เอวํ ภควา อตฺตโน อนุตฺตรํ เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ
พฺราหฺมณสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยาย ปฏิปทาย ตํ อธิคโต
ตํ ปฏิปทํ ปุพฺพภาคโต ปภูติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ โข ปน
เม พฺราหฺมณาติอาทิมาห ฯ อิมํ วา ภควโต อนุตฺตรํ
เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ สุตฺวา พฺราหฺมณสฺส จิตฺตเมวํ อุปฺปนฺนํ
กาย นุโข ปฏิปทาย อิมํ ปตฺโตติ ตสฺส จิตฺตมญฺญาย
อิมายาหํ ปฏิปทาย อิมํ อนุตฺตรํ เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ ปตฺโตติ
ทสฺเสนฺโต เอวมาห ฯ ตตฺถ อารทฺธํ โข ปน เม พฺราหฺมณ
วิริยํ อโหสีติ พฺราหฺมณ น มยา อยํ อนุตฺตโร เชฏฺฐเสฏฺฐ-
ภาโว กุสีเตน มุฏฺฐสฺสตินา สารทฺธกาเยน วิกฺขิตฺตจิตฺเตน
อธิคโต อปิจ โข ตทธิคมาย อารทฺธํ โข ปน เม วิริยํ
อโหสิ โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนน มยา จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วิริยํ
อารทฺธํ อโหสิ ฯ ปคฺคหิตํ อสิถิลปฺปวตฺติตนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อารทฺธตฺตาเยว จ เม ตํ อสลฺลีนํ อโหสิ ฯ น เกวลญฺจ
วิริยเมว สติปิ เม อารมฺมณาภิมุขีภาเวน อุปฏฺฐิตา อโหสิ
อุปฏฺฐิตตฺตาเยว จ อปฺปมุฏฺฐา ฯ ปสฺสทฺโธ กาโยติ กาย-
จิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน กาโยปิ เม ปสฺสทฺโธ อโหสิ ฯ ตตฺถ
ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเอว โหติ
ตสฺมา นามกาโย รูปกาโยติ อวิเสเสตฺวาว ปสฺสทฺโธ กาโยติ
วุตฺตํ ฯ อสารทฺโธติ โส จ โข ปสฺสทฺธตฺตาเยว อสารทฺโธ ฯ
วิคตทรโถติ วุตฺตํ โหติ ฯ สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ จิตฺตํปิ
เม สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย อโหสิ สมาหิตตฺตาเอว
จ เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทนนฺติ ฯ เอตฺตาวตา ฌานสฺส
ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา โหติ ฯ
อิทานิ อิมาย ปฏิปทาย อธิคตํ ปฐมชฺฌานํ อาทึ
กตฺวา วิชฺชาตฺตยปริโยสานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต โสโข อหนฺติ-
อาทิมาห ฯ ตตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ-
อาทีนํ กิญฺจาปิ ตตฺถ กตเม กามา ฉนฺโท กาโม ราโค
กาโม ฉนฺทราโค กาโม สงฺกปฺโป กาโม ราโค กาโม
สงฺกปฺปราโค กาโม อิเม วุจฺจนฺติ กามา ตตฺถ กตเม
อกุสลา ธมฺมา กามจฺฉนฺโท ฯเปฯ วิจิกิจฺฉา อิเม วุจฺจนฺติ
อกุสลา ธมฺมา อิติ อิเมหิ จ กาเมหิ อิเมหิ จ อกุสเลหิ
ธมฺเมหิ วิวิตฺโต โหติ ปวิวิตฺโต เตน วุจฺจติ วิวิจฺเจว กาเมหิ
วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติอาทินา นเยน วิภงฺเคเยว อตฺโถ
