สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ เอวมาทีสุ ปน ยสฺมา อิมํ ธมฺมํ
เทเสนฺโต สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ ปกาเสติ
นานานเยหิ ทีเปติ ฯ ตญฺจ ยถานุรูปํ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ
พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ ฯ สงฺกาสนปฺปกาสนวิวรณวิภชน-
อุตฺตานีกรณปฺปญฺญตฺติอตฺถปทสมาโยคโต สาตฺถํ อกฺขรปท-
พฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ ฯ อตฺถ-
คมฺภีรตาปฏิเวธคมฺภีรตาหิ สาตฺถํ ธมฺมคมฺภีรตาเทสนาคมฺภีรตาหิ
สพฺยญฺชนํ ฯ อตฺถปฏิภาณปฏิสมฺภิทาวิสยโต สาตฺถํ ธมฺมนิรุตฺติ-
ปฏิสมฺภิทาวิสยโต สพฺยญฺชนํ ฯ ปณฺฑิตเวทนียโต ปริกฺขก-
ชนปฺปสาทกนฺติ สาตฺถํ สทฺเธยฺยโต โลกิยชนปฺปสาทกนฺติ
สพฺยญฺชนํ ฯ คมฺภีราธิปฺปายโต สาตฺถํ อุตฺตานปทโต
สพฺยญฺชนํ ฯ อุปเนตพฺพสฺส อภาวโต สกลปริปุณฺณภาเวน
เกวลปริปุณฺณํ อปเนตพฺพสฺส อภาวโต นิทฺโทสภาเวน ปริสุทฺธํ
สิกฺขาตฺตยปริคฺคหิตตฺตา พฺรหฺมภูเตหิ เสฏฺเฐหิ จริตพฺพโต เตสญฺจ
จริยภาวโต พฺรหฺมจริยํ ตสฺมา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ฯเปฯ
พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ วุจฺจติ ฯ
อปิจ ยสฺมา สนิทานํ สอุปฺปตฺติกญฺจ เทเสนฺโต
อาทิกลฺยาณํ เทเสติ เวเนยฺยานํ อนุรูปโต อตฺถสฺส อวิปรีตตาย
จ เหตูทาหรณยุตฺตโต จ มชฺเฌกลฺยาณํ โสตูนํ สทฺธา-
ปฏิลาเภน นิคมเนน จ ปริโยสานกลฺยาณํ เทเสติ ฯ เอวํ
เทเสนฺโต จ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ ฯ ตญฺจ ปฏิปตฺติยา
อธิคมพฺยตฺติโต สาตฺถํ ปริยตฺติยา อาคมพฺยตฺติโต สพฺยญฺชนํ
สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธยุตฺตโต เกวลปริปุณฺณํ นิรุปกฺกิเลสโต
นิตฺถรณตฺถาย ปวตฺติโต โลกามิสนิรเปกฺขโต จ ปริสุทฺธํ
เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตานํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ จริยโต
พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ ฯ ตสฺมาปิ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิ-
กลฺยาณํ ฯเปฯ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ วุจฺจติ ฯ
สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน ฯ อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ
วุตฺตํ โหติ ฯ ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม
เอวรูปานํ ยถาภุจฺจคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺธานํ
อรหตํ ฯ ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขินี อุมฺมิเลตฺวา
ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตีติ เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา ฯ

อถโข เวรญฺโช พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนูปสงฺกมีติ
เยนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ ฯ ตสฺมา ยตฺถ ภควา ตตฺถ
อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ เยน วา การเณน
ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ เตน การเณน อุปสงฺกมีติ
เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ เกน จ การเณน ภควา
อุปสงฺกมิตพฺโพ ฯ นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน สาธุ-
ผลูปโภคาธิปฺปาเยน (๑) ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย ฯ
อุปสงฺกมีติ จ คโตติ วุตฺตํ โหติ ฯ อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมน-
ปริโยสานปริทีปนํ ฯ อถวา เอวํ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ
ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ ฯ
ภควา สทฺธึ สมฺโมทีติ ยถา คมนียาทีนิ (๑) ปุจฺฉนฺโต
ภควา เตน เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ
สีโตทกํ วิย อุณฺโหทเกน สมฺโมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิ ฯ

