ตตฺรายํ อตฺถโยชนา ฯ เอโก อุเทตีติ เอโกทิ วิตกฺกวิจาเรหิ
# ๑. อภิ. วิ. ๓๕/๖๖๐/๓๔๘ ฯ
อนชฺฌารูฬฺหตฺตา อคฺโค เสฏฺโฐ หุตฺวา อุเทตีติ อตฺโถ ฯ
เสฏฺโฐปิ หิ โลเก เอโกติ วุจฺจติ ฯ วิตกฺกวิจารวิรหิโต วา
เอโก อสหาโย หุตฺวา อิติปิ [๑] วฏฺฏติ ฯ อถวา สมฺปยุตฺต-
ธมฺเม อุทยตีติ อุทิ อุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ ฯ เสฏฺฐฏฺเฐน เอโก
จ โส อุทิ จาติ เอโกทิ ฯ สมาธิสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ อิติ อิมํ
เอโกทึ ภาเวติ วฑฺฒยตีติ อิทํ ทุติยชฺฌานํ เอโกทิภาวํ ฯ
โส ปนายํ เอโกทิ ยสฺมา เจตโส น สตฺตสฺส น ชีวสฺส
ตสฺมา เอตํ เจตโส เอโกทิภาวนฺติ วุตฺตํ ฯ
นนุ จายํ สทฺธา ปฐมชฺฌาเนปิ อตฺถิ อยญฺจ เอโกทิ-
นามโก สมาธิ อถ กสฺมา อิทเมว สมฺปสาทนํ เจตโส
เอโกทิภาวญฺจาติ วุตฺตํ (๒) ฯ วุจฺจเต ฯ อทท หิ ปฐมชฺฌานํ
วิตกฺกวิจารกฺโขเภน วีจิตรงฺคสมากุลมิว ชลํ น สุปฺปสนฺนํ
โหติ ตสฺมา สติยาปิ สทฺธาย สมฺปสาทนนฺติ น วุตฺตํ ฯ
น สุปฺปสนฺนตฺตาเยว เจตฺถ สมาธิปิ น สุฏฺฐุ ปากโฏ
ตสฺมา เอโกทิภาวนฺติปิ น วุตฺตํ ฯ อิมสฺมึ ปน ฌาเน
วิตกฺกวิจารปลิโพธาภาเวน ลทฺโธกาสา พลวตี สทฺธา พลว-
สทฺธาสหายปฏิลาเภเนว สมาธิปิ ปากโฏ ตสฺมา อิทเมว เอวํ
วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ วิภงฺเค ปน สมฺปสาทนนฺติ ยา สทฺธา
สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท ฯ เจตโส เอโกทิภาวนฺติ ยา
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร วตฺตุนฺติ ทิสฺสติ ฯ ๒. ม. วุตฺตนฺติ ฯ
จิตฺตสฺส ฐิติ ฯเปฯ สมฺมาสมาธีติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ ฯ เอวํ
วุตฺเตน ปเนเตน สทฺธึ อยํ อตฺถวณฺณนา ยถา น วิรุชฺฌติ
อญฺญทตฺถถ สํสนฺทติ เจว สเมติ จ เอวํ เวทิตพฺพา ฯ

อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ ภาวนาย ปหีนตฺตา เอตสฺมึ เอตสฺส
วา วิตกฺโก นตฺถีติ อวิตกฺกํ ฯ อิมินาว นเยน อวิจารํ ฯ
วิภงฺเคปิ วุตฺตํ อิติ อยญฺจ วิตกฺโก อยญฺจ วิจาโร สนฺตา
โหนฺติ สมิตา วูปสนฺตา อตฺถงฺคตา อพฺภตฺถงฺคตา อปฺปิตา
พฺยปฺปิตา โสสิตา วิโสสิตา พฺยนฺตีกตา เตน วุจฺจติ อวิตกฺกํ
อวิจารนฺติ ฯ
เอตฺถาห นนุ จ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ อิมินาปิ
อยํ อตฺโถ สิทฺโธ อถ กสฺมา ปุน วุตฺตํ อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ ฯ
วุจฺจเต ฯ เอวเมว สิทฺโธวายมตฺโถ น ปเนตํ ตทตฺถทีปกํ ฯ นนุ
อโวจุมฺห โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา
ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ สมาธิคโม โหตีติ
ทีปนตฺถํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอวํ วุตฺตนฺติ ฯ
อปิจ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ สมฺปสาทนํ น
กิเลสกาลุสฺสิยสฺส วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา จ เอโกทิภาวํ น
อุปจารชฺฌานมิว นีวรณปฺปหานา [๓] ปฐมชฺฌานมิว จ
# ๑. อภิ. วิ. ๓๕/๖๖๑/๓๔๘ ฯ ๒. ม. วิตกฺกวิจารานํ จ วูปสมา ฯ
#. ๓. ม. เอตฺถนฺตเร นาติ ทิสฺสติ ฯ
องฺคปาตุภาวาติ เอวํ สมฺปสาทนเอโกทิภาวานํ เหตุปริทีปกมิทํ
วจนํ ฯ ตถา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ อวิตกฺกํ อวิจารํ
น ตติยจตุตฺถชฺฌานานิ วิย จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ วิย จ
อภาวาติ เอวํ อวิตกฺกอวิจารภาวสฺส เหตุปริทีปกญฺจ น
วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกํ ฯ วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกเมว
ปน อวิตกฺกํ อวิจารนฺติ อิทํ วจนํ ตสฺมา ปุริมํ วตฺวาปิ
วตฺตพฺพเมวาติ ฯ
สมาธิชนฺติ ปฐมชฺฌานสมาธิโต วา สมฺปยุตฺตสมาธิโต
วา ชาตนฺติ อตฺโถ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ ปฐมมฺปิ สมฺปยุตฺต-
สมาธิโต ชาตํ อถโข อยเมว สมาธีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ
วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรเหน อติวิย อจลตฺตา สุปฺปสนฺนตฺตา จ
ตสฺมา อิมสฺส วณฺณภณนตฺถํ อิทเมว สมาธิชนฺติ วุตฺตํ ฯ
ปีติสุขนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมว ฯ
ทุติยนฺติ คณนานุปุพฺพโต ทุติยํ ฯ อิทํ ทุติยํ สมา-
ปชฺชตีติปิ ทุติยํ ฯ

ฌานนฺติ เอตฺถ ปน ยถา ปฐมชฺฌานํ
วิตกฺกาทีหิ ปญฺจงฺคิกํ โหติ เอวมิทํ สมฺปสาทาทีหิ จตุรงฺคิกนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ ยถาห ฯ ฌานนฺติ สมฺปสาโท ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส
เอกคฺคตาติ (๑) ฯ ปริยาโยเยว เจโส ฯ สมฺปสาทนํ ปน ฐเปตฺวา
นิปฺปริยาเยน ติวงฺคิกเมเวตํ โหติ ฯ ยถาห ฯ กตมํ ตสฺมึ
# ๑. อภิ. วิ. ๓๕/๖๖๖/๓๔๙ ฯ
สมเย ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตาติ (๑) ฯ
เสสํ วุตฺตนยเมวาติ ฯ
ทุติยชฺฌานกถา นิฏฺฐิตา ฯ

ตติยชฺฌานกถา
ปีติยา จ วิราคาติ เอตฺถ วุตฺตตฺถาเยว ปีติ ฯ วิราโคติ
ตสฺสา ชิคุจฺฉนํ วา สมติกฺกโม วา ฯ อุภินฺนมนฺตรา จสทฺโท
สมฺปิณฺฑนตฺโถ ฯ โส [๒] วูปสมํ วา สมฺปิณฺเฑติ วิตกฺก-
วิจารวูปสมํ วา ฯ ตตฺถ ยทา วูปสมเมว สมฺปิณฺเฑติ ตทา