วุตฺโต ตถาปิ อฏฺฐกถานยํ วินา น สุฏฺฐุ ปากโฏ โหติ
อฏฺฐกถานเยเนว นํ ปกาสยิสฺสามิ (๑) ฯ
เสยฺยถีทํ ฯ วิวิจฺเจว กาเมหีติ กาเมหิ วิวิจฺจิตฺวา วินา
หุตฺวา อปสกฺกิตฺวา ฯ

โย ปนายเมตฺถ เอวกาโร โส นิยมตฺโถติ
เวทิตพฺโพ ฯ ยสฺมา จ นิยมตฺโถ ตสฺมา ตสฺมึ ปฐมชฺฌานํ
อุปสมฺปชฺช วิหรณสมเย อวิชฺชมานานมฺปิ กามานํ ตสฺส
ปฐมชฺฌานสฺส ปฏิปกฺขภาวํ กามปริจฺจาเคเนว จสฺส อธิคมํ
ทีเปติ ฯ กถํ ฯ วิวิจฺเจว กาเมหีติ เอวํ หิ นิยเม กริยมาเน
# ๑. ม. ปกาสยิสฺสาม ฯ
อิทํ ปญฺญายติ นูนิมสฺส (๑) ฌานสฺส กามา ปฏิปกฺขภูตา เยสุ
สติ อิทํ นปฺปวตฺตติ อนฺธกาเร สติ ปทีโป วิย เตสํ
ปริจฺจาเคเนว จสฺส อธิคโม โหติ โอริมตีรปริจฺจาเคน
ปาริมตีรสฺเสว ตสฺมา นิยมํ กโรตีติ ฯ
ตตฺถ สิยา กสฺมา ปเนส ปุพฺพปเทเยว วุตฺโต น
อุตฺตรปเท กึ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ อวิวิจฺจาปิ ฌานํ อุปสมฺปชฺช
วิหเรยฺยาติ ฯ น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ ฯ ตนฺนิสฺสรณโต
หิ ปุพฺพปเท เอส วุตฺโต ฯ กามธาตุสมติกฺกมนโต หิ
กามราคปฏิปกฺขโต จ อิทํ ฌานํ กามานเมว นิสฺสรณํ ฯ
ยถาห ฯ กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ ฯ อุตฺตรปเทปิ
ปเนส ยถา อิเธว ภิกฺขเว ปฐโม สมโณ อิธ ทุติโย
สมโณติ เอตฺถ เอวกาโร อาเนตฺวา วุจฺจติ เอวํ วตฺตพฺโพ ฯ
น หิ สกฺกา อิโต อญฺเญหิปิ นีวรณสงฺขาเตหิ อกุสลธมฺเมหิ
อวิวิจฺจ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ ตสฺมา วิวิจฺเจว กาเมหิ
วิวิจฺเจว อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ เอวํ ปททฺวเยปิ เอส ทฏฺฐพฺโพ ฯ
ปททฺวเยปิ จ กิญฺจาปิ วิวิจฺจาติ อิมินา สาธารณวจเนน
ตทงฺควิเวกาทโย กายวิเวกาทโย จ สพฺเพปิ วิเวกา สงฺคหํ
คจฺฉนฺติ ตถาปิ กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก วิกฺขมฺภนวิเวโกติ
ตโยเอว อิธ ทฏฺฐพฺพา ฯ กาเมหีติ อิมินา ปน ปเทน เย
# ๑. สี. นูนมสฺส ฯ ๒. ขุ. อิติ. ฯ
จ นิทฺเทเส กตเม วตฺถุกามา มนาปิยา รูปาติอาทินา นเยน
วตฺถุกามา วุตฺตา เย จ ตตฺเถว วิภงฺเค จ ฉนฺโท กาโมติ-
อาทินา นเยน กิเลสกามา วุตฺตา เต สพฺเพปิ สงฺคหิตา
อิจฺเจว ทฏฺฐพฺพา ฯ เอวํ หิ สติ วิวิจฺเจว กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิปิ
วิวิจฺเจวาติ อตฺโถ ยุชฺชติ ฯ เตน กายวิเวโก วุตฺโต โหติ ฯ
วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ กิเลสกาเมหิ สพฺพากุสเลหิ
วา วิวิจฺจาติ อตฺโถ ยุชฺชติ ฯ เตน จิตฺตวิเวโก วุตฺโต โหติ ฯ
ปุริเมน เจตฺถ วตฺถุกาเมหิ วิเวกวจนโตเยว กามสุขปริจฺจาโค
ทุติเยน กิเลสกาเมหิ วิเวกวจนโต เนกฺขมฺมสุขปริคฺคโห วิภาวิโต
โหติ ฯ เอวํ วตฺถุกามกิเลสกามวิเวกวจนโตเยว จ เอเตสํ
ปฐเมน สงฺกิเลสวตฺถุปฺปหานํ ทุติเยน สงฺกิเลสปฺปหานํ ปฐเมน
โลลภาวสฺส เหตุปริจฺจาโค ทุติเยน พาลภาวสฺส ปฐเมน จ
