อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณน เจตฺถ ตณฺหูปาทานภวา
คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตีเต กมฺมวฏฺฏํ ฯ
วิญฺญาณาทโย ปญฺจ เอตรหิ วิปากวฏฺฏํ ฯ ตณฺหูปาทาน-
ภวคฺคหเณน อวิชฺชาสงฺขารา คหิตาว โหนฺตีติ อิเม ปญฺจ
ธมฺมา เอตรหิ กมฺมวฏฺฏํ ฯ ชาติชรามรณาปเทเสน วิญฺญาณาทีนํ
นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิเม ปญฺจ ธมฺมา อายตึ วิปากวฏฺฏํ ฯ เต
อาการโต วีสติวิธา โหนฺติ ฯ สงฺขารวิญฺญาณานญฺเจตฺถ อนฺตรา
เอโก สนฺธิ ฯ เวทนาตณฺหานมนฺตรา เอโก ฯ ภวชาตีนมนฺตรา
เอโกติ ฯ อิติ ภควา เอตํ จตสงฺเขปํ ติยทฺธํ วีสตาการํ
ติสนฺธึ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สพฺพาการโต ชานาติ ปสฺสติ อญฺญาติ
ปฏิวิชฺฌติ ฯ ตํ ญาตฏฺเฐน ญาณํ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา ฯ
# ๑. ม. เอวํ ฯ
เตน วุจฺจติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญฺญาณนฺติ ฯ
อิมินา ธมฺมฏฺฐิติญฺญาเณน ภควา เต ธมฺเม ยถาภูตํ ญตฺวา
เตสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต วุตฺตปฺปการสฺส อิมสฺส
สํสารจกฺกสฺส อเร หนิ วิหนิ วิทฺธํเสสิ ฯ เอวมฺปิ อรานํ
หตตฺตาปิ อรหํ ฯ
อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา จ จีวราทิปจฺจเย อรหติ ปูชาวิเสเส
จ ฯ เตเนว อุปฺปนฺเน ตถาคเต เยเกจิ มเหสกฺขา เทวมนุสฺสา
น เต อญฺญตฺถ ปูชํ กโรนฺติ ฯ ตถาหิ พฺรหฺมา สหมฺปติ
สิเนรุมตฺเตน รตนทาเมน ตถาคตํ ปูเชสิ ฯ ยถาพลญฺจ อญฺเญ
เทวา มนุสฺสา จ พิมฺพิสารโกสลราชาทโย ฯ ปรินิพฺพุตมฺปิ
จ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา อโสก-
มหาราชา สกลชมฺพุทีเป จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ ปติฏฺฐาเปสิ ฯ
โก ปน วาโท อญฺเญสํ ปูชาวิเสสานนฺติ ปจฺจยาทีนํ (๑) อรหตฺตาปิ
อรหํ ฯ ยถา จ โลเก เกจิ ปณฺฑิตมานิโน พาลา อสิโลกภเยน
รโห ปาปํ กโรนฺติ เอวเมส น กทาจิ กโรตีติ ปาปกรเณ
รหาภาวโตปิ อรหํ ฯ