ปีติยา วิราคา จ กิญฺจิ ภิยฺโย วูปสมา จาติ เอวํ โยชนา
เวทิตพฺพา ฯ อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค ชิคุจฺฉนตฺโถ
โหติ ตสฺมา ปีติยา ชิคุจฺฉนา จ วูปสมา จาติ อยมตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ ยทา ปน วิตกฺกวิจารวูปสมํ สมฺปิณฺเฑติ ตทา
ปีติยา จ วิราคา กิญฺจิ ภิยฺโย วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ
เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา ฯ อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค
สมติกฺกมนตฺโถ โหติ ตสฺมา ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺก-
วิจารานญฺจ วูปสมาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ
กามญฺเจเต วิตกฺกวิจารา ทุติยชฺฌาเนเยว วูปสนฺตา
อิมสฺส ปน ฌานสฺส มคฺคปริทีปนตฺถํ วณฺณภณนตฺถญฺเจตํ
วุตฺตํ ฯ วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ หิ วุตฺเต อิทํ ปญฺญายติ
# ๑. อภิ.วิ. ๓๕/๖๖๖/๓๔๙ ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร หีติ ทิสฺสติ ฯ
นูน วิตกฺกวิจารานํ วูปสโม มคฺโค อิมสฺส ฌานสฺสาติ ฯ
ยถา จ ตติเย อริยมคฺเค อปฺปหีนานมฺปิ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ
ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สญฺโญชนานํ ปหานาติ เอวํ ปหานํ
วุจฺจมานํ วณฺณภณนํ โหติ ตทธิคมาย อุสฺสุกฺกานํ อุสฺสาห-
ชนนตฺถํ เอวเมว อิธ อวูปสนฺตานมฺปิ วิตกฺกวิจารานํ วปสโม
วุจฺจมาโน วณฺณภณนํ โหติ ฯ เตนายมตฺโถ วุตฺโต ปีติยา จ
สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมาติ ฯ
อุเปกฺขโก จ วิหาสินฺติ เอตฺถ อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ
อุเปกฺขา สมํ ปสฺสติ อปกฺขปติตาว หุตฺวา ปสฺสตีติ อตฺโถ ฯ
ตาย วิสทาย วิปุลาย ถามคตาย สมนฺนาคตตฺตา ตติยชฺฌาน-
สมงฺคี อุเปกฺขโกติ วุจฺจติ ฯ

อุเปกฺขา ปน ทสวิธา โหติ
ฉฬงฺคูเปกฺขา พฺรหฺมวิหารูเปกฺขา โพชฺฌงฺคูเปกฺขา วิริยูเปกฺขา
สงฺขารูเปกฺขา เวทนูเปกฺขา วิปสฺสนูเปกฺขา ตตฺรมชฺฌตฺตูเปกฺขา
ฌานูเปกฺขา ปาริสุทฺธิอุเปกฺขาติ ฯ เอวมยํ ทสวิธาปิ ตตฺถ
ตตฺถ อาคตนยโต ภูมิปุคฺคลจิตฺตารมฺมณกฺขนฺธสงฺคห (๑) เอกกฺขณ-
กุสลตฺติกสงฺเขปวเสน จ ปปญฺจสูทนิยา (๒) มชฺฌิมฏฺฐกถาย
ภยเภรวสุตฺตวณฺณนาย อตฺถสาลินิยา วา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย
วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา ฯ อิธ ปน วุจฺจมานา วินยนิทานํ
อติภาริยํ กโรตีติ น วุตฺตา ฯ

