อปิจ สตฺถาติ ภควา สตฺถวาโห ฯ ยถา สตฺถวาโห
สตฺเถ กนฺตารํ ตาเรติ โจรกนฺตารํ ตาเรติ วาฬกนฺตารํ ตาเรติ
ทุพฺภิกฺขกนฺตารํ ตาเรติ นิรุทกกนฺตารํ ตาเรติ อุตฺตาเรติ
นิตฺตาเรติ ปตฺตาเรติ เขมนฺตภูมึ สมฺปาเปติ เอวเมว ภควา
# ๑. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๑๑๑/๑๕๑ฯ ๒. ม. อุ. ๑๔/๖๓๗/๔๐๙ ฯ
สตฺถา สตฺถวาโห สตฺเต กนฺตารํ ตาเรติ ชาติกนฺตารํ
ตาเรตีติอาทินา (๑) นิทฺเทสนเยน เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ

เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ ฯ อุกฺกฏฺฐ-
ปริจฺเฉทวเสเนตํ วุตฺตํ ภพฺพปุคฺคลปริจฺเฉทวเสน จ ฯ ภควา
ปน ติรจฺฉานคตานมฺปิ อนุสาสนปฺปทาเนน สตฺถาเยว ฯ เตปิ
หิ ภควโต ธมฺมสฺสวเนน อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ปตฺวา ตายเอว
อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว มคฺคผล-
ภาคิโน โหนฺติ ฯ มณฺฑูกเทวปุตฺตาทโย เจตฺถ นิทสฺสนํ ฯ

ภควติ กิร คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร จมฺปานครวาสีนํ
ธมฺมํ เทสยมาเน เอโก มณฺฑูโก ภควโต สเร นิมิตฺตํ
อคฺคเหสิ ฯ ตํ เอโก วจฺฉปาลโก ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต สีเส
สนฺนิรุมฺหิตฺวา (๒) อฏฺฐาสิ ฯ โส ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน
ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย ฯ
ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา อเร อหมฺปิ นาม
อิธ นิพฺพตฺโต กินฺนุโข กมฺมํ อกาสินฺติ อาวชฺเชนฺโต น
อญฺญํ กิญฺจิ อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา ฯ
โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ภควโต ปาเท สิรสา
วนฺทิ ฯ ภควา ชานนฺโตว ปุจฺฉิ
โก เม วนฺทติ ปาทานิ อิทฺธิยา ยสสา ชลํ
อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ ฯ
# ๑. ขุ. จูฬ. ๓๐/๖๕๖/๓๑๓ ฯ ๒. ม. สนฺนิรุมฺภิตฺวา ฯ
มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ อุทเก วาริโคจโร
ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส อวธิ วจฺฉปาลโกติ ฯ
ภควา ตสฺส ธมฺมํ เทเสสิ ฯ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ
ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ เทวปุตฺโตปิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย
สิตํ กตฺวา ปกฺกามีติ ฯ

ยํ ปน กิญฺจิ อตฺถิ เญยฺยํ นาม สพฺพสฺส พุทฺธตฺตา
วิโมกฺขนฺติกญฺญาณวเสน พุทฺโธ ฯ ยสฺมา วา จตฺตาริ สจฺจานิ
อตฺตนาปิ พุชฺฌิ อญฺเญปิ สตฺเต โพเธสิ ตสฺมา เอวมาทีหิปิ
การเณหิ พุทฺโธ ฯ อิมสฺสปิตฺถสฺส วิญฺญาปนตฺถํ พุชฺฌิตา
สจฺจานีติ พุทฺโธ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธติ (๑) เอวํ ปวตฺโต
สพฺโพปิ นิทฺเทสนโย ปฏิสมฺภิทานโย วา วิตฺถาเรตพฺโพ ฯ

ภควาติ อิทํ ปนสฺส คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิ-
วจนํ ฯ เตนาหุ โปราณา
ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ ภควาติ วจนมุตฺตมํ
ครุคารวยุตฺโต โส ภควา เตน วุจฺจตีติ ฯ