ปโยคสุทฺธิ ทุติเยน อาสยโปสนํ วิภาวิตํ โหตีติ วิญฺญาตพฺพํ ฯ
เอส ตาว นโย กาเมหีติ เอตฺถ วุตฺตกาเมสุ วตฺถุกามปกฺเข ฯ
กิเลสกามปกฺเข ปน ฉนฺโทติ จ ราโคติ จ เอวมาทีหิ
อเนกเภโท กามจฺฉนฺโทเยว กาโมติ อธิปฺเปโต ฯ โส จ
อกุสลปริยาปนฺโนปิ สมาโน ตตฺถ กตโม กามจฺฉนฺโท
กาโมติอาทินา นเยน วิภงฺเค ฌานปฏิปกฺขโต วิสุํ วุตฺโต ฯ
กิเลสกามตฺตา วา ปุริมปเท วุตฺโต ฯ อกุสลปริยาปนฺนตฺตา
ทุติยปเท ฯ อเนกเภทโต จสฺส กามโตติ อวตฺวา กาเมหีติ
วุตฺตํ ฯ อญฺเญสมฺปิ จ ธมฺมานํ อกุสลภาเว วิชฺชมาเน ตตฺถ
กตเม อกุสลา ธมฺมา กามจฺฉนฺโทติอาทินา นเยน วิภงฺเค
อุปริฌานงฺคานํ ปจฺจนีกปฏิปกฺขภาวทสฺสนโต นีวรณาเนว
วุตฺตานิ ฯ นีวรณานิ หิ ฌานงฺคปจฺจนีกานิ ฯ เตสํ
ฌานงฺคานเมว ปฏิปกฺขานิ วิทฺธํสกานีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตถา
หิ สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข ปีติ พฺยาปาทสฺส วิตกฺโก
ถีนมิทฺธสฺส สุขํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส วิจาโร วิจิกิจฺฉายาติ
เปฏเก วุตฺตํ ฯ
เอวเมตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ อิมินา กามจฺฉนฺทสฺส
วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหติ ฯ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ
อิมินา ปญฺจนฺนมฺปิ นีวรณานํ ฯ อคฺคหิตคฺคหเณน ปน
ปฐเมน กามจฺฉนฺทสฺส ทุติเยน เสสนีวรณานํ ฯ ตถา ปฐเมน
ตีสุ อกุสลมูเลสุ ปญฺจกามคุณเภทวิสยสฺส โลภสฺส ทุติเยน
อาฆาตวตฺถุเภทาทิวิสยานํ โทสโมหานํ ฯ โอฆาทีสุ วา ธมฺเมสุ
ปฐเมน กาโมฆกามโยคกามาสวกามูปาทานอภิชฺฌากายคณฺฐ-
กามราคสํโยชนานํ ทุติเยน อวเสสโอฆโยคาสวอุปาทานคณฺฐ-
สํโยชนานํ ฯ ปฐเมน จ ตณฺหาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ทุติเยน
อวิชฺชาย ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ฯ อปิจ ปฐเมน โลภสมฺปยุตฺต-
อฏฺฐจิตฺตุปฺปาทานํ ทุติเยน เสสานํ จตุนฺนํ อกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ
วิกฺขมฺภนวิเวโก วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ ฯอยํ ตาว วิวิจฺเจว
กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหีติ เอตฺถ อตฺถปฺปกาสนา ฯ

เอตฺตาวตา จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา
อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสนฺโต สวิตกฺกํ สวิจารนฺติอาทิมาห ฯ
ตตฺถ วิตกฺกนํ วิตกฺโก โอหนนฺติ (๑) วุตฺตํ โหติ ฯ สฺวายํ
อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนลกฺขโณ อาหนนปริยาหนนรโส ฯ
ตถา หิ เตน โยคาวจโร อารมฺมณํ วิตกฺกาหตํ วิตกฺก-
ปริยาหตํ กโรตีติ วุจฺจติ ฯ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยน-