ลกฺขณาทิโต ปน อิธ
# ๑. ม. ภูมิปุคฺคลจิตฺตารมฺมณโต ขนฺธสงฺคห…. ฯ ๒. ม.
# อฏฺฐสาลินิยา ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา ฯ
อธิปฺเปตูเปกฺขา มชฺฌตฺตลกฺขณา อนาโภครสา อพฺยาปาร-
ปจฺจุปฏฺฐานา ปีติวิราคปทฏฺฐานาติ ฯ
เอตฺถาห นนุ จายํ อตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตูเปกฺขาว โหติ
สา จ ปฐมทุติยชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ ตสฺมา ตตฺราปิ อุเปกฺขโก
จ วิหาสินฺติ เอวมยํ วตฺตพฺพา สิยา สา กสฺมา น
วุตฺตาติ ฯ อปริพฺยตฺตกิจฺจโต ฯ อปริพฺยตฺตํ หิ ตสฺสา ตตฺถ
กิจฺจํ วิตกฺกาทีหิ อภิภูตตฺตา ฯ อิธ ปนายํ วิตกฺกวิจารปีตีหิ
อนภิภูตตฺตา อุกฺขิตฺตสิรา วิย หุตฺวา ปริพฺยตฺตกิจฺจา ชาตา
ตสฺมา วุตฺตาติ ฯ
นิฏฺฐิตา อุเปกฺขโก จ วิหาสินฺติ เอตสฺส สพฺพโส
อตฺตวณฺณนา ฯ

อิทานิ สโต จ สมฺปชาโนติ เอตฺถ สรตีติ สโต ฯ
สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโน ฯ ปุคฺคเลน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ สรณลกฺขณา สติ อปฺปมุสนรสา (๑) อารกฺข-
ปจฺจุปฏฺฐานา ฯ อสมฺโมหลกฺขณํ สมฺปชญฺญํ ตีรณรสํ ปวิจย-
ปจฺจุปฏฺฐานํ ฯ วิตฺถารโต ปเนตํ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ สติ-
ปฏฺฐานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ
อิทํ สติสมฺปชญฺญํ ปุริมชฺฌาเนสุปิ อตฺถิ ฯ มุฏฺฐสฺสติสฺส หิ
อสมฺปชานสฺส อุปจารมตฺตํปิ น สมฺปชฺชติ ปเคว อปฺปนา ฯ
# ๑. ม. อสมฺมุสฺสนรสา ฯ ๒. ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
โอฬาริกตฺตา ปน เตสํ ฌานานํ ภูมิยํ วิย ปุริสสฺส
จิตฺตสฺส คติ สุขา โหติ อพฺยตฺตํ ตตฺถ สติสมฺปชญฺญกิจฺจํ ฯ
โอฬาริกงฺคปฺปหาเนน ปน สุขุมตฺตา อิมสฺส ฌานสฺส ปุริสสฺส
ขุรธารายํ วิย สติสมฺปชญฺญกิจฺจปริคฺคหิตาเยว จิตฺตสฺส คติ
อิจฺฉิตพฺพาติ อิเธว วุตฺตํ ฯ กิญฺจิ ภิยฺโย ยถาปิ เธนุปโก
วจฺโฉ เธนุโต อปนีโต อรกฺขิยมาโน ปุนเรว เธนน อุปคจฺฉติ
เอวมิทํ ตติยชฺฌานสุขํ ปีติโต อปนีตํ สติสมฺปชญฺญารกฺเขน
อรกฺขิยมานํ ปุนเรว ปีตึ อุปคจฺเฉยฺย ปีติสมฺปยุตฺตเมว สิยา ฯ
สุเข จาปิ สตฺตา สารชฺชนฺติ อิทญฺจ อติมธุรํ สุขํ ตโต ปรํ
สุขาภาวา สติสมฺปชญฺญานุภาเวน ปเนตฺถ สุเข อสารชฺชนา
โหติ โน อญฺญถาติ อิมมฺปิ อตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ อิทํ อิเธว
วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