ยาย
จ กจฺจิ โภ โคตม ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ กจฺจิ โภโต
โคตมสฺส [๒] สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ
พลํ ผาสุวิหาโรติอาทิกาย กถาย สมฺโมทิ ฯ ตํ ปีติปาโมชฺช-
สงฺขาตสมฺโมทชนนโต
สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ
อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย สุจิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวตฺเตตุํ
อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สาราณียํ (๓) ฯ สุยฺยมานสุขโต จ
สมฺโมทนียํ อนุสฺสริยมานสุขโต สาราณียํ ฯ ตถา พฺยญฺชน-
ปริสุทฺธตาย สมฺโมทนียํ อตฺถปริสุทฺธตาย สาราณียนฺติ ฯ เอวํ
อเนเกหิ ปริยาเยหิ สมฺโมทนียํ กถํ สาราณียํ วีติสาเรตฺวา
ปริโยสาเปตฺวา นิฏฺฐาเปตฺวา

เยนตฺเถน อาคโต ตํ ปุจฺฉิตุกาโม
เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ
เอกมนฺตนฺติ ภาวนปปสกนิทฺเทโส วิสมํ จนฺทิมสุริยา
อนุปริวตฺตนฺตีติอาทีสุ วิย ฯ ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ
นิสินฺโน โหติ ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ
ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ ฯ นิสีทีติ อุปาวิสิ ฯ ปณฺฑิตา
หิ ปุริสา ครุฏฺฐานิยํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ
# ๑.ม. ขมนียาทีนีติ ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร จาติ ทิสฺสติ ฯ
# ๓. ม. สารณียํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ
นิสีทนฺติ ฯ อยญฺจ เตสํ อญฺญตโร ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ ฯ

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ ฯ ฉ
นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา ฯ เสยฺยถีทํ ฯ อติทูรมจฺจาสนฺนํ อุปริ-
วาตมุนฺนตปฺปเทสํ อติสมฺมุขา อติปจฺฉาติ ฯ อติทูเร นิสินฺโน
หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ ฯ
อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ ฯ อุปริวาเต นิสินฺโน
สรีรคนฺเธน พาธติ ฯ อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ
ปกาเสติ ฯ อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ จกฺขุนา
จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ ฯ อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ
ทฏฺฐุกาโม โหติ คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ ฯ ตสฺมา
อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ ฯ เตน วุตฺตํ
เอกมนฺตํ นิสีทีติ ฯ

เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข เวรญฺโช พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ
เอตทโวจ ฯ เอตนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพมตฺถํ ทสฺเสติ ฯ ทกาโร
ปทสนฺธิกโร ฯ อโวจาติ อภาสิ ฯ สุตมฺเมตนฺติ สุตํ เม ตํ ฯ
เอตํ มยา สุตนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพมตฺถํ ทสฺเสติ ฯ โภ
โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ ฯ
อิทานิ ยํ เตน สุตํ ตํ ทสฺเสนฺโต น สมโณ
โคตโมติ เอวมาทิมาห ฯ ตตฺรายํ อนุตฺตานปทวณฺณนา ฯ
พฺราหฺมเณติ ชาติพฺราหฺมเณ ฯ ชิณฺเณติ ชชฺชรีภูเต ชราย
ขณฺฑิจฺจาทิภาวํ อาปาทิเต ฯ วุฑฺเฒติ องฺคปจฺจงฺคานํ วุฑฺฒิ-
มริยาทปฺปตฺเต ฯ มหลฺลเกติ ชาติมหลฺลกตาย สมนฺนาคเต ฯ
จิรกาลปฺปสูเตติ วุตฺตํ โหติ ฯ อทฺธคเตติ อทฺธานํ คเต ฯ
เทฺว ตโย ราชปริวฏฺเฏ อตีเตติ อธิปฺปาโย ฯ วโยอนุปฺปตฺเตติ
ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺเต ฯ ปจฺฉิมวโย นาม วสฺสสตสฺส ปจฺฉิโม
ตติยภาโค ฯ
อปิจ ชิณฺเณติ โปราเณ ฯ จิรกาลปฺปวตฺตกุลนฺวเยติ วุตฺตํ
โหติ ฯ วุฑฺเฒติ สีลาจาราทิคุณวุฑฺฒิยุตฺเต ฯ มหลฺลเกติ วิภว-
มหนฺตตาย สมนฺนาคเต มหทฺธเน มหาโภเค ฯ อทฺธคเตติ
มคฺคปฏิปนฺเน พฺราหฺมณานํ วตฺตจริยาทิมริยาทํ อวีติกฺกมฺม
จรมาเน ฯ วโยอนุปฺปตฺเตติ ชาติวุฑฺฒภาวํ อนฺติมวยํ อนุปฺปตฺเตติ
เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา ฯ
อิทานิ อภิวาเทตีติ เอวมาทีนิ น สมโณ โคตโมติ
เอตฺถ วุตฺตนกาเรน โยเชตฺวา เอวมตฺถโต เวทิตพฺพานิ น
วนฺทติ [๑] นาสนา วุฏฺฐหติ [๑] นาปิ อิธ โภนฺโต นิสีทนฺตูติ
เอวํ อาสเนน [๑] อุปนิมนฺเตตีติ ฯ เอตฺถ หิ วาสทฺโท วิภาวเน
นาม อตฺเถ รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติอาทีสุ วิย ฯ
เอวํ วตฺวา อถ อตฺตโน อภิวาทนาทีนิ อกโรนฺตํ ภควนฺตํ
# ๑. ม. เอตฺถนฺตเร วาติ ทิสฺสติ ฯ
ทิสฺวา อาห ตยิทํ โภ โคตม ตเถวาติ ยนฺตํ มยา สุตํ
ตํ ตเถว ตํ สวนญฺจ เม ทสฺสนญฺจ สํสนฺทติ สเมติ อตฺถโต
เอกีภาวํ คจฺฉติ ฯ น หิ ภวํ โคตโม ฯเปฯ อาสเนน วา
นิมนฺเตตีติ เอวํ อตฺตนา สุตํ ทิฏฺเฐน นิคเมตฺวา นินฺทนฺโต
อาห ตยิทํ โภ โคตม น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ อภิวาทนาทีนํ
อกรณํ น ยุตฺตเมว ฯ

