เวรญฺชายํ วิหรตีติ เอตฺถ ปน เวรญฺชาติ อญฺญตรสฺส
นครสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ตสฺสํ เวรญฺชายํ ฯ สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ ฯ
วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตร-
วิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ ฯ อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ
อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ ฯ เตน ฐิโตปิ
คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา วิหรติจฺเจว
เวทิตพฺโพ ฯ โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน
วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ ตสฺมา
วิหรตีติ วุจฺจติ ฯ

นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ เอตฺถ นเฬรุ นาม ยกฺโข ฯ
ปุจิมนฺโทติ นิมฺพรุกฺโข ฯ มูลนฺติ สมีปํ ฯ อยํ หิ มูลสทฺโท
มูลานิ อุทฺธเรยฺย อนฺตมโส อุสีรนาฬมตฺตานิปีติอาทีสุ มูลมูเล
ทิสฺสติ ฯ โลโภ อกุสลมูลนฺติอาทีสุ อสาธารณเหตุมฺหิ ฯ ยาว
มชฺฌนฺติเก กาเล ฉายา ผรติ นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ
เอตฺตาวตา รุกฺขมูลนฺติอาทีสุ สมีเป ฯ อิธ ปน สมีเป
อธิปฺเปโต ฯ ตสฺมา นเฬรุยกฺเขน อธิคหิตสฺส ปุจิมนฺทสฺส
สมีเปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ โส กิร ปุจิมนฺโท
รมฺมณีโย ปาสาทิโก อเนเกสํ รุกฺขานํ อธิปจฺจํ วิย กุรุมาโน
ตสฺส นครสฺส อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺเน ฐาเน อโหสิ ฯ
อถโข ภควา เวรญฺชํ คนฺตฺวา ปฏิรูเป ฐาเน วิหรนฺโต
ตสฺส รุกฺขสฺส สมีเป เหฏฺฐาภาเค วิหาสิ ฯ เตน วุตฺตํ
เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ ฯ
ตตฺถ สิยา ยทิ ตาว ภควา เวรญฺชายํ วิหรติ
นเฬรุปุจิมนฺทมูเลติ น วตฺตพฺพํ อถ ตตฺถ วิหรติ เวรญฺชายนฺติ
น วตฺตพฺพํ น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เตเนว สมเยน อปุพฺพํ
อจริมํ วิหริตุนฺติ ฯ นโขปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ นนุ
อโวจุมฺหา สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนนฺติ ตสฺมา ยถา คงฺคายมุนาทีนํ
สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ คงฺคาย จรนฺติ ยมุนาย จรนฺตีติ
วุจฺจนฺติ

เอวมิธาปิ ยทิทํ เวรญฺชาย สมีเป นเฬรุปุจิมนฺทมูลํ
ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ เวรญฺชายํ วิหรติ นเฬรุปุจิมนฺท-
มูเลติ ฯ โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส เวรญฺชาวจนํ ฯ ปพฺพชิตานุ-
รูปนิวาสนฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ นเฬรุปุจิมนฺทมูลวจนํ ฯ
ตตฺถ เวรญฺชากิตฺตเนน อายสฺมา อุปาลิตฺเถโร ภควตา (๑)
คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ ฯ นเฬรุปุจิมนฺทมูลกิตฺตเนน
ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ ฯ ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺต-
กิลมถานุโยควิวชฺชนํ ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กาม-
สุขลฺลิกานุโยควิวชฺชนุปายนิทสฺสนํ ฯ ปุริเมน จ ธมฺมเทสนา-
ภิโยคํ ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ ฯ ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ
ปจฺฉิเมน ปญฺญาย อปคมนํ ฯ ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุข-
นิปฺผาทนาธิมุตฺตตํ ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปนํ ฯ
# ๑. ม. ภควโต ฯ
ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ ปจฺฉิเมน อุตฺตริ-
มนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ ฯ ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ
ปจฺฉิเมน เทวตานํ ฯ ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวฑฺฒภาวํ
ปจฺฉิเมน โลเก อนุปลิตฺตตํ ฯ ปุริเมน เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว
โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย
โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ กตโม
เอกปุคฺคโล ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ (๑) วจนโต ยทตฺถํ
ภควา อุปฺปนฺโน ตทตฺถปรินิปฺผาทนํ ปจฺฉิเมน ยตฺถ อุปฺปนฺโน
ตทนุรูปํ วิหารํ ฯ ภควา หิ ปฐมํ ลุมฺพินีวเน ทุติยํ โพธิ-
มณฺเฑติ โลกิยโลกุตฺตราย อุปฺปตฺติยา วเนเยว อุปฺปนฺโน เตนสฺส
วเนเยว วิหารํ ทสฺเสตีติเอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถโยชนา
เวทิตพฺพา ฯ

มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ เอตฺถ มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ
มหตา สงฺขฺยามหตฺเตนปิ มหตา ฯ โส หิ ภิกฺขุสงฺโฆ คุเณหิปิ
มหา อโหสิ ยสฺมา โย ตตฺถ ปจฺฉิมโก โส โสตาปนฺโน ฯ
สงฺขฺยายปิ มหา ปญฺจสตสงฺขฺยตฺตา ฯ ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ภิกฺขุ-
สงฺโฆ ฯ เตน ภิกฺขุสงฺเฆน ฯ ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺขาตสงฺฆาเฏน
สมณคเณนาติ อตฺโถ ฯ สทฺธินฺติ เอกโต ฯ ปญฺจมตฺเตหิ
ภิกฺขุสเตหีติ ปญฺจ มตฺตา เอเตสนฺติ ปญฺจมตฺตา ฯ มตฺตาติ
# ๑. องฺ. ติก. ๒๐/๑๓๙/๒๘ ฯ
ปมาณํ วุจฺจติ ฯ ตสฺมา ยถา โภชเน มญฺตญฺญูติ วุตฺเต
โภชเน มตฺตํ ชานาติ ปมาณํ ชานาตีติ อตฺโถ โหติ
เอวมิธาปิ เตสํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจ มตฺตา ปญฺจ ปมาณนฺติ
เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ภิกฺขูนํ สตานิ ภิกฺขุสตานิ ฯ เตหิ
ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ ฯ เอเตน ยํ วุตฺตํ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน
สทฺธินฺติ เอตฺถ ตสฺส มหโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส สงฺขฺยามหตฺตํ
ทสฺสิตํ โหติ ฯ ปรโต ปนสฺส นิรพฺพุโท หิ สารีปุตฺต ภิกฺขุ-
สงฺโฆ นิราทีนโว อปคตกาฬโก สุทฺโธ สาเร ปติฏฺฐิโต
อิเมสํ หิ สารีปุตฺต ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ โย ปจฺฉิมโก
โส โสตาปนฺโนติ วจเนน คุณมหตฺตํ อาวิภวิสฺสติ ฯ

อสฺโสสิ โข เวรญฺโช พฺราหฺมโณติ อสฺโสสีติ สุณิ
อุปลภิ โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน อญฺญาสิ ฯ
โขติ ปทปูรณมตฺเต อวธารณตฺเถ วา นิปาโต ฯ ตตฺถ
อวธารณตฺเถน อสฺโสสิเอว นาสฺส โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ
อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ปทปูรเณน ปทพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา-
มตฺตเมว ฯ เวรญฺชายํ ชาโต เวรญฺโช ฯ เวรญฺชายํ ภโว
เวรญฺโช ฯ เวรญฺชา วา อสฺส นิวาโสติ เวรญฺโช ฯ มาตา-
ปิตูหิ กตนามวเสน ปนายํ อุทโยติ วุจฺจติ ฯ พฺรหฺมํ อณตีติ
พฺราหฺมโณ ฯ มนฺเต สชฺฌายตีติ อตฺโถ ฯ อิทเมว หิ
ชาติพฺราหฺมณานํ นิรุตฺติวจนํ ฯ อริยา ปน พาหิตปาปตฺตา
พฺราหฺมณาติ วุจฺจนฺติ ฯ

