อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ อนาคเต อนุปฺปชฺชนกสภาวา ฯ เย
หิ อภาวํ คตา เต กถํ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ ฯ เตนาห อนภาวํ
คตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ ฯ
อยํ โข พฺราหฺมณ ปริยาโยติ อิทํ โข พฺราหฺมณ
การณํ เยน มํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย อรสรูโป สมโณ
โคตโมติ ฯ โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสีติ ยญฺจ
โข มํ สนฺธาย ตฺวํ วเทสิ โส ปริยาโย น โหติ ฯ กสฺมา
ปน ภควา เอวมาห นนุ เอวํ วุตฺเต โย พฺราหฺมเณน
วุตฺโต สามคฺคีรโส ตสฺสตฺตนิ วิชฺชมานตา อนุญฺญาตา โหตีติ ฯ
วุจฺจเต ฯ น โหติ ฯ โย หิ ตํ สามคฺคีรสํ กาตต ภพฺโพ
หุตฺวา น กโรติ โส ตทภาเวน อรสรูโปติ วตฺตพฺโพ
ภเวยฺย ฯ ภควา ปน อภพฺโพว ตํ กาตุํ เตนสฺส กรเณ
อภพฺพตํ ปกาเสนฺโต อาห โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย
วเทสีติ ยํ ปริยายํ สนฺธาย ตฺวํ มํ อรสรูโปติ วทสิ โส
อมฺเหสุ เนว วตฺตพฺโพติ ฯ

เอวํ พฺราหฺมโณ อตฺตนา อธิปฺเปตํ อรสรูปตํ อาโรเปตุํ
อสกฺโกนฺโต อถาปรํ นิพฺโภโค ภวนฺติอาทิมาห ฯ สพฺพปริยาเยสุ
เจตฺถ วุตฺตนเยเนว โยชนากฺกมํ วิทิตฺวา สนฺธาย ภาสิตมตฺถํ
เอวํ เวทิตพฺพํ ฯ พฺราหฺมโณ ตเมว วโยวุฑฺฒานํ อภิวาทน-
กมฺมาทึ โลเก สามคฺคีปริโภโคติ มญฺญมาโน ตทภาเวน
ภควนฺตํ นิพฺโภโคติ อาห ฯ ภควา ยฺวายํ รูปาทีสุ สตฺตานํ
# ๑. ม. ภาสิตมตฺตํ ฯ
ฉนฺทราคปริโภโค ตทภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายํ
อนุชานาติ ฯ
ปุน พฺราหฺมโณ ยํ โลเก วโยวุฑฺฒานํ อภิวาทนาทิ-
กุลสมุทาจารกมฺมํ โลกิยา กโรนฺติ ตสฺส อกิริยํ สมฺปสฺสมาโน
ภควนฺตํ อกิริยวาโทติ อาห ฯ ภควา ปน ยสฺมา
กายทุจฺจริตาทีนํ อกิริยํ วทติ ตสฺมา ตํ อกิริยวาทํ อตฺตนิ
สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายํ อนุชานาติ ฯ ตตฺถ จ
กายทุจฺจริตนฺติ ปาณาติปาตอทินฺนาทานมิจฺฉาจารเจตนา
เวทิตพฺพา ฯ วจีทุจฺจริตนฺติ มุสาวาทปิสุณาวาจผรุสวาจ-
สมฺผปฺปลาปเจตนา เวทิตพฺพา ฯ มโนทุจฺจริตนฺติ อภิชฺฌา-
พฺยาปาทมิจฺฉาทิฏฺฐิโย เวทิตพฺพา ฯ ฐเปตฺวา เต ธมฺเม อวเสสา
อกุสลา ธมฺมา อเนกวิหิตา ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ
เวทิตพฺพา ฯ

ปุน พฺราหฺมโณ ตเมว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ
อปสฺสนฺโต อิมํ อาคมฺม อยํ โลกตนฺติ โลกปฺปเวณิ อุจฺฉิชฺชตีติ
มญฺญมาโน ภควนฺตํ อุจฺเฉทวาโทติ อาห ฯ ภควา ปน
ยสฺมา อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส
ทฺวีสุ อกุสลจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชมานกโทสสฺส จ อนาคามิมคฺเคน
อุจฺเฉทํ วทติ สพฺพากุสลสมฺภวสฺส ปน นิรวเสสสฺส โมหสฺส
อรหตฺตมคฺเคน อุจฺเฉทํ วทติ ฐเปตฺวา เต ตโย อวเสสานํ
ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ยถานุรูปํ จตูหิ มคฺเคหิ อุจฺเฉทํ
