน
อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สพฺพสมุสฺสเยหิ จ วินิปาติตตฺตา
วินิปาโตติ วุจฺจติ ฯ นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิมเนกปฺปการํ
นิรยเมว ทีเปติ ฯ อุปปนฺนาติ อุปคตา ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ
อธิปฺปาโย ฯ วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ ฯ
อยํ ปน วิเสโส ฯ เอตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสคตึปิ (๓)
สงฺคยฺหติ ฯ สคฺคคฺคหเณน เทวคติเยว ฯ ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ
สุคติ ฯ รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค ฯ โส สพฺโพปิ
ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อยํ วจนตฺโถ ฯ วิชฺชาติ
# ๑. ม. เอตฺถ ฯ ๒. ม. สมฺภิชฺชมานงฺค….. ฯ ๓. ม. มนุสฺสคติปิ ฯ
ทิพฺพจกฺขุญฺญาณวิชฺชา ฯ อวิชฺชาติ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิ-
ปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา ฯ เสสํ วุตฺตนยเมวาติ ฯ
อยเมว เหตฺถ วิเสโส ฯ ยถา ปุพฺเพนิวาสกถายํ ปุพฺเพ-
นิวาสานุสฺสติญฺญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพนิวุฏฺฐกฺขนฺธปฏิจฺฉาทกํ
อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวาติ วุตฺตํ เอวมิธ จุตูปปาตญฺญาณ-
มุขตุณฺฑเกน จุตูปปาตปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวาติ
วตฺตพฺพํ ฯ
ทิพฺพจกฺขุกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อาสวกฺขยญฺญาณกถา
โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติ อิธ วิปสฺสนาปาทกํ
จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ เวทิตพฺพํ ฯ อาสวานํ ขยญฺญาณายาติ อรหตฺต-
มคฺคญฺญาณตฺถาย ฯ อรหตฺตมคฺโค หิ อาสววินาสนโต อาสวานํ
ขโยติ วุจฺจติ ฯ ตตฺร เจตํ ญาณํ ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตาติ ฯ
จิตฺตํ อภินินฺนาเมสินฺติ วิปสฺสนาจิตฺตํ อภินีหรึ ฯ โส อิทํ
ทุกฺขนฺติเอวมาทีสุ เอตฺตกํ ทุกฺขํ น อิโต ภิยฺโย ทุกฺขนฺติ
สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจํ สรสลกฺขณปฏิเวเธน ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ
ชานึ ปฏิวิชฺฌึ ตสฺส จ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติกํ ตณฺหํ อยํ
ทุกฺขสมุทโยติ ตทุภยมฺปิยํ ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ ตํ เตสํ
อปฺปวตฺตึ นิพฺพานํ อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ตสฺส จ สมฺปาปกํ
อริยมคฺคํ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ สรสลกฺขณปฏิเวเธน
ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ ชานึ ปฏิวิชฺฌินฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ
เอวํ สรูปโต สจฺจานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กิเลสวเสน
ปริยายโต ทสฺเสนฺโต อิเม อาสวาติอาทิมาห ฯ ตสฺส เม
เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโตติ ตสฺส มยฺหํ เอวํ ชานนฺตสฺส
เอวํ ปสฺสนฺตสฺส ฯ สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสิ ฯ
กามาสวาติ กามาสวโต ฯ วิมุจฺจิตฺถาติ อิมินา ผลกฺขณํ
ทสฺเสติ ฯ มคฺคกฺขเณ หิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ ผลกฺขเณ วิมุตฺตํ
โหติ ฯ วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ (๑) ญาณนฺติ อิมินา ปจฺจเวกฺขณญฺ-
ญาณํ ทสฺเสติ ฯ ขีณา ชาตีติอาทีหิ ตสฺส ภูมึ ฯ เตน
หิ ญาเณน ภควา ปจฺจเวกฺขนฺโต ขีณา ชาตีติอาทีนิ
อพฺภญฺญาสิ ฯกตมา ปน ภควโต ชาติ ขีณา กถญฺจ
นํ อพฺภญฺญาสีติ ฯ วุจฺจเต ฯ น ตาวสฺส อตีตา ชาติ
ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา น อนาคตา อนาคเต วายามา-
ภาวโต น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา ฯ ยา ปน มคฺคสฺส
อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปฺปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปฺ-
ปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาท-
ธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา ฯ ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีน-
กิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ
อปฏิสนฺธิกํ โหตีติ ชานนฺโต อพฺภญฺญาสิ ฯ
# ๑. โปราณ. วิมุตฺตมฺหิ ฯ
วุสิตนฺติ วุฏฺฐํ ปริวุฏฺฐํ กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ ฯ
พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ฯ ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ
สตฺต เสกฺขา พฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺติ นาม ฯ ขีณาสโว
วุฏฺฐวาโส ฯ ตสฺมา ภควา อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจ-
เวกฺขนฺโต วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ อพฺภญฺญาสิ ฯ กตํ กรณียนฺติ
จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยา-
ภาวนาวเสน (๑) โสฬสวิธมฺปิ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ ฯ
ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ ฯ ขีณาสโว
กตกรณีโย ฯ ตสฺมา ภควา อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต
กตํ กรณียนฺติ อพฺภญฺญาสิ ฯ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ
ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสกิจฺจภาวาย กิเลสกฺขยาย วา
มคฺคภาวนากิจฺจํ เม นตฺถีติ อพฺภญฺญาสิ ฯ
อิทานิ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญฺญาณปริคฺคหิตํ ตํ อาสวานํ
ขยญฺญาณาธิคมํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสนฺโต อยํ โข เม
พฺราหฺมณาติอาทิมาห ฯ ตตฺถ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญฺญาณ-
วิชฺชา ฯ อวิชฺชาติ จตุสฺสจฺจปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา ฯ เสสํ
วุตฺตนยเมว ฯ

อยํ ปน วิเสโส ฯ อยํ โข เม พฺราหฺมณ ตติยา
อภินิพฺพิทา อโหสีติ เอตฺถ อยํ โข มม พฺราหฺมณ อาสวานํ
ขยญฺญาณมุขตุณฺฑเกน จตุสฺสจฺจปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ
# ๑. ม. …..ภาวนาภิสมยวเสน ฯ
ปทาเลตฺวา ตติยา อภินิพฺพิทา ตติยา นิกฺขนฺติ ตติยา อริยา
ชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาท-
นขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา
อภินิพฺพิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺฉาชาตีติ (๑) ฯ
เอตฺตาวตา กึ ทสฺเสสีติ (๒) ฯ โส หิ พฺราหฺมณ กุกฺกุฏจฺ-
ฉาปโก อณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา ตโต นิกฺขมนฺโต สกิเทว
ชายติ อหํ ปน ปุพฺเพนิวุฏฺฐกฺขนฺธปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ
ภินฺทิตฺวา ปฐมนฺตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญฺญาณวิชฺชาย ชาโต
ตโต สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา
ทุติยํ ทิพฺพจกฺขุญฺญาณวิชฺชาย ชาโต ปุน จตุสฺสจฺจปฏิจฺฉาทกํ
อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา ตติยํ อาสวานํ ขยญฺญาณวิชฺชาย
ชาโต เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตต ชาโตมฺหิ สา จ เม
ชาติ อรยา สุนฺทรา ปริสุทฺธาติ (๓) อิทํ ทสฺเสสิ (๔) ฯ เอวํ
ทสฺเสนฺโต จ ปุพฺเพนิวาสญฺญาเณน อตีตํสญฺญาณํ ทิพฺพ-
จกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญฺญาณํ อาสวกฺขเยน สกลโลกิย-
โลกุตฺตรคุณนฺติ เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุ-
คุเณ ปกาเสตฺวา อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ
พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสิ ฯ
# ๑. ม. ปจฺจาชาตีติ ฯ ๒. ม. ทสฺเสสีติ ฯ ๓. อริยา สุปริสุทฺธาติ ฯ
# ๔. ม. ทสฺเสติ ฯ
อาสวกฺขยญฺญาณกถา นิฏฺฐิตา ฯ

เอวํ วุตฺเต เวรญฺโช พฺราหฺมโณติ เอวํ ภควตา โลกานุ-
กมฺปเกน พฺราหฺมณํ อนุกมฺปมาเนน วินิคูหิตพฺเพปิ อตฺตโน
อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาเว วิชฺชาตฺตยปฺปกาสิตาย
ธมฺมเทสนาย วุตฺเต ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโต เวรญฺโช
พฺราหฺมโณ ตํ ภควโต อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ
วิทิตฺวา อีทิสํ นามาหํ สพฺพโลกเสฏฺฐํ (๑) สพฺพคุณสมนฺนาคตํ
สพฺพญฺญญ อญฺเญสํ อภิวาทนาทิกมฺมํ น กโรตีติ อวจํ ธิรตฺถุ
วต เร อญฺญาณนฺติ อตฺตานํ ครหิตฺวา อยํ ทานิ โลเก
อริยาย ชาติยา ปุเรชาตฏฺเฐน เชฏฺโฐ สพฺพคุเณหิ อปฏิสมฏฺเฐน
เสฏฺโฐติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ เชฏฺโฐ ภวํ
โคตโม เสฏฺโฐ ภวํ โคตโมติ ฯ