อิทานิ ยมตฺถํ เวรญฺโช พฺราหฺมโณ อสฺโสสิ ตํ
ปกาเสนฺโต สมโณ ขลุ โภ โคตโมติอาทิมาห ฯ ตตฺถ
สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ ฯ วุตฺตํ เหตํ พาหิตปาโปติ
พฺราหฺมโณ สมิตตฺตา สมโณติ วุจฺจตีติ ฯ ภควา จ อนุตฺตเรน
อริยมคฺเคน สมิตปาโป ฯ เตนสฺส ยถาภุจฺจคุณาธิคตเมตํ
นามํ ยทิทํ สมโณติ ฯ ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต ฯ โภติ
พฺราหฺมณชาติกานํ ชาติสมุทาคตํ อาลปนมตฺตํ ฯ วุตฺตมฺปิ
เหตํ โภวาที นาม โส โหติ ส เว (๑) โหติ สกิญฺจโนติ (๒) ฯ
โคตโมติ ภควนฺตํ โคตฺตวเสน ปริกิตฺเตติ ฯ ตสฺมา สมโณ
ขลุ โภ โคตโมติ เอตฺถ สมโณ กิร โภ โคตมโคตฺโตติ
เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุล-
ปริทีปนํ ฯ สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวปริทีปนํ ฯ
เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย
สทฺธาย ปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตโต ปรํ วุตฺตตฺถเมว ฯ
ตํโข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ ฯ ตสฺส
โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ ฯ กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณ-
สมนฺนาคโต ฯ เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ ฯ กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว
ถุติโฆโส วา ฯ
# ๑. ม. สเจ ฯ ๒. ขุ. ธ. ๒๕/๓๖/๖๘ ฯ
อิติปิ โส ภควาติอาทีสุ ปน อยํ ตาว โยชนา โส
ภควา อิติปิ อรหํ อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฯเปฯ อิติปิ
ภควาติ ฯ อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อิทานิ วินยธรานํ สุตฺตนฺตนยโกสลฺลตฺถํ วินยสํวณฺณนา-
รมฺเภ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย จิตฺตสมฺปหํสนตฺถญฺจ
เอเตสํ ปทานํ วิตฺถารนเยน วณฺณนํ กริสฺสามิ ฯ ตสฺมา
ยํ วุตฺตํ โส ภควา อิติปิ อรหนฺติอาทิ

ตตฺถ อารกตฺตา
อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา ปาปกรเณ
รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ
เวทิตพฺโพ ฯ อารกา หิ โส สพฺพกิเลเสหิ สุวิทูรวิทูเร ฐิโต
มคฺเคน สวาสนานํ กิเลสานํ วิทฺธํสิตตฺตาติ อารกตฺตา อรหํ ฯ
เต จาเนน กิเลสารโย มคฺเคน หตาติ อรีนํ หตตฺตาปิ
อรหํ ฯ ยํ เจตํ อวิชฺชาภวตณฺหามยนาภิ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารารํ
ชรามรณเนมิ อาสวสมุทยมเยน อกฺเขน วิชฺฌิตฺวา ติภวรเถ
สมาโยชิตํ อนาทิกาลปฺปวตฺตํ สํสารจกฺกํ ตสฺสาเนน โพธิ-
มณฺเฑ วิริยปาเทหิ สีลปฐวิยํ ปติฏฺฐาย สทฺธาหตฺเถน กมฺมกฺ-
ขยกรํ ญาณผรสุํ คเหตฺวา สพฺเพ อรา หตาติ อรานํ
หตตฺตาปิ อรหํ ฯ