อิทานิ สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทสินฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ
ตติยชฺฌานสมงฺคิโน สุขปฏิสํเวทนาโภโค นตฺถิ เอวํ สนฺเตปิ
ยสฺมา ตสฺส นามกาเยน สมฺปยุตฺตํ สุขํ ยํ วา ตํ นาม-
กายสมฺปยุตฺตํ สุขํ ตํสมุฏฺฐาเนนสฺส ยสฺมา อติปณีเตน รูเปน
รูปกาโย ผุฏฺโฐ ยสฺส ผุฏฺฐตฺตา ฌานา วุฏฺฐิโตปิ สุขํ
ปฏิสํเวเทยฺย ตสฺมา เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต สุขญฺจ กาเยน
ปฏิสํเวเทสินฺติ อาห ฯ
# ๑. ม. กิญฺจ ฯ
อิทานิ ยนฺตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา
สุขวิหารีติ เอตฺถ ยํฌานเหตุ ยํฌานการณา ตํตติยชฺฌาน-
สมงฺคิปุคฺคลํ พุทฺธาทโย อริยา อาจิกฺขนฺติ เทเสนฺติ
ปญฺญาเปนฺติ ปฏฺฐเปนฺติ วิวรนฺติ วิภชนฺติ อุตฺตานีกโรนฺติ
ปกาเสนฺติ ปสํสนฺตีติ อธิปฺปาโย ฯ กินฺติ ฯ อุเปกฺขโก สติมา
สุขวิหารีติ ฯ ตํ ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ เอวเมตฺถ
โยชนา เวทิตพฺพา ฯ
กสฺมา ปน ตํ เต เอวํ ปสํสนฺตีติ ฯ ปสํสารหโต ฯ
อยํ หิ ยสฺมา อติมธุรสุเข สุขปารมิปฺปตฺเตปิ ตติยชฺฌาเน
อุเปกฺขโก น ตตฺถ สุขาภิสงฺเคน อากฑฺฒิยติ ยถา จ ปีติ
น อุปฺปชฺชติ เอวํ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย สติมา ยสฺมา จ
อริยกนฺตํ อริยชนเสวิตเมว จ อสงฺกิลิฏฺฐํ สุขํ นามกาเยน
ปฏิสํเวเทติ ตสฺมา ปสํสารโห ฯ อิติ ปสํสารหโต นํ อริยา
เต เอวํ ปสํสารหเหตุภูเต คุเณ ปกาเสนฺตา อุเปกฺขโก
สติมา สุขวิหารีติ เอวํ ปสํสนฺตีติ เวทิตพฺพํ ฯ
ตติยนฺติ คณนานุปุพฺพโต ตติยํ ฯ อิทํ ตติยํ สมา-
ปชฺชตีติปิ ตติยํ ฯ

ฌานนฺติ เอตฺถ ยถา ทุติยํ สมฺปสาทาทีหิ
จตุรงฺคิกํ เอวมิทํ อุเปกฺขาทีหิ ปญฺจงฺคิกํ ฯ ยถาห ฯ ฌานนฺติ
อุเปกฺขา สติ สมฺปชญฺญํ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตาติ ฯ
ปริยาโยเยว เจโส ฯ อุเปกฺขาสติสมฺปชญฺญานิ ปน ฐเปตฺวา
นิปฺปริยาเยน ทุวงฺคิกเมเวตํ โหติ ฯ ยถาห ฯ กตมํ ตสฺมึ
สมเย ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ ฯ เสสํ
วุตฺตนยเมวาติ ฯ
ตติยชฺฌานกถา นิฏฺฐิตา ฯ

จตุตฺถชฺฌานกถา
สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานาติ กายิกสุขสฺส
จ กายิกทุกฺขสฺส จ ปหานา ฯ ปุพฺเพวาติ ตญฺจ โข ปุพฺเพว
น จตุตฺถชฺฌานกฺขเณ ฯ โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาติ
จตสิกสุขสฺส เจตสิกทุกฺขสฺส จาติ อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ ปุพฺเพว
อตฺถงฺคมา ปหานา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ ฯ กทา ปน เนสํ