จตุพฺพิธํ หิ นาม อาวตฺถิกํ ลิงฺคิกํ เนมิตฺตกํ
อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ ฯ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ นาม โลกิยโวหาเรน
ยาทิจฺฉกนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตตฺถ วจฺโฉ ทโม พลิวทฺโทติ
เอวมาทิ อาวตฺถิกํ ฯ ทณฺฑี ฉตฺตี สิขี กรีติ เอวมาทิ
ลิงฺคิกํ ฯ เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญติ เอวมาทิ เนมิตฺตกํ ฯ สิริวฑฺฒโก
# ๑. ขุ. จูฬ. ๓๐/๕๔๖/๒๗๑ ฯ ขุ. ปฏิ. ๓๑/๓๘๖/๒๖๑ ฯ
ธนวฑฺฒโกติ เอวมาทิ วจนตฺถมนเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ อธิจฺจ-
สมุปฺปนฺนํ ฯ อิทํ ปน ภควาติ นามํ เนมิตฺตกํ น มหามายาย
น สุทฺโธทนมหาราเชน น อสีติญฺญาติสหสฺเสหิ กตํ น
สกฺกสนฺตุสิตาทีหิ เทวตาวิเสเสหิ ฯ วุตฺตํ เจตํ ธมฺมเสนาปตินา
ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กตํ ฯเปฯ วิโมกฺขนฺติกเมตํ
พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส
ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ ยทิทํ ภควาติ (๑) ฯ
ยํ คุณเนมิตฺตกญฺเจตํ นามํ เตสํ คุณานํ ปกาสนตฺถํ อิมํ
คาถํ วทนฺติ
ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ
อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา
พหูนิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน
ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตีติ ฯ
นิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เจตฺถ เตสํ เตสํ ปทานมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ
อยํ ปน อปโร นโย ฯ
ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต ภคฺเคหิ จ วิภตฺตวา
ภตฺตวา วนฺตคมโน ภเวสุ ภควา ตโตติ ฯ
ตตฺถ วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโยติ เอตํ นิรุตฺติลกฺขณํ
คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขปลกฺขณํ คเหตฺวา
# ๑. ขุ. จูฬ. ๓๐/๖๕/๑๑ ฯ
ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ
ภาคฺยมสฺส อตฺถิ ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ
ญาตพฺพํ ฯ