วทติ ตสฺมา ตํ อุจฺเฉทวาทํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ
ปริยายํ อนุชานาติ ฯ

ปุน พฺราหฺมโณ ชิคุจฺฉติ มญฺเญ สมโณ โคตโม
อิทํ วโยวุฑฺฒานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมนฺเตน น ตํ
กโรตีติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เชคุจฺฉีติ อาห ฯ ภควา ปน
ยสฺมา ชิคุจฺฉติ กายทุจฺจริตาทีหิ ฯ กึ วุตฺตํ โหติ ฯ ยญฺจ
ติวิธํ กายทุจฺจริตํ ยญฺจ จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ ยญฺจ ติวิธํ
มโนทุจฺจริตํ ยา จ ฐเปตฺวา ตานิ ทุจฺจริตานิ อวเสสานํ
ลามกฏฺเฐน ปาปกานํ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลานํ ธมฺมานํ
สมาปตฺติ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโว ตํ สพฺพมฺปิ คูถํ วิย
มณฺฑนกชาติโย ปุริโส ชิคุจฺฉติ หิริยติ ฯ ตสฺมา ตํ เชคุจฺฉิตํ
อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายํ อนุชานาติ ตตฺถ
กายทุจฺจริเตนาติ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ ฯ

ปุน พฺราหฺมโณ ตเมว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ
อปสฺสนฺโต อยํ อิมํ โลกเชฏฺฐกกมฺมํ วิเนติ วินาเสติ อถวา
ยสฺมา เอตํ สามีจิกมฺมํ น กโรติ ตสฺมา อยํ วิเนตพฺโพ
นิคฺคณฺหิตพฺโพติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เวนยิโกติ อาห ฯ ตตฺรายํ
ปทตฺโถ ฯ วินยตีติ วินโย วินาเสตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ วินโยเอว
เวนยิโก ฯ วินยํ วา อรหตีติ เวนยิโก ฯ นิคฺคหํ อรหตีติ
วุตฺตํ โหติ ฯ ภควา ปน ยสฺมา ราคาทีนํ วินยาย
วูปสมาย ธมฺมํ เทเสติ ตสฺมา เวนยิโก โหติ ฯ อยเมว
เอตฺถ ปทตฺโถ ฯ วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโก ฯ วิจิตฺรา
หิ ตทฺธิตวุตฺติ ฯ สฺวายนฺตํ เวนยิกภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน
อปรํ ปริยายํ อนุชานาติ ฯ

ปุน พฺราหฺมโณ ยสฺมา อภิวาทนาทีนิ สามีจิกมฺมานิ
กโรนฺตา วโยวุฑฺเฒ โตเสนฺติ หาเสนฺติ อกโรนฺตา ปน ตาเปนฺติ
วิเหเสนฺติ โทมนสฺสํ เนสํ อุปฺปาเทนฺติ ภควา จ ตานิ น
กโรติ ตสฺมา อยํ วโยวุฑฺเฒ ตปฺปตีติ มญฺญมาโน สปฺปุริสา-
จารวิรหิตตฺตา วา กปณปุริโส อยนฺติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ
ตปสฺสีติ อาห ฯ ตตฺรายํ ปทตฺโถ ฯ ตปตีติ ตโป โรเสติ
วิเหเสตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ สามีจิกมฺมากรณสฺเสตํ นามํ ฯ ตโป
อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี ฯ ทุติเย อตฺถวิกปฺเป พฺยญฺชนานิ
อวิจาเรตฺวา โลเก กปณปุริโส ตปสฺสีติ วุจฺจติ ฯ ภควา ปน
เย อกุสลา ธมฺมา โลกํ ตปนโต ตปนียาติ วุจฺจนฺติ เตสํ
ปหีนตฺตา ยสฺมา ตปสฺสีติ สงฺขํ (๑) คโต ตสฺมา ตํ ตปสฺสิตํ
อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายํ อนุชานาติ ฯ ตตฺรายํ
ปทตฺโถ ฯ ตปนฺตีติ ตปา ฯ อกุสลานํ ธมฺมานเมตํ อธิวจนํ ฯ
วุตฺตมฺปิ เหตํ อิธ ตปฺปติ เปจฺจ ตปฺปตีติ คาถายํ (๒) ฯ