ปหานํ โหตีติ ฯ จตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเณ ฯ โสมนสฺสํ
หิ จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว ปหียติ ฯ ทุกฺข-
โทมนสฺสสุขานิ ปฐมทุติยตติยานํ อุปจารกฺขเณสุ ฯ เอวเมเตสํ
ปหานกฺกเมน อวุตฺตานํ อินฺทฺริยวิภงฺเค ปน อินฺทฺริยานํ
อุทฺเทสกฺกเมเนว อิธาปิ วุตฺตานํ สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสานํ
ปหานํ เวทิตพฺพํ ฯ
ยทิ ปเนตานิ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารกฺขเณเยว
ปหียนฺติ อถ กสฺมา กตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ
นิรุชฺฌติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ ฯเปฯ
ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ
อปริเสสํ นิรุชฺฌติ กตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ
โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ
สุขสฺส จ ปหานา ฯเปฯ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ
เอตฺถุปฺปนฺนํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ (๑) เอวํ
ฌาเนเสฺวว นิโรโธ วุตฺโตติ ฯ อติสยนิโรธตฺตา ฯ อติสย-
นิโรโธ หิ เนสํ ปฐมชฺฌานาทีสุ นิโรโธ ฯ นิโรโธเยว
ปน อุปจารกฺขเณ นาติสยนิโรโธติ ฯ ตถา หิ นานาวชฺชเน
ปฐมชฺฌานูปจาเร นิรุทฺธสฺสาปิ ทุกฺขินฺทฺริยสฺส ฑํสมกสาทิ-
สมฺผสฺเสน วา วิสมาสนูปตาเปน วา สิยา อุปฺปตฺติ น
เตฺวว อนฺโตอปฺปนายํ ฯ อุปจาเร วา นิรุทฺธมฺเปตํ น สุฏฺฐุ
นิรุทฺธํ โหติ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา ฯ อนฺโตอปฺปนายํ ปน
ปีติผรเณน สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหติ ฯ สุโขกฺกนฺต-
กายสฺส จ สุฏฺฐุ นิรุทฺธํ โหติ ทุกฺขินฺทฺริยํ ปฏิปกฺเขน
วิหตตฺตา ฯ นานาวชฺชเนเอว จ ทุติยชฺฌานูปจาเร ปหีนสฺส
โทมนสฺสินฺทฺริยสฺส ยสฺมา เอตํ วิตกฺกวิจารปจฺจเยปิ กายกิลมเถ
จิตฺตูปฆาเต จ สติ อุปฺปชฺชติ วิตกฺกวิจาราภาเว จ เนว
อุปฺปชฺชติ ยตฺถ ปน อุปฺปชฺชติ ตตฺถ วิตกฺกวิจารภาเว
อปฺปหีนาเอว ทุติยชฺฌานูปจาเร วิตกฺกวิจาราติ ตตฺถสฺส สิยา
# ๑. สํ. มหา. ๑๙/๙๖๐/๒๘๕ ฯ ๒. ม. นาติสยนิโรโธ ฯ
# ๓. ม. เอตฺถนฺตเร จาติ ทิสฺสติ ฯ
อุปฺปตฺติ อปฺปหีนปจฺจยตฺตา น เตฺวว ทุติยชฺฌาเน ปหีน-
ปจฺจยตฺตา ฯ ตถา ตติยชฺฌานูปจาเร ปหีนสฺสาปิ สุขินฺทฺริยสฺส
ปีติสมุฏฺฐานปฺปณีตรูปผุฏฺฐกายสฺส สิยา อุปฺปตฺติ น เตฺวว
ตติยชฺฌาเน ฯ ตติยชฺฌาเน หิ สุขสฺส ปจฺจยภูตา ปีติ