ยสฺมา ปน โลภโทสโมหวิปรีตมนสิการอหิริกา-
โนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปลาสอิสฺสามจฺฉริยมายาสาเถยฺยถมฺภ-
สารมฺภมานาติมานมทปฺปมาทตณฺหาวิชฺชาติวิธากุสลมูลทุจฺจริต-
สงฺกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยสอาสวคณฺฐโอฆ-
โยคาคติตณฺหูปาทานปญฺจเจโตขีลวินิพนฺธนีวรณาภินนฺทนฉวิวาท-
มูลฉตณฺหากายสตฺตานุสยอฏฺฐมิจฺฉตฺตนวตณฺหามูลกทสากุสลกมฺม-
ปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตอฏฺฐสตตณฺหาวิปรีต (๑) ปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาห-
กิเลสสตสหสฺสานิ สงฺเขปโต วา ปญฺจกิเลสกฺขนฺธอภิสงฺขาร-
มจฺจุเทวปุตฺตมาเร อภญฺชิ ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ
ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ ฯ อาห เจตฺถ
ภคฺคราโค ภคฺคโทโส ภคฺคโมโห อนาสโว
ภคฺคสฺส (๒) ปาปกา ธมฺมา ภควา เตน วุจฺจตีติ ฯ
ภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญลกฺขณธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ
ทีปิตา โหติ ฯ ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติ ฯ ตถา
โลกิยปริกฺขกานํ พหุมตภาโว คหฏฺฐปพฺพชิเตหิ อภิคมนียตา
อภิคตานญฺจ เตสํ กายจิตฺตทุกฺขาปนยเน ปฏิพลภาโว
อามิสทานธมฺมทาเนหิ อุปการิตา โลกิยโลกุตฺตรสุเขหิ จ
# ๑. ม. ……..ตณฺหาวิจริตปฺ…. ฯ ๒. ม. ภคฺคาสฺส ฯ
สญฺโญชนสมตฺถตา ทีปิตา โหติ ฯ
ยสฺมา จ โลเก อิสฺสริยธมฺมยสสิริกามปฺปยตฺเตสุ ฉสุ
ธมฺเมสุ ภคสทฺโท วตฺตติ ฯ ปรมญฺจสฺส สกจิตฺเต อิสฺสริยํ
อณิมาลงฺฆิมาทิกํ วา โลกิยสมฺมตํ สพฺพาการปริปูรํ อตฺถิ ฯ
ตถา โลกุตฺตรธมฺโม โลกตฺตยพฺยาปโก ยถาภุจฺจคุณาธิคโต
อติวิย ปริสุทฺโธ ยโส รูปกายทสฺสนพฺยาวฏชนนยนมนปฺปสาท-
ชนนสมตฺถา สพฺพาการปริปูรา สพฺพงฺคปจฺจงฺคสิริ ยํ ยํ เอเตน
อิจฺฉิตํ ปฏฺฐิตํ อตฺตหิตํ ปริหิตํ วา ตสฺส ตสฺส ตเถว
อภินิปฺผนฺนตฺตา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติสญฺญิโต กาโม สพฺพโลกครุ-
ภาวุปฺปตฺติเหตุภูโต สมฺมาวายามสงฺขาโต ปยตฺโต วา อตฺถิ ฯ
ตสฺมา อิเมหิ ภเคหิ ยุตฺตตฺตาปิ ภคา อสฺส สนฺตีติ อิมินา
อตฺเถน ภควาติ วุจฺจติ ฯ
ยสฺมา ปน กุสลาทีหิ เภเทหิ สพฺพธมฺเม ขนฺธายตน-
ธาตุสจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิ วา กุสลาทิธมฺเม ปีฬน-
สงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺเฐน วา ทุกฺขมริยสจฺจํ อายุหนนิทาน-
สํโยคปลิโพธฏฺเฐน สมุทยํ นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตอมตฏฺเฐน นิโรธํ
นิยฺยานิกเหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺเฐน มคฺคํ วิภตฺตวา วิภชิตฺวา
วิวริตฺวา เทสิตวาติ วุตฺตํ โหติ ตสฺมา วิภตฺตวาติ วตฺตพฺเพ
ภควาติ วุจฺจติ ฯ
ยสฺมา จ เอส ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเร กายจิตฺตอุปธิ-
วิเวเก สุญฺญตาปฺปณิหิตานิมิตฺตวิโมกฺเข อญฺเญ จ โลกิยโลกุตฺตเร
อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม ภชิ เสวิ พหุลมกาสิ ตสฺมา ภตฺตวาติ
วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติ ฯ
ยสฺมา ปน ตีสุ ภเวสุ ตณฺหาสงฺขาตํ คมนมเนน วนฺตํ
ตสฺมา ภเวสุ วนฺตคมโนติ วตฺตพฺเพ ภวสทฺทโต ภการํ
คมนสทฺทโต คการํ วนฺตสทฺทโต วการญฺจ ทีฆํ กตฺวา อาทาย
ภควาติ วุจฺจติ ฯ ยถา โลเก เมหนสฺส ขสฺส มาลาติ วตฺตพฺเพ
เมขลาติ วุจฺจติ ฯ

โส อิมํ โลกนฺติ โส ภควา อิมํ โลกํ ฯ อิทานิ
วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ ฯ สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ ฯ เอวํ
สห มาเรน สมารกํ สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ สห
สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ฯ ปชาตตฺตา ปชา ฯ ตํ
ปชํ ฯ สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ ฯ ตตฺถ สเทวกวจเนน
ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ ฯ สมารกวจเนน ฉฏฺฐ-
กามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ ฯ สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺม-
กายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ ฯ สสฺสมณพฺราหฺมณีวจเนน สาสนสฺส
ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปวาหิตปาป-
สมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ ฯ ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ ฯ
สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมติเทว (๑) อวเสสมนุสฺสคฺคหณํ ฯ เอวเมตฺถ
# ๑. ม. สมฺมุติเทว… ฯ
ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลโก ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ
เวทิตพฺโพ ฯ
อปโร นโย ฯ สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต ฯ
สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก ฯ สพฺรหฺมกคฺคหเณน
รูปิพฺรหฺมโลโก สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปฺปริสวเสน
สมฺมติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา
คหิโต ฯ
อปิเจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺสาปิ
โลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ สาเวนฺโต ตสฺส ภควโต กิตฺติสทฺโท
อพฺภุคฺคโต ฯ ตโต เยสํ สิยา มาโร มหานุภาโว ฉกามา-
วจริสฺสโร วสวตฺตี กึ โสปิ เอเตน สจฺฉิกโตติ เตสํ วิมตึ
วิธเมนฺโต สมารกนฺติ อพฺภุคฺคโต ฯ เยสํ ปน สิยา พฺรหฺมา
มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ
ผรติ ทฺวีหิ ฯเปฯ ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ
อาโลกํ ผรติ อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ กึ
โสปิ สจฺฉิกโตติ เตสํ วิมตึ วิธเมนฺโต (๑) [๒] สสฺสมณพฺราหฺมณึ
ปชนฺติ อพฺภุคฺคโต ฯ เอวํ อุกฺกฏฺฐานานํ สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสตฺวา
# ๑. ม. วิธมนฺโต ฯ ๒. ม. เอตฺถนฺตเร สพฺหรหฺมกนฺติ อพฺภุคฺคโต ฯ
# ตโต เยสํ สิยา ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนปจฺจตฺถิกา กึ เตปิ
# สจฺฉิตาติ เตสํ วิมตึ วิธมนฺโตติ ทิสฺสนฺติ ฯ
อถ สมฺมติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉท-
วเสน เสสสตฺตโลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสนฺโต สเทวมนุสฺสนฺติ
อพฺภุคฺคโต ฯ อยเมตฺถ อนุสนฺธิกฺกโม ฯ