โหติ เจตฺถ
อารกตฺตา จ หตตฺตา กิเลสารีน โส มุนิ
หตสํสารจกฺกาโร ปจฺจยาทีนมารโห (๒)
น รโห กโรติ ปาปานิ อรหนฺเตน วุจฺจตีติ ฯ
# ๑. ม.ปูชาวิเสสานนฺติ ฯ เอวํ ปจฺจยาทีนํ ฯ ๒. ม. ปจฺจยาทีน จารโห ฯ
สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมา-
สมฺพุทฺโธ ฯ ตถาเหส สพฺพธมฺเม สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิญฺเญยฺเย
ธมฺเม อภิญฺเญยฺยโต พุทฺโธ ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริญฺเญยฺยโต
พุทฺโธ ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปหาตพฺพโต พุทฺโธ สจฺฉิกาตพฺเพ
ธมฺเม สจฺฉิกาตพฺพโต พุทฺโธ ภาเวตพฺเพ ธมฺเม ภาเวตพฺพโต
พุทฺโธ ฯ เตเนวาห
อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ ภาเวตพฺพญฺจ ภาวิตํ
ปหาตพฺพํ ปหีนมฺเม ตสฺมา พุทฺโธสฺมิ พฺราหฺมณาติ (๑) ฯ
อปิจ จกฺขุํ (๒) ทุกฺขสจฺจํ ตสฺส มูลการณภาเวน
ตํสมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ อุภินฺนมปฺปวตฺติ นิโรธ-
สจฺจํ นิโรธปฺปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ เอเกก-
ปทุทฺธาเรนาปิ สพฺพธมฺเม สมฺมา สามญฺจ พุทฺโธ ฯ เอส
นโย โสตฆานชิวฺหากายมเนสุ ฯ เอเตเนว นเยน รูปาทีนิ ฉ
อายตนานิ จกฺขุวิญฺญาณาทโย ฉ วิญฺญาณกายา จกฺขุ-
สมฺผสฺสาทโย ฉ ผสฺสา จกฺขุสมฺผสฺสชาเวทนาทโย ฉ เวทนา
รูปสญฺญาทโย ฉ สญฺญา รูปสญฺเจตนาทโย ฉ เจตนา
รูปตณฺหาทโย ฉ ตณฺหากายา รูปวิตกฺกาทโย ฉ วิตกฺกา
รูปวิจาราทโย ฉ วิจารา รูปกฺขนฺธาทโย ปญฺจกฺขนฺธา ทส
กสิณานิ ทส อสุภานิ ทส อนุสฺสติโย อุทฺธุมาตกสญฺญาทิ-
# ๑. ขุ. สุ. ๒๕/๓๗๗/๔๔๔ ฯ ๒. ม. จกฺขุ ฯ
วเสน ทส สญฺญา เกสาทโย ทฺวตฺตึสาการา ทฺวาทสายตานิ
อฏฺฐารส ธาตุโย กามภวาทโย นว ภวา ปฐมาทีนิ จตฺตาริ
ฌานานิ เมตฺตาภาวนาทโย จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย อากาสา-
นญฺจายตนาทิกา จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย ปฏิโลมโต ชรา-
มรณาทีนิ อนุโลมโต อวิชฺชาทีนิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานิ จ
โยเชตพฺพานิ ฯ
ตตฺรายํ เอกปทโยชนา ฯ ชรามรณํ ทุกฺขสจฺจํ ชาติ
สมุทยสจฺจํ อุภินฺนมฺปิ นิสฺสรณํ นิโรธสจฺจํ นิโรธปฺปชานนา
ปฏิปทา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ เอเกกปทุทฺธาเรน สพฺพธมฺเม สมฺมา
สามญฺจ พุทฺโธ อนุพุทฺโธ ปฏิวิทฺโธ ฯ เตน วุตฺตํ สมฺมา
สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา ปน สมฺมาสมฺพุทฺโธติ ฯ

วิชฺชาหิ จ ปน จรเณน จ สมฺปนฺนตฺตา วิชฺชา-
จรณสมฺปนฺโน ฯ ตตฺถ วิชฺชาติ ติสฺโสปิ วิชฺชา อฏฺฐปิ
วิชฺชา ฯ ติสฺโส ภยเภรวสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา ฯ อฏฺฐ
อมฺพฏฺฐสุตฺเต ฯ ตตฺร หิ วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ
สห ฉ อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา อฏฺฐ วิชฺชา วุตฺตา ฯ จรณนฺติ
สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา
ชาคริยานุโยโค สตฺต สทฺธมฺมา จตฺตาริ ฌานานีติ อิเม
ปณฺณรส ธมฺมา เวทิตพฺพา ฯ อิเมเยว หิ ปณฺณรส ธมฺมา
ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ ตสฺมา
จรณนฺติ วุตฺตา ฯ ยถาห ฯ อิธ มหานาม อริยสาวโก สีลวา
โหตีติ (๑) ฯ วิตฺถาโร ฯ ภควา อิมาหิ วิชฺชาหิ อิมินา จ จรเณน
สมนฺนาคโต เตน วุจฺจติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ฯ ตตฺถ วิชฺชา-
สมฺปทา ภควโต สพฺพญฺญุตํ ปูเรตฺวา ฐิตา ฯ จรณสมฺปทา
มหาการุณิกตํ ฯ โส สพฺพญฺญุตาย สพฺพสตฺตานํ อตฺถานตฺถํ
ญตฺวา มหาการุณิกตาย อนตฺถํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺเถ นิโยเชติ
ยถาตํ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน ฯ เตนสฺส สาวกา สุปฏิปนฺนา
โหนฺติ โน ทุปฺปฏิปนฺนา วิชฺชาจรณวิปนฺนานํ สาวกา
อตฺตนฺตปาทโย วิย ฯ

โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา
สมฺมา จ คทตฺตา สุคโต ฯ คมนมฺปิ หิ คตนฺติ วุจฺจติ ฯ
ตญฺจ ภควโต โสภณํ ปริสุทฺธมนวชฺชํ ฯ กึ ปน ตนฺติ ฯ
อริยมคฺโค ฯ เตน เหส คมเนน เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ
โสภนคมนตฺตา สุคโต ฯ สุนฺทรญฺเจส ฐานํ คโต อมตํ
นิพฺพานนฺติ สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตาปิ สุคโต ฯ สมฺมา จ
คโตติ สุคโต เตน เตน มคฺเคน ปหีเน กิเลเส ปุน อปจฺจา-
คจฺฉนฺโต ฯ วุตฺตญฺเจตํ โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา
เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต ฯเปฯ
อรหตฺตมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา เต กิเลเส น ปุเนติ น
# ๑. ม. ม. ๑๓/๒๗/๒๖ฯ
ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโตติ ฯ สมฺมา วา คโต ทีปงฺกร-
ปาทมูลโต ปภูติ ยาว โพธิมณฺฑา (๑) ตาว สมตฺตึสปารมิปูริตาย
สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ
อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถนฺติ อิเม จ อนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต
คโตติ สมฺมา คตตฺตาปิ สุคโต ฯ สมฺมา เจส คทติ ยุตฺตฏฺฐาเน
ยุตฺตเมว วาจํ ภาสตีติ สมฺมา คทตฺตาปิ สุคโต ฯ
ตตฺรีทํ สาธกสุตฺตํ ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ
อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา น
ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ
ภตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา
ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ
ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา
ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย
ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ สา
จ ปเรสํ ปิยา มนาปา น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ
ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ สา
จ ปเรสํ ปิยา มนาปา ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ
ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ สา
จ ปเรสํ ปิยา มนาปา ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ
# ๑. ม. โพธิมณฺโฑ ฯ
ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายาติ (๑) ฯ เอวํ สมฺมา คทตฺตาปิ
สุคโต เวทิตพฺโพ ฯ

สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา ปน โลกวิทู ฯ โส หิ ภควา
สภาวโต สมุทยโต นิโรธโต นิโรธูปายโตปิ สพฺพถา โลกํ
อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ ฯ ยถาห ฯ ยตฺถ โข อาวุโส น
ชายติ น ชิยฺยติ น มิยฺยติ น จวติ น อุปฺปชฺชติ นาหนฺตํ
คมเนน โลกสฺสนฺตํ ญาเตยฺยํ ทิฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ น
จาหํ อาวุโส อปฺปตฺวาว โลกสฺสนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามิ
อปิจาหํ อาวุโส อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเลวเร สสญฺญมฺหิ
สมนเก โลกญฺจ ปญฺญาเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจ
โลกนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ
คมเนน น ปตฺตพฺโพ โลกสฺสนฺโต กุทาจนํ
น จ อปฺปตฺวา โลกสฺสนฺตํ ทุกฺขา อตฺถิ ปโมจนํ ฯ
ตสฺมา หเว โลกวิทู สุเมโธ
โลกนฺตคู วูสิตพฺรหฺมจริโย
โลกสฺส อนฺตํ สมิตา วิญาตา
นาสึสตี โลกมิมํ ปรญฺจาติ (๒) ฯ

อปิจ ตโย โลกา สงฺขารโลโก สตฺตโลโก โอกาส-
# ๑. ม. ม. ๑๓/๙๔/๙๑ฯ ๒. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๔๕/๖๒ ฯ ปาลิยมฺปน
# วุสิตพฺรหฺมจริโย สมิตาวิ ญตฺวาติ ทิสฺสติ ฯ
โลโกติ ฯ ตตฺร เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ (๑)
อาคตฏฺฐาเน สงฺขารโลโก เวทิตพฺโพ ฯ สสฺสโต โลโกติ วา
อสสฺสโต โลโกติ (๒) วา อาคตฏฺฐาเน สตฺตโลโก ฯ
ยาวตา จนฺทิมสุริยา ปริหรนฺติ ทิสา ภนฺติ วิโรจนา
ตาว สหสฺสธา โลโก เอตฺถ เต วตฺตเต วโสติ (๓) ฯ
อาคตฏฺฐาเน โอกาสโลโก ฯ ตมฺปิ ภควา สพฺพถา อเวทิ ฯ
ตถาหิสฺส เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา เทฺว
โลกา นามญฺจ รูปญฺจ ตโย โลกา ติสฺโส เวทนา จตฺตาโร
โลกา จตฺตาโร อาหารา ปญฺจ โลกา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา
ฉ โลกา ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ สตฺต โลกา สตฺต
วิญฺญาณฏฺฐิติโย อฏฺฐ โลกา อฏฺฐ โลกธมฺมา นว โลกา
นว สตฺตาวาสา ทส โลกา ทสายตนานิ ทฺวาทส โลกา
ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส โลกา อฏฺฐารส ธาตุโยติ (๔) อยํ
สงฺขารโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต ฯ

