ฌานนฺติ เอตฺถ ยถา ตติยํ อุเปกฺขาทีหิ
ปญฺจงฺคิกํ เอวมิทํ อุเปกฺขาทีหิ ติวงฺคิกํ ฯ ยถาห ฯ ฌานนฺติ
อุเปกฺขา สติ จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ ฯ ปริยาโยเอว เจโส ฯ ฐเปตฺวา
ปน สตึ อุเปกฺขาเวทนเมว (๓) คเหตฺวา นิปฺปริยาเยน ทุวงฺคิกเมตํ
โหติ ฯ ยถาห ฯ กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ
อุเปกฺขา จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ ฯ เสสํ วุตฺตนยเมวาติ ฯ
จตุตฺถชฺฌานกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. ปฐมาทิชฺฌานเภเทสุ ฯ ๒. ม. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ ฯ
# ๓. ม. อุเปกฺเขกคฺคตเมว ฯ

อิติ อิมานิ จตฺตาริ ฌานานิ เกสญฺจิ จิตฺเตกคฺคตตฺถานิ
โหนฺติ เกสญฺจิ วิปสฺสนาปาทกานิ เกสญฺจิ อภิญฺญา-
ปาทกานิ เกสญฺจิ นิโรธปาทกานิ เกสญฺจิ ภโวกฺกมนตฺถานิ ฯ
ตตฺถ ขีณาสวานํ จิตฺเตกคฺคตตฺถานิ โหนฺติ ฯ เต หิ
สมาปชฺชิตฺวา เอกคฺคจิตฺตา สุขํ ทิวสํ วิหริสฺสามาติ อิจฺเจว (๑)
กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตนฺติ ฯ
เสกฺขปุถุชฺชนานํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาหิเตน จิตฺเตน
วิปสฺสิสฺสามาติ นิพฺพตฺเตนฺตานํ วิปสฺสนาปาทกานิ โหนฺติ ฯ
เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกํ
ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เอโกปิ หุตฺวา
พหุธา โหตีติ (๒) วุตฺตนยา อภิญฺญาโย ปฏฺเฐนฺตา นิพฺพตฺเตนฺติ
เตสํ อภิญฺญาปาทกานิ โหนฺติ ฯ เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย
นิพฺพตฺเตตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สตฺตาหํ อจิตฺตกา (๓)
หุตฺวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิโรธํ นิพฺพานํ ปตฺวา สุขํ วิหริสฺสามาติ
นิพฺพาตฺเตนฺติ เตสํ นิโรธปาทกานิ โหนฺติ ฯ เย ปน อฏฺฐ
สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌานา หุตฺวา พฺรหฺมโลเก
อุปฺปชฺชิสฺสามาติ นิพฺพตฺเตนฺติ เตสํ ภโวกฺกมนตฺถานิ โหนฺติ ฯ
ภควตา ปนิทํ จตุตฺถชฺฌานํ โพธิรุกฺขมูเล นิพฺพตฺติตํ
# ๑. ม. อิจฺเจวํ ฯ ๒. องฺ. ติก. ๒๐/๕๐๐/๒๑๗ ฯ ๓. ยุ. อจิตฺตา ฯ
ตํ ตสฺส วิปสฺสนาปาทกญฺเจว อโหสิ อภิญฺญาปาทกญฺจ
นิโรธปาทกญฺจ สพฺพกิจฺจสาธกญฺจ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรคุณ-
ทายกนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ

เยสญฺจ คุณานํ ทายกํ อโหสิ เตสํ
เอกเทสํ ทสฺเสนฺโต เอวํ สมาหิเต จิตฺเตติอาทิมาห ฯ
ตตฺถ โสติ โส อหํ ฯ เอวนฺติ จตุตฺถชฺฌานกฺกม-
นิทสฺสนเมตํ ฯ อิมินา กเมน จตุตฺถชฺฌานํ ปฏิลภิตฺวาติ วุตฺตํ
โหติ ฯ สมาหิเตติ อิมินา จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเต ฯ [๑] ฯ
ปริสุทฺเธติอาทีสุ ปน อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวน ปริสุทฺเธ ฯ
ปริสุทฺธตฺตาเยว ปริโยทาเต ปภสฺสเรติ วุตฺตํ โหติ ฯ สุขาทีนํ
ปจฺจยานํ ฆาเตน วิหตราคาทิองฺคณตฺตา อนงฺคเณ ฯ
อนงฺคณตฺตาเยว วิคตูปกฺกิเลเส ฯ องฺคเณน หิ จิตฺตํ อุปกฺ-
กิลิสฺสติ ฯ สุภาวิตตฺตา มุทุภูเต วสีภาวปฺปตฺเตติ วุตฺตํ โหติ ฯ
วเส วตฺตมานํ หิ จิตฺตํ มุทูติ วุจฺจติ ฯ มุทุตฺตาเอว จ
