อุพฺพาหิกวคฺเค ฯ น อตฺถกุสโลติ น อฏฺฐกถากุสโล
อตฺถุทฺธาเร เฉโก น โหติ ฯ น ธมฺมกุสโลติ อาจริยมุขโต
อนุคหิตตฺตา ปาลิยํ น กุสโล น ปาลิสูโร ฯ น นิรุตฺติกุสโลติ
ภาสนฺตรโวหาเร น กุสโล ฯ น พฺยญฺชนกุสโลติ สิถิล-
ธนิตาทิวเสน ปริมณฺฑลพฺยญฺชนาโรปเน กุสโล น โหติ น
อกฺขรปริจฺเฉเท นิปุโณติ อตฺโถ ฯ น ปุพฺพาปรกุสโลติ
อตฺถปุพฺพาปเร ธมฺมปุพฺพาปเร นิรุตฺติปุพฺพาปเร พฺยญฺชน-
ปุพฺพาปเร ปุเรกถาปจฺฉากถาสุ จ น กุสโล โหติ ฯ
โกธโนติอาทีนิ ยสฺมา โกธาทีหิ อภิภูโต การณาการณํ
น ชานาติ วินิจฺฉินิตุํ น สกฺโกติ ตสฺมา วุตฺตานิ ฯ
อปสาเรตา(๑) โหติ โน สาเรตาติ โมเหตา โหติ น สตึ
อุปฺปาเทตา โจทกจุทิตกานํ กถํ โมเหติ ปิทหติ น สาเรตีติ
อตฺโถ ฯ เสสเมตฺถ อุพฺพาหิกวคฺเค อุตฺตานเมว ฯ
อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

อธิกรณวูปสมวคฺเค ฯ ปุคฺคลครุ โหตีติ อยํ เม อุปชฺฌาโย
อยํ อาจริโยติอาทีนิ จินฺเตตฺวา ตสฺส ชยํ อากงฺขมาโน อธมฺมํ
ธมฺโมติ ทีเปติ ฯ สงฺฆครุ โหตีติ ธมฺมํ จ วินยํ จ อมุญฺจิตฺวา
วินิจฺฉินนฺโต สงฺฆครุ นาม โหติ ฯ จีวราทีนิ คเหตฺวา
วินิจฺฉินนฺโต อามิสครุ นาม โหติ ฯ ตานิ อคเหตฺวา ยถาธมฺมํ
# ๑. ปสาเรตาติ ปาลิ ฯ
วินิจฺฉินนฺโต สทฺธมฺมครุ นาม โหติ ฯ

ปญฺจหิ อุปาลิ อากาเรหีติ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺโฆ
ภิชฺชติ ฯ กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสาวเนน สลาก-
คาเหนาติ เอตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ
อญฺญตเรน กมฺเมน ฯ อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาฏิโมกฺขุทฺเทเสสุ
อญฺญตเรน อุทฺเทเสน ฯ โวหรนฺโตติ โวหรนฺโต กถยนฺโต ตาหิ
ตาหิ อุปปตฺตีหิ อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ
ทีเปนฺโต ฯ อนุสาวเนนาติ นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจา
กุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวํ จ มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ
อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ คาเหยฺยาติ จิตฺตํปิ อุปฺปาเทตุํ ตุมฺหากํ
ยุตฺตํ กึ มยฺหํ อวีจิ นีลุปฺปลวนมิว สีตโล กิมหํ อปายโต
น ภายามีติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา
อนุสาวเนน ฯ สลากคาเหนาติ เอวํ อนุสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ
อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺเม กตฺวา คณฺหถ อิมํ สลากนฺติ
สลากคาเหน ฯ เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ ฯ
โวหารานุสาวนสลากคาหา ปน ปุพฺพภาคา ฯ อฏฺฐารส-
วตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเตน ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ อนุสาเวตฺวา
สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโนว โหติ สงฺโฆ ฯ ยทา ปน
เอวํ จตฺตาโร วา อติเรเก วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกมฺมํ
วา อุทฺเทสํ วา กโรติ ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ ฯ
อิติ ยํ สงฺฆเภทกฺ ขนฺธกวณฺณนายํ อโวจุมฺห เอวํ อฏฺฐารสสุ
วตฺถูสุ ยงฺกิญฺจิ เอกํปิ วตฺถุํ ทีเปตฺวา เตน เตน การเณน
อิมํ คณฺหถ อิมํ โรเจถาติ สญฺญาเปตฺวา สลากํ คาเหตฺวา
วิสุํ สงฺฆกมฺเม กเต สงฺโฆ ภินฺโน โหติ ปริวาเร ปน
ปญฺจหิ อุปาลิ อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชตีติอาทิ วุตฺตํ ตสฺส
อิมินา อิธ วุตฺเตน สงฺฆเภทลกฺขเณน อตฺถโต นานากรณํ
นตฺถิ ตํ ปนสฺส นานากรณาภาวํ ตตฺเถว ปกาสยิสฺสามาติ
สฺวายํ ปกาสิโต โหติ ฯ