ปจฺจุปฏฺฐาโน ฯ วิจรณํ วิจาโร อนุสญฺจรณนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ
สฺวายํ อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส
จิตฺตสฺส อนุปฺปพนฺธนปจฺจุปฏฺฐาโน ฯ สนฺเตปิ จ เนสํ กตฺถจิ
อวิโยเค (๒) โอฬาริกตฺเถน ปุพฺพงฺคมตฺเถน จ (๓) ฆณฺฑาภิฆาตสทฺโท
วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก สุขุมตฺเถน อนุรโว วิย
อนุปฺปพนฺโธ วิจาโร ฯ วิปฺผารวา เจตฺถ วิตกฺโก ปริปฺผนฺทภาโว
จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส ปกฺขิโน ปกฺขวิกฺเขโป วิย
ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตโส ภมรสฺส สนฺตวุตฺติ
วิจาโร นาติปริปฺผนฺทภาโว จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตสฺส
ปกฺขิโน ปกฺขปฺปสารณํ วิย ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุข-
ปติตสฺส ภมรสฺส ปทุมสฺส อุปริภาเค ฯ โส ปน เตสํ วิเสโส
ปฐมทุติยชฺฌาเนสุ ปากโฏ โหติ ฯ อิติ อิมินา จ วิตกฺเกน
# ๑. ม. อูหนนฺติ ฯ ๒. ม. อวิปฺปโยเค ฯ
# ๓. ปุพฺพงฺคมตฺเถน จาติ นตฺถิ ฯ
อิมินา จ วิจาเรน สห วตฺตติ รุกฺโข วิย ปุปฺเผน จ
ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ วุจฺจติ ฯ วิภงฺเค
ปน อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน อุเปโต โหติ
สมุเปโตติอาทินา นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา ฯ
อตฺโถ ปน ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ ฯ
วิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก นีวรณวิคโมติ อตฺโถ ฯ
วิวิตฺโตติ วา วิเวโก นีวรณวิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ
อตฺโถ ฯ ตสฺมา วิเวกา ตสฺมึ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํ ฯ

ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปีนยตีติ ปีติ ฯ สา สมฺปิยายนลกฺขณา
กายจิตฺตปีนนรสา ผรณรสา วา โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา ฯ สุขนํ
สุขํ ฯ สุฏฺฐุ วา ขาทติ ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ ฯ
ตํ สาตลกฺขณํ ตํสมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ อนุคฺคหปจฺจุ-
ปฏฺฐานํ ฯ สติปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิโยเค อิฏฺฐารมฺมณ-
ปฏิลาภตุฏฺฐิ ปีติ ปฏิลทฺธรสานุภวนํ สุขํ ฯ ยตฺถ ปีติ ตตฺถ
สุขํ ฯ ยตฺถ สุขํ ตตฺถ น นิยมโต ปีติ ฯ สงฺขารกฺขนฺธ-
สงฺคหิตา ปีติ เวทนากฺขนฺธสงฺคหิตํ สุขํ ฯ กนฺตารขินฺนสฺส
วนนฺตูทกนฺตทสฺสนสฺสวเนสุ วิย ปีติ วนจฺฉายปฺปเวสนอุทก-
ปริโภเคสุ วิย สุขํ ฯ ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย ปากฏภาวโต เจตํ
วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส
อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุจฺจติ ฯ