กมฺมนิเย กมฺมกฺขเม กมฺมโยคฺเคติ วุตฺตํ โหติ ฯ มุทุ หิ
จิตฺตํ กมฺมนิยํ โหติ สุนิธนฺตมิว (๒) สุวณฺณํ ฯ ตทุภยมฺปิ จ
สุภาวิตตฺตาเอว ฯ ยถาห ฯ นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ
สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มุทุ จ โหติ
กมฺมนิยญฺจ ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตนฺติ (๓) ฯ
เอเตสุ ปริสุทฺธภาวาทีสุ ฐิตตฺตา ฐิเต ฐิตตฺตาเยว
อาเนญฺชปฺปตฺเต (๑) อจเล นิริญฺชเนติ วุตฺตํ โหติ ฯ มุทุกมฺมญฺญ-
ภาเวน วา อตฺตโน วเส ฐิตตฺตา ฐิเต ฯ สทฺธาทีหิ
ปริคฺคหิตตฺตา อาเนญฺชปฺปตฺเต ฯ

สทฺธาปริคฺคหิตํ หิ จิตฺตํ
อสทฺธิเยน น อิญฺชติ วิริยปริคฺคหิตํ โกสชฺเชน น อิญฺชติ
สติปริคฺคหิตํ ปมาเทน น อิญฺชติ สมาธิปริคฺคหิตํ อุทฺธจฺเจน
น อิญฺชติ ปญฺญาปริคฺคหิตํ อวิชฺชาย น อิญฺชติ โอภาสคตํ
กิเลสนฺธกาเรน น อิญฺชติ อิเมหิ ฉหิ ธมฺเมหิ ปริคฺคหิตํ
อาเนญฺชปฺปตฺตํ [๒] โหติ ฯ เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ
อภินีหารกฺขมํ โหติ อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญา-
สจฺฉิกิริยาย ฯ
อปโรปิ นโย ฯ จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเต
นีวรณทูรีภาเวน ปริสุทฺเธ วิตกฺกาทิสมติกฺกเมน ปริโยทาเต
ฌานปฏิลาภปจฺจยานํ (๓) ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ อภาเวน
อนงฺคเณ อิจฺฉาย (๔) อวจรานํ อิจฺฉาวเสน โอติณฺณานํ
ปวตฺตานํ นานปฺปการานํ กามราคปจฺจยานนฺติ อตฺโถ (๔) ฯ
อภิชฺฌาทีนํ จิตฺตูปกฺกิเลสานํ วิคเมน วิคตูปกฺกิเลเส ฯ อุภยมฺปิ
เจตํ อนงฺคณวตฺถุสุตฺตานุสาเรน (๕) เวทิตพฺพํ ฯ วสิปฺปตฺติยา
มุทุภูเต อิทฺธิปาทภาวูปคมเนน กมฺมนิเย ภาวนาปาริปูริยา
# ๑. ยุ. อาเนชฺชปฺปตฺเต ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จิตฺตนฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ๓. วิสุทธิมคฺค. ๒/๒๐๖ ฯ ฌาณปฏิลาภปจฺจนีกานนฺติ ทิสฺสติ ฯ
# ๔. ม. อยํ ปาโบ นตฺถิ ฯ ๕. ม. มู. ๑๒/๕๔/๔๒ ฯ
# ม. มู. ๑๒/๙๑-๙๙/๖๔-๗๑ ฯ
ปณีตภาวูปคมเนน ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ยถา อาเนญฺชปฺปตฺตํ
โหติ เอวํ ฐิเตติ อตฺโถ ฯ เอวมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ
อภินีหารกฺขมํ โหติ อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญา-
สจฺฉิกิริยาย ปาทกํ ปทฏฺฐานภูตนฺติ ฯ
ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญฺญาณายาติ เอวํ อภิญฺญาปาทเก ชาเต
เอตสฺมึ จิตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติมฺหิ ยํ ญาณํ ตทตฺถาย ฯ

ตตฺถ ปุพฺเพนิวาโสติ ปุพฺเพ อตีตชาตีสุ นิวุฏฺฐกฺขนฺธา ฯ
นิวุฏฺฐาติ อชฺฌาวุฏฺฐา อนุภูตา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตฺวา
นิรุทฺธา ฯ นิวุฏฺฐธมฺมา วา ฯ นิวุฏฺฐาติ โคจรนิวาเสน นิวุฏฺฐา
อตฺตโน วิญฺญาเณน วิญฺญาตา ปริจฺฉินฺนา ปรวิญฺญาณ-
วิญฺญาตาปิ วา ฉินฺนวฏฺฏุมกานุสฺสรณาทีสุ ฯ ปุพฺเพนิวาสา-
นุสฺสตีติ ยาย สติยา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสติ ปุพฺเพนิวาสา-
นุสฺสติ ฯ ญาณนฺติ ตาย สติยา สมฺปยุตฺตํ ญาณํ ฯ เอวมิมสฺส
ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญฺญาณสฺส อตฺถาย ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญฺ-
ญาณาย เอตสฺส ญาณสฺส อธิคมาย ปตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อภินินฺนาเมสินฺติ อภินีหรึ ฯ
โสติ โส อหํ ฯ อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ อเนเกหิ วา
ปกาเรหิ ปวตฺติตํ สํวณฺณิตนฺติ อตฺโถ ฯ ปุพฺเพนิวาสนฺติ
สมนนฺตราตีตํ ภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุฏฺฐสนฺตานํ ฯ
อนุสฺสรามีติ เอกํปิ ชาตึ เทฺวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโยติ
เอวํ ชาติปฏิปาฏึ (๑) อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา สรามิ อนุเอว (๒) วา
สรามิ จิตฺเต อภินินฺนามิตมตฺเตเอว สรามีติ ทสฺเสติ ฯ
ปูริตปารมีนํ หิ มหาปุริสานํ ปริกมฺมกรณํ นตฺถิ เตน เต
จิตฺตํ อภินินฺนามิตฺวา ว สรนฺติ ฯ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตา ปน
ปริกมฺมํ กตฺวา สรนฺติ ฯ ตสฺมา เตสํ วเสน ปริกมฺมํ
วตฺตพฺพํ สิยา ฯ ตํ ปน วุจฺจมานํ อติภาริยํ วินยนิทานํ
กโรติ ฯ ตสฺมา ตํ น วทาม ฯ อตฺถิเกหิ ปน วิสุทฺธิมคฺเค
วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ ฯ อิธ ปน ปาลิเมว วณฺณยิสฺสาม ฯ
เสยฺยถีทนฺติ อารทฺธปฺปการทสฺสนตฺเถ นิปาโต ฯ เตเนว
ยฺวายํ ปุพฺเพนิวาโส อารทฺโธ ตสฺส ปการปฺปเภทํ ทสฺเสนฺโต
เอกมฺปิ ชาตินฺติอาทิมาห ฯ ตตฺถ เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ
ปฏิสนฺธิมูลํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ ฯ
เอส นโย เทฺวปิ ชาติโยติอาทีสุ ฯ

อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป วฑฺฒมาโน
วิวฏฺฏกปฺโปติ เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายิกปฺโป
คหิโต โหติ ตํมูลกตฺตา ฯ วิวฏฺเฏน จ วิวฏฺฏฏฺฐายี ฯ เอวํ
หิ สติ ยานิ ตานิ จตฺตารีมานิ ภิกฺขเว กปฺปสฺส อสงฺเขยฺยานิ
กตมานิ จตฺตาริ สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายีติ (๓)
วุตฺตานิ ตานิ สพฺพานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ ฯ
# ๑. ชาติปฏิปาฏิยา ฯ ๒. อนุเทว ฯ ๓. องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๑๕๖/๑๙๐ฯ
ตตฺถ ตโย สํวฏฺฏา เตโชสํวฏฺโฏ อาโปสํวฏฺโฏ วาโย-
สํวฏฺโฏติ ฯ ติสฺโส สํวฏฺฏสีมาโย อาภสฺสรา สุภกิณฺหา
เวหปฺผลาติ ฯ ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ อาภสฺสรโต เหฏฺฐา
อคฺคินา ทยฺหติ ฯ ยทา อุทเกน สํวฏฺฏติ สุภกิณฺหโต เหฏฺฐา
อุทเกน วิลิยติ ฯ ยทา วาเตน สํวฏฺฏติ เวหปฺผลโต เหฏฺฐา
วาเตน วิทฺธํสิยติ ฯ วิตฺถารโต ปน สทาปิ เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ
วินสฺสติ ฯ

พุทฺธกฺเขตฺตนฺนาม ติวิธํ โหติ ชาติกฺเขตฺตํ อาณกฺเขตฺตํ
วิสยกฺเขตฺตญฺจ ฯ ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ
โหติ ยํ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิอาทีสุ กมฺปติ ฯ อาณกฺเขตฺตํ
โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ [๑] ยตฺถ รตนปริตฺตํ เมตฺตปริตฺตํ (๒)
ขนฺธปริตฺตํ ธชคฺคปริตฺตํ อาฏานาฏิยปริตฺตํ โมรปริตฺตนฺติ