อถวา สํสารจกฺกนฺติ อนมตคฺคสํสารวฏฺฏํ วุจฺจติ ฯ ตสฺส
จ อวิชฺชา นาภิ มูลกตฺตา ชรามรณํ เนมิ ปริโยสานตฺตา
เสสา ทส ธมฺมา อรา อวิชฺชามูลกตฺตา ชรามรณปริยนฺตตฺตา
จ ฯ ตตฺถ ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อวิชฺชา ฯ กามภเว จ
อวิชฺชา กามภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ ฯ รูปภเว อวิชฺชา
รูปภเว สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ ฯ อรูปภเว อวิชฺชา อรูปภเว
สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ ฯ กามภเว สงฺขารา กามภเว ปฏิ-
สนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจยา โหนฺติ ฯ เอส นโย อิตเรสุ ฯ กามภเว
ปฏิสนธิวิญฺญาณํ กามภเว นามรูปสฺส ปจฺจโย โหติ ฯ ตถา
รูปภเว ฯ อรูปภเว นามสฺเสว ปจฺจโย โหติ ฯ กามภเว นามรูปํ
กามภเว สฬายตนสฺส ปจฺจโย โหติ ฯ รูปภเว นามรูปํ รูปภเว
ติณฺณํ อายตนานํ ปจฺจโย โหติ ฯ อรูปภเว นามํ อรูปภเว
เอกสฺสายตนสฺส ปจฺจโย โหติ ฯ กามภเว สฬายตนํ กามภเว
ฉพฺพิธสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ ฯ รูปภเว ตีณิ อายตนานิ
รูปภเว ติณฺณํ ผสฺสานํ ฯ อรูปภเว เอกมายตนํ อรูปภเว
เอกสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ ฯ กามภเว ฉ ผสฺสา กามภเว
ฉนฺนํ เวทนานํ ปจฺจยา โหนฺติ ฯ รูปภเว ตโย ตตฺเถว
ติสฺสนฺนํ ฯ อรูปภเว เอโก ผสฺโส ตตฺเถว เอกิสฺสา เวทนาย
ปจฺจโย โหติ ฯ กามภเว ฉ เวทนา กามภเว ฉนฺนํ ตณฺหา-
กายานํ ปจฺจยา โหนฺติ ฯ รูปภเว ติสฺโส ตตฺเถว ติณฺณํ ฯ
อรูปภเว เอกา เวทนา อรูปภเว เอกสฺส ตณฺหากายสฺส
ปจฺจโย โหติ ฯ ตตฺถ ตตฺถ สา สา ตณฺหา ตสฺส ตสฺส
อุปาทานสฺส ฯ อุปาทานาทโย ภวาทีนํ ฯ
กถํ ฯ อิเธกจฺโจ กาเม ปริภุญฺชิสฺสามีติ กามูปาทาน-
ปจฺจยา กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ มนสา
ทุจฺจริตํ จรติ ทุจฺจริตปาริปูริยา อปาเย อุปฺปชฺชติ ฯ ตตฺถสฺส
อุปปตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ
ปริปาโก ชรา เภโท มรณํ ฯ
อปโร สคฺคสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว สุจริตญฺจรติ
สุจริตปาริปูริยา สคฺเค อุปฺปชฺชติ ฯ ตตฺถสฺส อุปปตฺติเหตุภูตํ
กมฺมํ กมฺมภโวติ โสเอว นโย ฯ
อปโร ปน พฺรหฺมโลเก สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ กามู-
ปาทานปจฺจยา เมตฺตํ ภาเวติ กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ ภาเวติ
ภาวนาปาริปูริยา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ ฯ ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติ-
เหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโวติ โสเยว นโย ฯ
อปโร อรูปภเว สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามีติ ตเถว อากาสา-
นญฺจายตนาทิสมาปตฺติโย ภาเวติ ภาวนาปาริปูริยา ตตฺถ
ตตฺถ นิพฺพตฺตติ ฯ ตตฺถสฺส นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ กมฺมภโว
กมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโว ขนฺธานํ นิพฺพตฺติ ชาติ
ปริปาโก ชรา เภโท มรณนฺติ ฯ เอส นโย เสสูปาทาน-
มูลิกาสุปิ โยชนาสุ ฯ

เอวมยํ อวิชฺชา เหตุ สงฺขารา เหตุสมุปฺปนฺนา อุโภเปเต
เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญฺญาณํ ฯ
อตีตมฺปิ อทฺธานํ อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชา เหตุ สงฺขารา
เหตุสมุปฺปนฺนา อุโภเปเต เหตุสมุปฺปนฺนาติ ปจฺจยปริคฺคเห
ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญฺญาณนฺติ ฯ เอเตน นเยน สพฺพปทานิ
วิตฺถาเรตพฺพานิ ฯ

ตตฺถ อวิชฺชาสงฺขารา เอโก สงฺเขโป ฯ
วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนา เอโก ฯ ตณฺหูปาทานภวา
เอโก ฯ ชาติชรามรณํ เอโก ฯ ปุริมสงฺเขโป เจตฺถ อตีโต
อทฺธา ฯ เทฺว มชฺฌิมา ปจฺจุปฺปนฺโน ฯ ชาติชรามรณํ
อนาคโต ฯ