สพฺพโส นิรุทฺธาติ ฯ ตถา จตุตฺถชฺฌานูปจาเร ปหีนสฺสาปิ
โสมนสฺสินฺทฺริยสฺส ปีติอาสนฺนตฺตา อปฺปนาปตฺตาย อุเปกฺขาย
อภาเวน สมฺมา อนติกฺกนฺตตฺตา จ สิยา อุปฺปตฺติ น เตฺวว
จตุตฺถฌาเน ฯ ตสฺมา เอวญฺจ เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ
อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ อปริเสสคฺคหณํ กตนฺติ ฯ
เอตฺถาห อเถวํ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺสูปจาเร ปหีนาปิ
เอตา เวทนา อิธ กสฺมา สมาหรีติ ฯ สุขคฺคหณตฺถํ ฯ ยา
หิ อยํ อทุกฺขมสุขนฺติ เอตฺถ อทุกฺขมสุขา เวทนา วุตฺตา
สา สุขุมา อติทูวิญฺเญยฺยา น สกฺกา สุเขน คเหตุํ ตสฺมา
ยถา นาม ทุฏฺฐสฺส ยถา วา ตถา วา อุปสงฺกมิตฺวา
คเหตต อสกฺกุเณยฺยสฺส โคณสฺส คหณตฺถํ โคโป เอกสฺมึ
วเช สพฺพา คาโว สมาหรติ อเถเกกํ นีหรนฺโต ปฏิปาฏิยา
อาคตํ อยํ โส คณฺหาถ นนฺติ ตมฺปิ คาหยติ เอวเมว
ภควา สุขคฺคหณตฺถํ สพฺพา เอตา สมาหริ ฯ เอวํ หิ สมาหฏา
เอตา ทสฺเสตฺวา ยํ เนว สุขํ น ทุกฺขํ น โสมนสฺสํ
# ๑. ม. อาสนฺนตฺตา ฯ
น โทมนสฺสํ อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนาติ สกฺกา โหติ เอสา
คหยิตุํ (๑) ฯ
อปิจ อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา ปจฺจยทสฺสนตฺถญฺจาปิ
เอตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา ฯ สุขปฺปหานาทโย (๒) หิ ตสฺสา
ปจฺจยา ฯ ยถาห ฯ จตฺตาโร โข อาวุโส ปจฺจยา อทุกฺขม-
สุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา อิธาวุโส ภิกฺขุ สุขสฺส
จ ปหานา ฯเปฯ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อิเม
โข อาวุโส จตฺตาโร ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา
สมาปตฺติยาติ (๓) ฯ ยถา วา อญฺญตฺถ ปหีนาปิ สกฺกายทิฏฺฐิอาทโย
ตติยมคฺคสฺส วณฺณภณนตฺถํ ตตฺถ ปหีนาติ วุตฺตา เอวํ
วณฺณภณนตฺถมฺเปตสฺส ฌานสฺเสตา อิธ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา ฯ
ปจฺจยฆาเตน วา เอตฺถ ราคโทสานํ อติทูรภาวํ ทสฺเสตุมฺเปตา
วุตฺตาติ เวทิตพฺพา ฯ เอตาสุ หิ สุขํ โสมนสฺสสฺส ปจฺจโย
โสมนสฺสํ ราคสฺส ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย โทมนสฺสํ
โทสสฺส สุขาทิฆาเตน จ [๔] สปจฺจยา ราคโทสา หตาติ
อติทูเร โหนฺตีติ ฯ

อทุกฺขมสุขนฺติ ทุกฺขาภาเวน อทุกฺขํ สุขาภาเวน อสุขํ ฯ
เอเตเนตฺถ ทุกฺขสุขปฏิปกฺขภูตํ ตติยเวทนํ ทีเปติ ฯ น ทุกฺข-