# ๑. ม. สงฺขยํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒. สี.ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
เต (๑) ตเป อสฺสิ นิรสฺสิ ปหาสิ วิทฺธํเสสีติ ตปสฺสี ฯ

ปุน พฺราหฺมโณ ตํ อภิวาทนาทิกมฺมํ เทวโลกคพฺภ-
สมฺปตฺติยา เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตีติ มญฺญมาโน
ภควติ จสฺส อภาวํ ทิสฺวา ภควนฺตํ อปคพฺโภติ อาห ฯ
โกธวเสน วา ภควโต มาตุ กุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ
ทสฺเสนฺโตปิ เอวมาห ฯ ตตฺรายํ ปทตฺโถ ฯ คพฺภโต อปคโตติ
อปคพฺโภ ฯ อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย ฯ
หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ ฯ เทวโลกคพฺภปริ-
พาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคีติ หีโน วาสฺส มาตุ
กุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย ฯ ภควโต ปน
ยสฺมา อายตึ คพฺภเสยฺยา อปคตา ตสฺมา โส ตํ อปคพฺภตํ
อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายํ อนุชานาติ ฯ ตตฺร จ
ยสฺส โข พฺราหฺมณ อายตึ คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ
ปหีนาติ เอเตสํ ปทานํ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ พฺราหฺมณ
ยสฺส ปุคฺคลสฺส อนาคเต คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภเว จ อภินิพฺพตฺติ
อนุตฺตเรน มคฺเคน วิหตการณตฺตา ปหีนา (๒) ฯ คพฺภเสยฺยา-
คหเณน (๓) เจตฺถ ชลาพุชาโยนิ คหิตา ฯ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคฺ-
คหเณน อิตรา ติสฺโสปิ ฯ
อปิจ คพฺภสฺส เสยฺยา คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภโวเอว
# ๑. สี. ตถายํ เต ฯ ม. ตถา เต ฯ ๒. ม. ปหีนาติ ฯ
# ๓. ม. คพฺภเสยฺยคฺคหเณน ฯ
อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ
ยถา จ วิญฺญาณฏฺฐิตีติ วุตฺเตปิ น วิญฺญาณโต อญฺญา ฐิติ
อตฺถิ เอวมิธาปิ น คพฺภโต อญฺญา เสยฺยา (๑) เวทิตพฺพา ฯ
อภินิพฺพตฺติ จ นาม ยสฺมา ปุนพฺภวภูตาปิ อปุนพฺภว-
ภูตาปิ อตฺถิ อิธ จ ปุนพฺภวภูตา อธิปฺเปตา ตสฺมา วุตฺตํ
ปุนพฺภโวเอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ ฯ
เอวํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อรสรูปตาทีหิ อฏฺฐหิ
อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตมฺปิ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิสฺสโร
ธมฺมราชา ธมฺมสามี ตถาคโต อนุกมฺปาย สีตเลเนว จกฺขุนา
โอโลเกนฺโต ยํ ธมฺมธาตุํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา เทสนาวิลาสปฺปตฺโต
โหติ ตสฺสา ธมฺมธาตุยา สุปฏิวิทฺธตฺตา วิคตพลาหเก อนฺตลิกฺเข
สมพฺภุคฺคโต ปุณฺณจนฺโท วิย สรทกาเล สุริโย วิย จ
พฺราหฺมณสฺส หทยนฺธการํ วิธมนฺโต ตานิเยว อกฺโกสวตฺถูนิ
เตน เตน ปริยาเยน อญฺญถา ทสฺเสตฺวา ปุนปิ อตฺตโน
กรุณาวิปฺผารํ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยภาเวน ปฏิลทฺธํ