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ เอตฺถ ปน สยนฺติ
สามํ อปรเนยฺโย หุตฺวา ฯ อภิญฺญาติ อภิญฺญาย อธิเกน
ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ ฯ สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฯ
เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต โหติ ฯ ปเวเทตีติ โพเธติ
ญาเปติ ปกาเสติ ฯ

โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ ฯเปฯ ปริโยสาน-
กลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ
อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ ฯ ตญฺจโข อปฺปํ วา พหุํ
วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิติปฺปการเมว (๑) เทเสติ ฯ
กถํ ฯ เอกคาถาปิ หิ สมนฺตภทฺรกตฺตา ธมฺมสฺส
ปฐมปาเทน อาทิกลฺยาณา ทุติยตติยปาเทหิ มชฺเฌกลฺยาณา
ปจฺฉิมปาเทน ปริโยสานกลฺยาณา ฯ เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ
นิทาเนน อาทิกลฺยาณํ นิคมเนน ปริโยสานกลฺยาณํ เสเสน
มชฺเฌกลฺยาณํ ฯ นานานุสนฺธิกํ สุตฺตํ ปฐมานุสนฺธินา อาทิ-
กลฺยาณํ ปจฺฉิเมน ปริโยสานกลฺยาณํ เสเสหิ มชฺเฌกลฺยาณํ ฯ
สกโลปิ สาสนธมฺโม อตฺตโน อตฺถภูเตน สีเลน อาทิกลฺยาโณ
# ๑. ม. อาทิกลฺยาณาทปฺปการเมว ฯ
สมถวิปสฺสนามคฺคผเลหิ มชฺเฌกลฺยาโณ นิพฺพาเนนปิ ปริโยสาน-
กลฺยาโณ ฯ สีลสมาธีหิ วา อาทิกลฺยาโณ วิปสฺสนามคฺเคหิ
มชฺเฌกลฺยาโณ ผลนิพฺพาเนหิ ปริโยสานกลฺยาโณ ฯ พุทฺธ-
สุโพธิตาย วา อาทิกลฺยาโณ ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาโณ
สงฺฆสุปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาโณ ฯ ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย
ปฏิปนฺเนน อธิคนฺตพฺพาย อภิสมฺโพธิยา วา อาทิกลฺยาโณ
ปจฺเจกโพธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ สาวกโพธิยา ปริโยสาน-
กลฺยาโณ ฯ สุยฺยมาโนเปส นีวรณวิกฺขมฺภนโต สวเนนปิ
กลฺยาณเมว อาวหตีติ อาทิกลฺยาโณ ปฏิปชฺชิยมาโน สมถ-
วิปสฺสนาสุขาวหนโต ปฏิปตฺติยาปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ
มชฺเฌกลฺยาโณ ตถา ปฏิปนฺโน จ ปฏิปตฺติผเล นิฏฺฐิเต
ตาทิภาวาวหนโต ปฏิปตฺติผเลนปิ กลฺยาณเมว อาวหตีติ
ปริโยสานกลฺยาโณ ฯ นาถปฺปภวตฺตา จ ปภวสุทฺธิยา อาทิ-
กลฺยาโณ อตฺถสุทฺธิยา มชฺเฌกลฺยาโณ กิจฺจสุทฺธิยา ปริโยสาน-
กลฺยาโณ ฯ ตสฺมา เอโส ภควา อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต
อาทิกลฺยาณาทิติปฺปการเมว (๑) เทเสตีติ เวทิตพฺโพ ฯ