อถสฺส ภควา อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนโทสํ อนุปคมฺม กรุณา-
สีตลหทเยน ตํ อญฺญาณํ วิธมิตฺวา ยุตฺตภาวํ ทสฺเสตุกาโม
อาห นาหนฺตํ พฺราหฺมณ ฯเปฯ มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺยาติ ฯ
ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ ฯ อหํ พฺราหฺมณ อปฏิหเตน สพฺพญฺญุตญฺ-
ญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโตปิ ตํ ปุคฺคลํ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท
โลเก น ปสฺสามิ ยํ อหํ อภิวาเทยฺยํ วา ปจฺจุฏฺเฐยฺยํ
วา อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยํ ฯ อนจฺฉริยํ วา (๑) เอตํ ยฺวาหํ
อชฺช สพฺพญฺญุตปฺปตฺโต เอวรูปํ นิปจฺจการารหํ ปุคฺคลํ น
ปสฺสามิ ฯ อปิจ โข ยทาปาหํ สมฺปติชาโตว อุตฺตเรนาภิ-
มุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสโลกธาตุํ
โอโลเกสึ ตทาปิ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก ตํ ปุคฺคลํ
น ปสฺสามิ ยมหํ อภิวาเทยฺยํ วา ปจฺจุฏฺเฐยฺยํ วา อาสเนน
วา นิมนฺเตยฺยํ ฯ อถโข มํ โสฬสกปฺปสหสฺสายุโก ขีณาสว-
# ๑. สี. อนจฺฉริยํ จ ฯ
มหาพฺรหฺมาปิ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ตฺวํ โลเก มหาปุริโส
ตฺวํ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺโค จ เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ
นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโรติ สญฺชาตโสมนสฺโส ปฏิมาเนสิ ฯ
ตทาปิจาหํ อตฺตนา อุตฺตริตรํ อปสฺสนฺโต อาสภึ วาจํ
นิจฺฉาเรสึ อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส
เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺสาติ ฯ เอวํ สมฺปติชาตสฺสาปิ มยฺหํ
อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโล นตฺถิ ฯ สฺวาหํ อิทานิ สพฺพญฺญุตปฺ-
ปตฺโต กํ อภิวาเทยฺยํ วา ฯเปฯ อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยํ
ตสฺมา ตฺวํ พฺราหฺมณ มา ตถาคตา เอวรูปํ นิปจฺจการํ
ปฏฺฐยิตฺถ ยํ หิ พฺราหฺมณ ตถาคโต อภิวาเทยฺย วา ฯเปฯ
อาสเนน วา นิมนฺเตยฺย มุทฺธาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รตฺติ-
ปริโยสาเน ปริปากสิถิลพนฺธนํ วณฺฏา ปมุตฺตํ ตาลผลมิว (๑)
คีวโต ปจฺฉิชฺชิตฺวา สหสาว ภูมิยํ วิปเตยฺย ฯ