ตาทิคุณลกฺขณํ ปฐวีสมจิตฺตตํ อกุปฺปธมฺมตญฺจ ปกาเสนฺโต อยํ
พฺราหฺมโณ เกวลํ ปลิตสิรขณฺฑทนฺตวลิตตจตาทีหิ อตฺตโน
วุฑฺฒภาวํ สญฺชานาติ โน จ โข ชานาติ อตฺตานํ ชาติยา
อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธินา อภิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ
# ๑. ม. เสยฺยาติ ฯ
วฏฺฏขาณุภูตํ อชฺช มริตฺวา ปุน เสฺวว อุตฺตานสยน-
ทารกภาวคมนิยํ มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหน มม สนฺติกํ
อาคโต ตทสฺส อาคมนํ สาตฺถกํ โหตูติ จินฺเตตฺวา อิมสฺมึ
โลเก อตฺตโน อปฏิสมํ ปุเรชาตภาวํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ
พฺราหฺมณาติอาทินา นเยน พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสิ ฯ
ตตฺถ เสยฺยถาติ โอปมฺมตฺเถ นิปาโต ฯ ปีติ สมฺภาว-
นตฺเถ ฯ อุภเยนาปิ ยถา นาม พฺราหฺมณาติ ทสฺเสติ ฯ
กุกฺกุฏิยา อณฺฑานิ อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วาติ เอตฺถ
ปน กิญฺจาปิ กุกฺกุฏิยา วุตฺตปฺปการโต อูนาธิกานิปิ อณฺฑานิ
โหนฺติ อถโข วจนสิลิฏฺฐตาย เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
เอวํ หิ โลเก สิลิฏฺฐวจนํ โหติ ฯ ตานิสฺสูติ (๑) ตานิ อสฺสุ ฯ
ภเวยฺยุนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ กุกฺกุฏิยา สมฺมา อธิสยิตานีติ ตาย
ชเนตฺติยา กุกฺกุฏิยา ปกฺเข ปสาเรตฺวา เตสํ อุปริ สยนฺติยา
สมฺมาอธิสยิตานิ ฯ สมฺมา ปริเสทิตานีติ กาเลน กาลํ อุตุํ
คณฺหาเปนฺติยา สุฏฺฐุ สมนฺตโต เสทิตานิ ฯ อุสฺมีกตานีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ สมฺมา ปริภาวิตานีติ กาเลน กาลํ สุฏฺฐุ สมนฺตโต
ภาวิตานิ ฯ กุกฺกุฏีคนฺธํ คาหาปิตานีติ วุตฺตํ โหติ ฯ

อิทานิ ยสฺมา ตาย กุกฺกุฏิยา เอวํ ตีหิ ปกาเรหิ
ตานิ อณฺฑานิ ปริปาลิยมานานิ น ปูตีนิ โหนฺติ โยปิ
เนสํ อลฺลสิเนโห โส ปริยาทานํ คจฺฉติ กปาลํ ตนุกํ โหติ
ปาทนขสิขา จ มุขตุณฺฑกญฺจ ขรํ โหติ กุกฺกุฏโปตกา
ปริณามํ (๑) คจฺฉนฺติ กปาลสฺส ตนุตฺตา (๒) พหิทฺธา อาโลโก อนฺโต
ปญฺญายติ อถ เต กุกฺกุฏโปตกา จิรํวต มยํ สงฺกุฏิตหตฺถ-
ปาทา สมฺพาเธ สยิมฺหา อยญฺจ พหิ อาโลโก ทิสฺสติ เอตฺถ
ทานิ โน สุขวิหาโร ภวิสฺสตีติ นิกฺขมิตุกามา หุตฺวา กปาลํ
ปาเทน ปหรนฺติ คีวํ ปสาเรนฺติ ฯ ตโต ตํ กปาลํ เทฺวธา
ภิชฺชติ ฯ กุกฺกุฏโปตกา ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา
นิกฺขมนฺติ ฯ เอวํ นิกฺขมนฺตานญฺจ เนสํ โย ปฐมตรํ นิกฺขมติ
โส เชฏฺโฐติ วุจฺจติ ตสฺมา ภควา ตาย อุปมาย อตฺตโน
เชฏฺฐภาวํ สาเธตุกาโม พฺราหฺมณํ ปุจฺฉติ โย นุ โข
เตสํ กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ ฯเปฯ กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ ฯ ตตฺถ
กุกฺกุฏจฺฉาปกานนฺติ กุกฺกุฏโปตกานํ ฯ กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ
โส กินฺติ วจนีโย อสฺส กึ (๓) วตฺตพฺโพ ภเวยฺย เชฏฺโฐ วา
กนิฏฺโฐ วาติ ฯ เสสํ อุตฺตานตฺถเมว ฯ