ยสฺมา ปเนส สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสยํ ชานาติ อนุสยํ
ชานาติ จริตํ ชานาติ อธิมุตฺตึ ชานาติ อปรชกฺเข มหารชกฺเข
ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย
ทุวิญฺญาปเย ภพฺเพ อภพฺเพ สตฺเต ชานาติ ตสฺมาสฺส
สตฺตโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต ฯ ยถา จ สตฺตโลโก เอวํ
# ๑. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๒๗๕/๑๗๙ ฯ ๒. ม. ม. ๑๓/๑๔๗/๑๔๓ ฯ
# ๓. ม. ม. ๑๒/๕๕๔/๕๙๔ ฯ ๔. ขุ. ปฏิ. ๓๑/๒๗๕/๑๗๙ ฯ
โอกาสโลโกปิ ฯ ตถาเหส เอกํ จกฺกวาฬํ อายามโต จ
วิตฺถารโต จ โยชนานํ ทฺวาทสสตสหสฺสานิ ตีณิ สหสฺสานิ
จตฺตาริ สตานิ ปญฺญาสญฺจ โยชนานิ ปริกฺเขปโต
สพฺพํ สตสหสฺสานิ ฉตฺตึส ปริมณฺฑลํ
ทสญฺเจว สหสฺสานิ อฑฺฒุฑฺฒานิ สตานิ จ
ตตฺถ
ทุเว สตสหสฺสานิ จตฺตาริ นหุตานิ จ
เอตฺตกํ พหลตฺเตน สงฺขาตายํ วสุนฺธรา ฯ
ตสฺสาเอว สนฺธารกํ
จตฺตาริ สตสหสฺสานิ อฏฺเฐว นหุตานิ จ
เอตฺตกํ พหลตฺเตน ชลํ วาเต ปติฏฺฐิตํ ฯ
ตสฺสาปิ สนฺธารโก
นว สตสหสฺสานิ มาลุโต นภมุคฺคโต
สฏฺฐิญฺเจว สหสฺสานิ เอสา โลกสฺส สณฺฐิติ ฯ
เอวํ สณฺฐิเต เจตฺถ โยชนานํ
จตุราสีติสหสฺสานิ อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว
อจฺจุคฺคโต ตาวเทว สิเนรุ ปพฺพตุตฺตโม ฯ
ตโต อุปฑฺฒุปฑฺเฒน ปมาเณน ยถากฺกมํ
อชฺโฌคาฬฺหุคฺคตา ทิพฺพา นานารตนจิตฺติตา (๑)
๑. …จิตฺตกาติปิ …วิจตฺตาติปิ ทิสฺสติ ฯ
ยุคนฺธโร อิสินฺธโร กรวิโก(๑) สุทสฺสโน
เนมินฺธโร วินตฺตโก อสฺสกณฺโณ คิรีพฺรหา
เอเต สตฺต มหาเสลา สิเนรุสฺส สมนฺตโต
มหาราชานมาวาสา เทวยกฺขนิเสวิตา
โยชนานํ สตานุจฺโจ หิมวา ปญฺจ ปพฺพโต
โยชนานํ สหสฺสานิ ตีณิ อายตวิตฺถโต
จตุราสีติสหสฺเสหิ กูเฏหิ ปฏิมณฺฑิโต ฯ
ติปญฺจโยชนกฺขนฺธ- ปริกฺเขปา นควฺหยา
ปญฺญาสโยชนกฺขนฺธ- สาขายามา สมนฺตโต
สตโยชนวิตฺถิณฺณา ตาวเทว จ อุคฺคตา
ชมฺพู ยสฺสานุภาเวน ชมฺพุทีโป ปกาสิโต ฯ
เทฺว อสีติสหสฺสานิ อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณเว
อจฺจุคฺคโต ตาวเทว จกฺกวาฬสิลุจฺจโย
ปริกฺขิปิตฺวา ตํ สพฺพํ โลกธาตุมยํ ฐิโต ฯ