เอวํ วุตฺเตปิ พฺราหฺมโณ ทุปฺปญฺญตาย ตถาคตสฺส
โลกเชฏฺฐกภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เกวลํ ตํ วจนํ อสหมาโน อาห
อรสรูโป ภวํ โคตโมติ ฯ อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย ยํ โลเก
อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ สามคฺคีรโสติ วุจฺจติ
ตํ โภโต โคตมสฺส นตฺถิ ตสฺมา อรสรูโป ภวํ โคตโม
อรสชาติโก อรสสภาโวติ ฯ
# ๑. สี. ปมุตฺตตาลผลมิว ฯ ม. ปวุตฺตตาลผลมิว ฯ
อถสฺส ภควา จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถํ อุชุวิปจฺจนีกภาวํ
ปริหรนฺโต อญฺญถา ตสฺส วจนสฺสตฺถํ อตฺตนิ สนฺทสฺเสนฺโต
อตฺถิ เขฺวส พฺราหฺมณ ปริยาโยติอาทิมาห ฯ

ตตฺถ ปริยาโยติ การณํ ฯ อยํ หิ ปริยายสทฺโท
เทสนาวารการเณสุ วตฺตติ ฯ มธุปิณฺฑิกปริยาโยเตฺวว นํ
ธาเรหีติอาทีสุ หิ เอส เทสนายํ วตฺตติ ฯ กสฺส นุโข
อานนฺท อชฺช ปริยาโย ภิกฺขุนิโย โอวทิตุนฺติอาทีสุ วาเร ฯ
สาธุ ภนฺเต ภควา อญฺญํ ปริยายํ อาจิกฺขตุ ยถายํ
ภิกฺขุสงฺโฆ อญฺญาย สณฺฐเหยฺยาติอาทีสุ การเณ ฯ สฺวายํ อิธ
การเณ วตฺตติ ฯ ตสฺมา เอตฺถ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ อตฺถิ
โข พฺราหฺมณ เอตํ การณํ เยน การเณน มํ อรสรูโป
ภวํ โคตโมติ วทมาโน ปุคฺคโล สมฺมา วเทยฺย อวิตถวาทีติ
สงฺขํ คจฺเฉยฺย ฯ กตโม ปน โสติ ฯ เย เต พฺราหฺมณ
รูปรสา ฯเปฯ โผฏฺฐพฺพรสา เต ตถาคตสฺส ปหีนาติ ฯ กึ
วุตฺตํ โหติ ฯ เย เต ชาติวเสน วา อุปฺปตฺติวเสน วา
เสฏฺฐสมฺมตานมฺปิ ปุถุชฺชนานํ รูปารมฺมณาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ
อภินนฺทนฺตานํ รชฺชนฺตานํ อุปฺปชฺชนฺติ กามสุขสฺสาทสงฺขาตา
รูปรสา สทฺทรสา คนฺธรสา รสรสา โผฏฺฐพฺพรสา เย อิมํ
โลกํ คีวายํ พนฺธิตฺวา วิย อาวิญฺฉนฺติ วตฺถารมฺมณาทิ-
สามคฺคิยญฺจ สติ อุปฺปนฺนตฺตา สามคฺคีรสาติ วุจฺจนฺติ เต
สพฺเพปิ ตถาคตสฺส ปหีนา ฯ มยฺหํ ปหีนาติ วตฺตพฺเพปิ
มมํกาเรน อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต ธมฺมํ เทเสติ ฯ เทสนาวิลาโส
วา เอส ภควโต ฯ

ตตฺถ ปหีนาติ จิตฺตสนฺตานโต วิคตา ชหิตา วา ฯ
เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ ฯ อริยมคฺคสตฺเถน
อุจฺฉินฺนํ ตณฺหาวิชฺชามยํ มูลเมเตสนฺติ อุจฺฉินฺนมูลา ฯ ตาลวตฺถุ
วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา ฯ ยถา หิ ตาลรุกฺขํ
สมูลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วตฺถุมตฺเต ตสฺมึ ปเทเส กเต น
ปุน ตสฺส ตาลสฺส อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ เอวํ อริยมคฺคสตฺเถน
สมูเล รูปาทิรเส อุทฺธริตฺวา เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน
วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต สพฺเพปิ เต ตาลาวตฺถุกตาติ
วุจฺจนฺติ ฯ อวิรุฬฺหิธมฺมตา วา มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตาติ
ตาลาวตฺถุกตา ฯ ยสฺมา ปน เอวํ ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํ
กตา โหนฺติ ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหติ ตถา กตา
โหนฺติ ตสฺมา อาห อนภาวํ กตาติ ฯ อยํ เหตฺถ ปทจฺเฉโท
อนุอภาวํ กตา อนภาวํ กตาติ ฯ อนภาวํ คตาติปิ ปาโฐ ฯ
ตสฺส อนุอภาวํ คตาติ อตฺโถ ฯ ตตฺถ ปทจฺเฉโท อนุอภาวํ
คตา อนภาวํ คตาติ ยถา อนุอจฺฉริยา อนจฺฉริยาติ ฯ