อถวา ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ ธมฺมวินยาทโย วิย ฯ
วิเวกชํ ปีติสุขมสฺส ฌานสฺส อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ เอวํปิ
วิเวกชํ ปีติสุขํ ฯ ยเถว หิ ฌานํ เอวํ ปีติสุขํ เจตฺถ
วิเวกชเมว โหติ ฯ ตญฺจสฺส อตฺถีติ ตสฺมา เอกปเทเนว
วิเวกชปีติสุขนฺติปิ วุตฺตํ ยุชฺชติ ฯ วิภงฺเค ปน อิทํ สุขํ
อิมาย ปีติยา สหคตนฺติอาทินา นเยเนตํ วุตฺตํ ฯ อตฺโถ ปน
ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ ฯ

ปฐมนฺติ คณนานุปุพฺพโต ปฐมํ ฯ อิทํ ปฐมํ สมาปชฺชตีติ
ปฐมํ ฯ ปจฺจนีกธมฺเม ฌาเปตีติ ฌานํ ฯ อิมินา โยคิโน
ฌายนฺตีติปิ ฌานํ ฯ ปจฺจนีกธมฺเม ทหนฺติ โคจรํ วา จินฺเตนฺตีติ
อตฺโถ ฯ สยํ วา ตํ ฌายติ อุปนิชฺฌายตีติ ฌานํ ฯ เตเนว
ตํ อุปนิชฺฌายนลกฺขณนฺติ วุจฺจติ ฯ

ตเทตํ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ
ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิธํ โหติ ฯ ตตฺถ อารมฺมณูปนิชฺฌานนฺติ
สห อุปจาเรน อฏฺฐสมาปตฺติโย วุจฺจนฺติ ฯ กสฺมา ฯ กสิณาทิ-
อารมฺมณูปนิชฺฌายนโต ฯ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ วิปสฺสนามคฺค-
ผลานิ วุจฺจนฺติ ฯ กสฺมา ฯ ลกฺขณูปนิชฺฌายนโต ฯ เอตฺถ
หิ วิปสฺสนา อนิจฺจลกฺขณาทีนิ อุปนิชฺฌายติ ฯ วิปสฺสนาย
อุปนิชฺฌายนกิจฺจํ ปน มคฺเคน สิชฺฌตีติ มคฺโค ลกฺขณูป-
นิชฺฌานนฺติ วุจฺจติ ฯ ผลํ ปน นิโรธสฺส ตถลกฺขณํ
อุปนิชฺฌายตีติ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ วุจฺจติ ฯ อิมสฺมึ ปน อตฺเถ
อารมฺมณูปนิชฺฌานเมว ฌานนฺติ อธิปฺเปตํ ฯ
เอตฺถาห กตมํ ปน ตํ ฌานํ นาม ยํ สวิตกฺกํ
สวิจารํ ฯเปฯ ปีติสุขนฺติ เอวํ อปเทสํ อรหตีติ ฯ วุจฺจเต ฯ
ยถา สธโน สปริชโนติอาทีสุ ฐเปตฺวา ธนญฺจ ปริชนญฺจ
อญฺโญ อปเทสารโห น โหติ เอวํ ฐเปตฺวา วิตกฺกาทิธมฺเม
อญฺญํ อปเทสารหํ นตฺถิ ฯ ยถา ปน สรถา สปตฺติกา
เสนาติ วุตฺเตสุ เสนงฺเคสุเอว เสนาสมฺมติ เอวมิธ ปญฺจสุ
องฺเคสุเยว ฌานสมฺมติ เวทิตพฺพา ฯ กตเมสุ ปญฺจสุ ฯ วิตกฺโก
วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ เอเตสุ ฯ เอตาเนว หิสฺส
สวิตกฺกํ สวิจารนฺติอาทินา นเยน องฺคภาเวน วุตฺตานิ ฯ
อวุตฺตตฺตา เอกคฺคตา องฺคํ น โหตีติ เจ ฯ ตญฺจ น ฯ
กสฺมา ฯ วุตฺตตฺตาเอว ฯ สาปิ หิ วิภงฺเค ฌานนฺติ วิตกฺโก
วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตาติ เอวํ วุตฺตาเยว ตสฺมา
ยถา สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ เอวํ สจิตฺเตกคฺคตนฺติ อิธ อวุตฺเตปิ
อิมินา วิภงฺควจเนน จิตฺเตกคฺคตาปิ องฺคเมวาติ เวทิตพฺพา ฯ
เยน หิ อธิปฺปาเยน ภควตา อุทฺเทโส กโต โสเอว เตน
วิภงฺเคปิ ปกาสิโตติ ฯ