อิเมสํ ปริตฺตานํ อานุภาโว ปวตฺตติ ฯ วิสยกฺเขตฺตํ อนนฺตม-
ปริมาณํ ยํ ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยาติ วุตฺตํ ยตฺถ ยํ
ยํ อากงฺขติ ตํ ตํ อนุสฺสรติ ฯ เอวเมเตสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ
เอกํ อาณกฺเขตฺตํ วินสฺสติ ฯ ตสฺมึ ปน วินสฺสนฺเต ชาติกฺเขตฺตํ
วินฏฺฐเมว โหติ ฯ วินสฺสนฺตญฺจ เอกโตว วินสฺสติ ฯ
สณฺฐหนฺตมฺปิ เอกโต สณฺฐหติ ฯ ตสฺส วินาโส จ สณฺฐหนญฺจ
วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ ฯ อตฺถิเกหิ ตโต คเหตพฺพํ ฯ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร โหตีติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
เย ปน เต สํวฏฺฏวิวฏฺฏา วุตฺตา เอเตสุ ภควา
โพธิมณฺเฑ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌนตฺถาย นิสินฺโน อเนเกปิ
สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป
สริ ฯ กถํ ฯ อมุตฺราสินฺติอาทินา นเยน ฯ ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ
อหํ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป อหํ อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยา วา
คติยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย
วา อโหสึ ฯ เอวนฺนาโมติ เวสฺสนฺตโร วา โชติปาโล วา ฯ
เอวํโคตฺโตติ ภคโว วา โคตโม วา ฯ เอวํวณฺโณติ โอทาโต
วา สาโม วา ฯ เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา
ปวตฺตผลโภชโน วา ฯ เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวทีติ อเนกปฺปกาเรน
กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสาทิปฺปเภทานํ วา สุขทุกฺขานํ
ปฏิสํเวที ฯ เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํวสฺสสตปริมาณายุปริยนฺโต (๑)
จตุราสีติกปฺปสหสฺสปริมาณายุปริยนฺโต วา ฯ โส ตโต จุโต
อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส อหํ ตโต ภวโต โยนิโต คติโต
วิญฺญาณฏฺฐิติโต สตฺตาวาสโต สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุน
อมุกสฺมึ นาม ภเว โยนิยา คติยา วิญฺญาณฏฺฐิติยา สตฺตาวาเส
สตฺตนิกาเย วา อุทปาทึ ฯ ตตฺราปาสินฺติ อถ ตตฺราปิ ภเว วา
โยนิยา วา คติยา วา วิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา
สตฺตนิกาเย วา ปุน อโหสึ ฯ เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตนยเมว ฯ
# ๑. ม. ……ปรมายุปริยนฺโต ฯ
อถวา ยสฺมา อมุตฺราสินฺติ อิทํ อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส
ยาวทิจฺฉกอนุสฺสรณํ โส ตโต จุโตติ ปฏินิวตฺตนฺตสฺส
ปจฺจเวกฺขณํ ตสฺมา อิธูปปนฺโนติ อิมิสฺสา อิธูปปตฺติยา อนนฺตรํ
อมุตฺร อุทปาทินฺติ ตุสิตภวนํ สนฺธายาหาติ เวทิตพฺโพ (๑) ฯ
ตตฺราปาสึ เอวนฺนาโมติ ตตฺราปิ ตุสิตภวเน เสตุเกตุ นาม
เทวปุตฺโต อโหสึ ฯ เอวํโคตฺโตติ ตาหิ เทวตาหิ สทฺธึ
เอกโคตฺโต ฯ เอวํวณฺโณติ สุวณฺณวณฺโณ ฯ เอวมาหาโรติ
ทิพฺพสุธาหาโร ฯ เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวทีติ เอวํ ทิพฺพสุขํ ปฏิ-
สํเวที ฯ ทุกฺขํ ปน สงฺขารทุกฺขมตฺตเมว ฯ เอวมายุปริยนฺโตติ
เอวํ สตฺตปญฺญาสวสฺสโกฏิสฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสายุปริยนฺโต ฯ