ตโต พฺราหฺมโณ อาห เชฏฺโฐติสฺส โภ โคตม วจนีโยติ
โภ โคตม โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโยติ (๔) ฯ กสฺมา
อิติ เจ ฯ โส หิ เนสํ เชฏฺโฐติ ยสฺมา โส เนสํ
วุฑฺฒตโรติ อตฺโถ ฯ อถสฺส ภควา โอปมฺมํ ปฏิปาเทนฺโต อาห
# ๑. ม. ปริปากํ ฯ ๒. ม. ตนุกตฺตา ฯ ๓. ม. กินฺติ ฯ ๔. ม. วจนีโย ฯ
เอวเมว (๑) โข พฺราหฺมณ ยถา โส กุกฺกุฏจฺฉาปโก (๑) เอวํ อหมฺปิ
อวิชฺชาคตาย ปชายาติ (๒)ฯ อวิชฺชาคตายาติ อวิชฺชา วุจฺจติ
อญฺญาณํ ตตฺถ คตาย ฯ ปชายาติ สตฺตาธิวจนเมตํ ฯ ตสฺมา
เอตฺถ อวิชฺชณฺฑโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสูติ เอวํ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ อณฺฑภูตายาติ อณฺเฑ ภูตาย ชาตาย สญฺชาตาย ฯ
ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา อณฺฑภูตาติ
วุจฺจนฺติ เอวมยํ สพฺพาปิ ปชา อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา
อณฺฑภูตาติ วุจฺจติ ฯ ปริโยนทฺธายาติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน
สมนฺตโต โอนทฺธาย พทฺธาย เวฐิตาย ฯ อวิชฺชณฺฑโกสํ
ปทาเลตฺวาติ ตํ อวิชฺชามยํ อณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา ฯ เอโก ว
โลเกติ สกเลปิ โลกสนฺนิวาเส อหเมว เอโก อทุติโย ฯ อนุตฺตรํ
สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรวิรหิตํ สพฺพ-
เสฏฺฐํ ฯ สมฺมาสมฺโพธินฺติ สมฺมา สามญฺจ โพธึ ฯ อถวา
ปสฏฺฐํ สุนฺทรญฺจ โพธึ ฯ

โพธีติ รุกฺโขปิ มคฺโคปิ สพฺพญฺญุตญฺ-
ญาณมฺปิ นิพฺพานมฺปิ วุจฺจติ ฯ โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ
จ อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ จ อาคตฏฺฐาเนสุ
หิ รุกฺโข โพธีติ วุจฺจติ ฯ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ
จตูสุ มคฺเคสุ ญาณนฺติ อาคตฏฺฐาเน มคฺโค ฯ ปปฺโปติ
#๑. ม. เอวเมว โข อหํ พฺราหฺมณาติอาทิ ฯ ยถา โส กุกฺกุฎจฺฉาปโก
เชฏฺโฐติ สงฺขยํ คจฺฉติ ฯ ๒. ม. ปชาย ฯ
โพธึ วรภูริเมธโสติ อาคตฏฺฐาเน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฯ ปตฺวาน
โพธึ อมตํ อสงฺขตนฺติ อาคตฏฺฐาเน นิพฺพานํ ฯ อิธ ปน
ภควโต อรหตฺตมคฺคญฺญาณํ อธิปฺเปตํ ฯ สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติปิ
วทนฺติ ฯ อญฺเญสํ อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตโร โพธิ โหติ น
โหตีติ ฯ น โหติ ฯ กสฺมา ฯ อสพฺพคุณทายกตฺตา ฯ เตสํ
หิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ ฯ กสฺสจิ ติสฺโส
วิชฺชา ฯ กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา ฯ กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิ-
สมฺภิทา ฯ กสฺสจิ สาวกปารมีญาณํ ฯ ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ
ปจฺเจกโพธิญฺญาณเมว เทติ ฯ พุทฺธานํ ปน อรหตฺตมคฺโค
สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสริย-
ภาวํ ฯ ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตโร โพธิ น