อุปสมฺปชฺชาติ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อุปสมฺปาทยิตฺวา วา นิปฺผาเทตฺวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ วิภงฺเค
# ๑. ม. นาติ สทฺโท นตฺถิ ฯ ๒. ม. สปตฺติ เสนาติ วุตฺเต ฯ
ปน อุปสมฺปชฺชาติ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาโภ ปฏิลาโภ ปตฺติ
สมฺปตฺติ ผุสนา [๑] สจฺฉิกิริยา อุปสมฺปทาติ วุตฺตํ ฯ ตสฺสาปิ
เอวเมวตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ วิหาสินฺติ โพธิมณฺเฑ นิสชฺชา-
สงฺขาเตน อิริยาปถวิหาเรน อิติวุตฺตปฺปการชฺฌานสมงฺคี หุตฺวา
อตฺตภาวสฺส อิริยนํ วุตฺตึ ปาลนํ ยปนํ ยาปนํ จารํ วิหารํ
อภินิปฺผาเทสินฺติ อตฺโถ ฯ วุตฺตํ เหตํ วิภงฺเค วิหรตีติ อิริยติ
วตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ จรติ วิหรติ เตน วุจฺจติ
วิหรตีติ ฯ
กึ ปน กตฺวา ภควา อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสีติ ฯ
กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา ฯ กตรํ ฯ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ฯ
อญฺเญน ตทตฺถิเกน กึ กาตพฺพนฺติ ฯ อญฺเญนปิ เอตํ วา
กมฺมฏฺฐานํ ปฐวีกสิณาทีนํ วา อญฺญตรํ ภาเวตพฺพํ ฯ เตสํ
ภาวนานโย วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ ฯ อิธ ปน
วุจฺจมาเน อติภาริยํ วินยนิทานํ โหติ ฯ ตสฺมา ปาลิยา
อตฺถปฺปกาสนมตฺตเมว กโรมาติ ฯ
ปฐมชฺฌานกถา นิฏฺฐิตา ฯ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร สมฺผุสนาติ ทิสฺสติ ฯ

วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ วิตกฺกสฺส จ วิจารสฺส จาติ
อิเมสํ ทฺวินนํ วูปสมา สมติกฺกมา ฯ ทุติยชฺฌานกฺขเณ อปาตุ-
ภาวาติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ ทุติยชฺฌาเน สพฺเพปิ
ปฐมชฺฌานธมฺมา น สนฺติ อญฺเญว หิ ปฐมชฺฌาเน ผสฺสาทโย
อญฺเญ อิธ โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา
ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคโม โหตีติ

ทีปนตฺถํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อชฺฌตฺตนฺติ
อิธ นิยกชฺฌตฺตํ อธิปฺเปตํ ฯ วิภงฺเค ปน อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ (๑)
เอตฺตกเมว วุตฺตํ ฯ ยสฺมา ปน นิยกชฺฌตฺตํ อธิปฺเปตํ ตสฺมา
อตฺตนิ ชาตํ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ ฯ

สมฺปสาทนนฺติ สมฺปสาทนํ วุจฺจติ สทฺธา สมฺปสาทน-
โยคโต ฌานมฺปิ สมฺปสาทนํ นีลวณฺณโยคโต นีลํ วตฺถํ
วิย ฯ ยสฺมา วา ตํ ฌานํ สมฺปสาทนสมนฺนาคตตฺตา
วิตกฺกวิจารกฺโขภวูปสมเนน เจโต สมฺปสาทยติ ตสฺมาปิ
สมฺปสาทนนฺติ วุตฺตํ ฯ อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป สมฺปสาทนํ
เจตโสติ เอวํ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ฯ ปุริมสฺมึ ปน
อตฺถวิกปฺเป เจตโสติ เอตํ เอโกทิภาเวน สทฺธึ โยเชตพฺพํ ฯ