# ๑. ม. คาหยิตุํ ฯ ๒. ม. ทุกฺขปฺปหานาทโย ฯ
# ๓. ม. มู. ๑๒/๕๑๑/๕๕๓ ฯ ๔. ม. เอตฺถน์ตเร เตติ ทิสฺสติ ฯ
สุขาภาวมตฺตํ ฯ ตติยเวทนา นาม อทุกฺขาสุขา อุเปกฺขาติปิ
วุจฺจติ ฯ สา อิฏฺฐานิฏฺฐวิปรีตานุภวนลกฺขณา มชฺฌตฺตรสา
อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานา สุขนิโรธปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา ฯ อุเปกฺขา-
สติปาริสุทฺธินฺติ (๑) อุเปกฺขาย ชนิตสฺสติปาริสุทฺธึ ฯ อิมสฺมึ หิ
ฌาเน สุปริสุทฺธา สติ ยา จ ตสฺสา สติยา ปาริสุทฺธิ
สา อุเปกฺขาย กตา น อญฺเญน ตสฺมา เอตํ อุเปกฺขา-
สติปาริสุทฺธีติ วุจฺจติ ฯ วิภงฺเคปิ วุตฺตํ อยํ สติ อิมาย
อุเปกฺขาย วิวฏา (๒) โหติ ปริสุทฺธา ปริโยทาตา เตน วุจฺจติ
อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธีติ (๓) ฯ ยาย จ อุเปกฺขาย เอตฺถ สติยา
ปาริสุทฺธิ โหติ สา อตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ เวทิตพฺพา ฯ
น เกวลํ เจตฺถ ตาย สติเยว ปริสุทฺธา อปิจ โข สพฺเพปิ
สมฺปยุตฺตธมฺมา ฯ สติสีเสน ปน เทสนา วุตฺตา ฯ
ตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ อุเปกฺขา เหฏฺฐาปิ ตีสุ ฌาเนสุ
วิชฺชติ ยถา ปน ทิวา สุริยปฺปภาภิภวา โสมภาเวน (๔) จ
อตฺตโน อุปการกตฺเตน วา สภาคาย รตฺติยา ทิวา
วิชฺชมานาปิ จนฺทเลขา อปริสุทฺธา โหติ อปริโยทาตา
เอวมยมฺปิ ตตฺรมชฺฌตฺตูเปกฺขาจนฺทเลขา วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺม-
เตชาภิภวา สภาคาย จ อุเปกฺขาเวทนารตฺติยา อลาภา
# ๑ ม อุปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ ฯ ๒ ม วิสทา ฯ
# ๓ ม …..สุทฺธินฺติ ฯ อภิ. วิ. ๓๕/๖๘๓/๓๕๒ ฯ
# ๔. ม. โสมฺมภาเวน ฯ
วิชฺชมานาปิ ปฐมาทิชฺฌานเภเท (๑) อปริสุทฺธา โหติ ฯ ตสฺสา
จ อปริสุทฺธาย ทิวา อปริสุทฺธจนฺทเลขาย ปภา วิย
สหชาตาปิ สติอาทโย อปริสุทฺธาว โหนฺติ ฯ ตสฺมา เตสุ
เอกมฺปิ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธีติ(๒) น วุตฺตํ ฯ อิธ ปน
วิตกฺกาทิปจฺจนีกธมฺมเตชาภิภวาภาวา สภาคาย จ อุเปกฺขา-
เวทนารตฺติยา ปฏิลาภา อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตูเปกฺขาจนฺทเลขา
อติวิย ปริสุทฺธา ฯ ตสฺสา ปริสุทฺธตฺตา ปริสุทฺธจนฺทเลขาปภา
วิย สหชาตาปิ สติอาทโย ปริสุทฺธา โหนฺติ ปริโยทาตา ฯ
ตสฺมา อิทเมว อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธีติ (๒) วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
จตุตฺถนฺติ คณนานุปุพฺพโต จตุตฺถํ ฯ อิทํ จตุตฺถํ สมา-
ปชฺชตีติ จตุตฺถํ ฯ