โส ตโต จุโตติ โส อหํ ตโต ตุสิตภวนโต จุโต ฯ
อิธูปปนฺโนติ อิธ มหามายาย เทวิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโต ฯ
อิตีติ เอวํ ฯ สาการํ สอุทฺเทสนฺติ นามโคตฺตวเสน
สอุทฺเทสํ วณฺณาทิวเสน สาการํ ฯ นามโคตฺเตน หิ สตฺโต
นโร (๒) ติสฺโส โคตโมติ อุทฺทิสิยติ ฯ วณฺณาทีหิ โอทาโต สาโมติ
นานตฺตโต ปญฺญายติ ฯ ตสฺมา นามโคตฺตํ อุทฺเทโส อิตเร
อาการา ฯ กึ ปน พุทฺธาเยว ปุพฺเพนิวาสํ สรนฺตีติ ฯ
วุจฺจเต ฯ น พุทฺธาเยว ปจฺเจกพุทฺธสาวกติตฺถิยาปิ (๓) โน จ
โข วิเสเสน (๔) ฯ ติตฺถิยา หิ จตฺตาฬีสํเยว กปฺเป สรนฺติ น
# ๑. ม. เวทิตพฺพํ ฯ ๒. ม. ทตฺโต ฯ ๓. ม. ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวก…. ฯ
# ๔. ม. อวิเสเสน ฯ
ตโต ปรํ ฯ กสฺมา ฯ ทุพฺพลปฺปญฺญตฺตา ฯ เตสํ หิ นามรูป-
ปริจฺเฉทวิรหิตา ทุพฺพลา ปญฺญา โหติ ฯ

สาวเกสุ ปน อสีติมหาสาวกา กปฺปสตสหสฺสํ สรนฺติ ฯ เทฺว อคฺคสาวกา
เอกมสงฺเขยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ฯ ปจฺเจกพุทฺธา เทฺว อสงฺเขยฺยานิ
กปฺปสตสหสฺสญฺจ ฯ เอตฺตโก หิ เตสํ อภินีหาโร ฯ พุทฺธานํ
ปน ปริจฺเฉโท นตฺถิ ยาว อิจฺฉนฺติ ตาว สรนฺติ ฯ
ติตฺถิยา จ ขนฺธปฏิปาฏิเมว สรนฺติ ปฏิปาฏึ มุญฺจิตฺวา
จุติปฏิสนฺธิวเสน สริตต น สกฺโกนฺติ ฯ เตสํ หิ อนฺธานํ วิย
อิจฺฉิตปฺปเทโสกฺกมนํ นตฺถิ ฯ สาวกา อุภยถาปิ สรนฺติ ฯ ตถา
ปจฺเจกพุทฺธา ฯ พุทฺธา ปน ขนฺธปฏิปาฏิยาปิ จุติปฏิสนฺธิวเสนปิ
สีโหกฺกนฺตวเสนปิ อเนกาสุ กปฺปโกฏีสุ เหฏฺฐา วา อุปริ
วา ยํ ยํ ฐานํ อากงฺขนฺติ ตํ ตํ สพฺพํ สรนฺติเยว ฯ
อยํ โข เม พฺราหฺมณาติอาทีสุ ฯ เมติ มยา ฯ วิชฺชาติ
วิทิตกรณตฺเถน วิชฺชา ฯ กึ วิทิตํ กโรติ ฯ ปุพฺเพนิวาสํ ฯ
อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณตฺเถน ตปฺปฏิจฺ-
ฉาทกโมโห วุจฺจติ ฯ ตโมติ เสฺวว โมโห ปฏิจฺฉาทกตฺเถน
ตโมติ วุจฺจติ ฯ อาโลโกติ สาเยว วิชฺชา โอภาสกรณตฺเถน
อาโลโกติ วุจฺจติ ฯ เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อยํ อตฺโถ ฯ
เสสํ ปสํสาวจนํ ฯ โยชนา ปเนตฺถ อยํ โข เม วิชฺชา
อธิคตา ตสฺส เม อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา วินฏฺฐาติ
อตฺโถ ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา ฯ เอส นโย
อิตรสฺมึปิ ปททฺวเย ฯ
ยถาตนฺติ เอตฺถ ยถาติ โอปมฺเม (๑) ฯ ตนฺติ นิปาโต ฯ
สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส วิริยาตาเปน อาตาปิโน
กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตาย ปหิตตฺตสฺส เปสิตจิตฺตสฺสาติ
อตฺโถ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ฯ ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน
ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย
ตโม วิหญฺเญยฺย อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย เอวเมว มม อวิชฺชา
วิหตา วิชฺชา อุปฺปนฺนา ตโม วิหโต อาโลโก อุปฺปนฺโน
เอตสฺส เม ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ ฯ
อยํ โข เม พฺราหฺมณ ปฐมา อภินิพฺพิทา (๒) อโหสิ
กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหาติ อยํ โข มม พฺราหฺมณ
ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญฺญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพนิวุฏฺฐกฺขนฺธ-
ปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา ปฐมา อภินิพฺพิทา
ปฐมา นิกฺขนฺติ ปฐมา อริยา ชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺ-
ฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑ-
โกสมฺปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺพิทา นิกฺขนฺติ
กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺฉาชาตีติ (๓) ฯ
ปุพฺเพนิวาสกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. โอปมฺมตฺเถ ฯ ๒. สฺยา. อภินิพฺพิธา ฯ ม. อภินิพฺภิทา ฯ
# ๓. ม. ปจฺจาชาตีติ ฯ

โส เอวํ ฯเปฯ จุตูปปาตญฺญาณายาติ จุติยา จ อุปปาเต
จ ญาณาย ฯ เยน ญาเณน สตฺตานํ จุติ จ อุปปาโต
จ ญายติ ตทตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ จิตฺตํ อภินินฺนาเมสินฺติ
ปริกมฺมจิตฺตํ นีหรึ ฯ โส ทิพฺเพน ฯเปฯ ปสฺสามีติ เอตฺถ
ปน ปูริตปารมีนํ มหาสตฺตานํ ปริกมฺมกรณํ นตฺถิ เต หิ
จิตฺเต อภินินฺนามิตมตฺเต เอว ทิพฺเพน จกฺขุนา ฯเปฯ สตฺเต
ปสฺสนฺติ ฯ อาทิกมฺมิกกุลปุตฺตา ปริกมฺมํ กตฺวา ฯ ตสฺมา
เตสํ วเสน ปริกมฺมํ วตฺตพฺพํ สิยา ฯ ตํ ปน วุจฺจมานํ
อติภาริยํ วินยนิทานํ กโรติ ตสฺมา ตํ น วทาม ฯ อตฺถิเกหิ
ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ ฯ อิธ ปน ปาลิเมว
วณฺณยิสฺสาม ฯ

โสติ โส อหํ ฯ ทิพฺเพนาติอาทีสุ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ ฯ
เทวตานํ หิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตํ ปิตฺตเสมฺหรุธิราทีหิ (๑) อปลิพุทฺธํ
อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย ทูเรปิ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนสมตฺถํ ทิพฺพํ
ปสาทจกฺขุ โหติ ฯ อิทญฺจาปิ วิริยภาวนาพลนิพฺพตฺตํ ญาณ-
จกฺขุ ตํสทิสเมวาติ (๒) ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ ฯ ทิพฺพวิหารวเสน
ปฏิลทฺธตฺตา อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํ ฯ
อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ ทิพฺพํ ฯ ติโรกุฑฺฑาทิคตรูป-
ทสฺสเนน (๓) มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ ฯ ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน
# ๑. ม. …..รุหิราทีหิ ฯ ๒. ม. ตาทิสเมวาติ ฯ ๓. ม. ติโรกุฏฺฏาทิ ฯ
เวทิตพฺพํ ฯ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ
จกฺขุ ฯ จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธํ ฯ โย
หิ จุติมตฺตเมว ปสฺสติ น อุปปาตํ โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ
คณฺหาติ ฯ โย อุปปาตมตฺตเมว ปสฺสติ น จุตึ โส
นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ ฯ โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ
โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ ตสฺมาสฺส ตํ
ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ ฯ ตทุภยญฺจ ภควา อทฺทส ฯ
เตเนตํ วุตฺตํ จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธนฺติ ฯ