ตตฺถ จนฺทมณฺฑลํ เอกูนปญฺญาสโยชนํ ฯ สุริยมณฺฑลํ
ปญฺญาสโยชนํ ฯ ตาวตึสภวนํ ทสสหสฺสโยชนํ ฯ ตถา อสุรภวนํ
อวีจิมหานิรโย ชมฺพุทีโป จ ฯ อปรโคยานํ สตฺตสหสฺสโยชนํ ฯ
ตถา ปุพฺเพวิเทหํ ฯ อุตฺตรกุรุ อฏฺฐสหสฺสโยชนํ ฯ เอกเมโก
เจตฺถ มหาทีโป ปญฺจสตปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาโร ฯ ตํ สพฺพมฺปิ
# ๑. ม. กรวีโก ฯ
เอกํ จกฺกวาฬํ เอกา โลกธาตุ ตทนฺตเรสุ โลกนฺตริกนิรโย (๑)
เอวํ อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ อนนฺตา โลกธาตุโย ภควา
อนนฺเตน พุทฺธญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ ฯ เอวมสฺส
โอกาสโลโกปิ สพฺพถา วิทิโต ฯ เอวมฺปิ สพฺพถา วิทิตโลกตฺตา
โลกวิทู ฯ

อนุตฺตโรติ (๒) อตฺตโน ปน คุเณหิ วิสิฏฺฐตรสฺส กสฺสจิ
อภาวา นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตโรติ อนุตฺตโร ฯ ตถาเหส สีล-
คุเณนาปิ สพฺพโลกํ อภิภวติ สมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญฺญาณ-
ทสฺสนคุเณนาปิ ฯ สีลคุเณนาปิ อสโม อสมสโม อปฏิโม
อปฏิภาโค อปฏิปุคฺคโล ฯเปฯ วิมุตฺติญฺญาณทสฺสนคุเณนาปิ ฯ
ยถาห ฯ นโข ปนาหํ ภิกฺขเว (๓) สมนุปสฺสามิ (๔) สเทวเก
โลเก ฯเปฯ สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตรนฺติ (๕) ฯ
วิตฺถาโร ฯ
เอวํ อคฺคปฺปสาทสุตฺตาทีนิ น เม อาจริโย อตฺถีติ- (๖)
อาทิกา คาถาโย จ วิตฺถาเรตพฺพา ฯ

ปุริสทมฺเม สาเรตีติ ปุริสทมฺมสารถิ ทเมติ วิเนตีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ ตตฺถ ปุริสทมฺมาติ อทนฺตา ทเมตุํ ยุตฺตา ติรจฺฉาน-
ปุริสาปิ มนุสฺสปุริสาปิ อมนุสฺสปุริสาปิ ฯ ตถาหิ ภควตา
# ๑. ม. โลกนฺตริกนิรยา ฯ ๒. ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๓. สฺยา.อยํ ปาโฐ
# นตฺถิ ฯ ๔. สฺยา. ปสฺสามิ ฯ ๕. สํ. ส. ๑๕/๕๖๐/๒๐๔ ฯ
# ๖. ม.มู. ๑๒/๓๒๕/๓๒๙ ฯ
ติรจฺฉานปุริสาปิ อปลาโล นาคราชา จูโฬทโร มโหทโร
อคฺคิสิโข ธูมสิโข อาลวาโฬ นาคราชา ธนปาลโก หตฺถีติ-
เอวมาทโย ทมิตา นิพฺพิสา กตา สรเณสุ จ สีเลสุ จ
ปติฏฺฐาปิตา ฯ มนุสฺสปุริสาปิ สจฺจกนิคฺคณฺฐปุตฺตอมฺพฏฺฐมาณว-
โปกฺขรสาติโสณทณฺฑกูฏทนฺตาทโย ฯ อมนุสฺสาปุริสาปิ อาฬวก-
สูจิโลมขรโลมยกฺขสกฺกเทวราชาทโย ทมิตา วินีตา วิจิตฺเรหิ
วินยนูปาเยหิ ฯ อหํโข เกสิ ปุริสทมฺเม สณฺเหนปิ วิเนมิ
ผรุเสนปิ วิเนมิ สณฺหผรุเสนปิ วิเนมีติ (๑) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ
วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ
อถวา อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถีติ เอกเมวิทํ อตฺถปทํ ฯ
ภควา หิ ตถา ปุริสทมฺเม สาเรติ ยถา เอกปลฺลงฺเกเนว
นิสินฺนา อฏฺฐ ทิสา อสชฺชมานา ธาวนฺติ ตสฺมา อนุตฺตโร
ปุริสทมฺมสารถีติ วุจฺจติ ฯ หตฺถิทมเกน ภิกฺขเว หตฺถิทมฺโม
สาริโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตีติ (๒) อิทญฺเจตฺถ สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ ฯ
ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ
สตฺถา ฯ