โหตีติ ฯ อภิสมฺพุทฺโธติ อพฺภญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ ปตฺโตมฺหิ
อธิคโตมฺหีติ วุตฺตํ โหติ ฯ

อิทานิ ยเทตํ ภควตา เอวเมว โข อหํ พฺราหฺมณาติ-
อาทินา นเยน วุตฺตํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ ตํ เอวํ อตฺเถน
สํสนฺเทตฺวา เวทิตพฺพํ ฯ ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อตฺตโน
อณฺเฑสุ อธิสยิตา(๑)ทิติวิธกิริยากรณํ เอวํ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส
โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน อนิจฺจํ ทุกฺข-
มนตฺตาติ ติวิธานุปสฺสนากรณํ ฯ กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยา-
# ๑. ม. อธิสยนาทิ… ฯ
สมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต
ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ ฯ
กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑานํ อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย
โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยา-
นุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ ฯ กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน
อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุ-
ปสฺสนาสมฺปาทเนน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว ฯ กุกฺกุฏิยา
ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺส ปาทนขตุณฺฑกานํ ถทฺธ-
ขรภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนา-
สมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโว ฯ
กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺส ปริณามกาโล (๑)
วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน
วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล (๑) วฑฺฒิตกาโล คพฺภคหณกาโล
เวทิตพฺโพ ฯ
ตโต กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺส
ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา
ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺพิทากาโล (๒) วิย ตสฺส
ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณํ คพฺภํ
คณฺหาเปตฺวา อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสมฺ-
# ๑. ม. ปริปากกาโล ฯ ๒. ม.อภินิพฺภิทากาโล ฯ
ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา สกล-
พุทฺธคุณสจฺฉิกตกาโล เวทิตพฺโพ ฯ
สฺวาหํ พฺราหฺมณ เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺสาติ โส อหํ
พฺราหฺมณ ยถา เตสํ กุกฺกุฏโปตกานํ ปฐมตรํ อณฺฑโกสมฺ-
ปทาเลตฺวา อภินิพฺพตฺโต กุกฺกุฏโปตโก เชฏฺโฐ โหติ เอวํ
อวิชฺชาคตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสมฺปทาเลตฺวา ปฐมตรํ
อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา เชฏฺโฐ วุฑฺฒตโมติ สงฺขํ (๑) คโต
สพฺพคุเณหิ ปน อปฏิสมตฺตา เสฏฺโฐติ ฯ