ปญฺญตฺเตตนฺติ ปญฺญตฺตํ เอตํ กฺว ปญฺญตฺตํ วตฺตกฺขนฺธเก ฯ
ตตฺร หิ จุทฺทสกฺขนฺธกวตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ ฯ เตนาห
ปญฺญตฺเตตํ อุปาลิ มยา อาคนฺตุกานํ ภิกฺขูนํ อาคนฺตุก-
วตฺตนฺติอาทึ ฯ เอวํปิ โข อุปาลิ สงฺฆราชิ โหติ โน จ
สงฺฆเภโทติ เอตฺตาวตา หิ สงฺฆราชิมตฺตเมว โหติ น ตาว
สงฺฆเภโท อนุปุพฺเพน ปน อยํ สงฺฆราชิ วฑฺฒมานา
สงฺฆเภทาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ ฯ ยถารตฺตนฺติ รตฺติปริมาณานุรูปํ
ยถาเถรนฺติ อตฺโถ ฯ อาเวณิภาวํ กริตฺวาติ วิสุํ ววตฺถานํ
กริตฺวา ฯ กมฺมากมฺมานิ กโรนฺตีติ อปราปรํ สงฺฆกมฺมํ
อุปาทาย ขุทฺทกานิ เจว มหนฺตานิ จ กมฺมานิ กโรนฺติ ฯ
เสสเมตฺถาปิ อธิกรณวูปสมวคฺเค อุตฺตานเมว ฯ

สงฺฆเภทวคฺคทฺวเย ฯ วินิธาย ทิฏฺฐึ กมฺเมนาติ เตสุ
อธมฺมาทีสุ อธมฺมาทโย เอเตติ เอวํ ทิฏฺฐิโกว หุตฺวา ตํ
ทิฏฺฐึ วินิธาย เต ธมฺมาทิวเสน ทีเปตฺวา วิสุํ กมฺมํ
กโรติ ฯ อิติ ยํ วินิธาย ทิฏฺฐิกมฺมํ กโรติ เตน เอวํ
กเตน วินิธาย ทิฏฺฐิกมฺเมน สทฺธึ ปญฺจงฺคานิ โหนฺติ ฯ อิเมหิ
โข อุปาลิ ปญฺจหงฺเคหีติ อยเมกสฺมึ ปญฺจเก อตฺถโยชนา ฯ
เอเตน นเยน สพฺพปญฺจกานิ เวทิตพฺพานิ ฯ เอตฺถาปิ จ
โวหาราทิองฺคตฺตยํ ปุพฺพภาควเสเนว วุตฺตํ ฯ กมฺมุทฺเทสวเสเนว
ปน อเตกิจฺฉตา เวทิตพฺพา ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
น เหตฺถ กิญฺจิ อตฺถิ ยํ ปุพฺเพ อวุตฺตนยํ ฯ
อาวาสิกวคฺเค ฯ ยถาภตํ นิกฺขิตฺโตติ ยถา อาหริตฺวา
ฐปิโต ฯ
วินยพฺยากรณาติ วินยปญฺเห วิสฺสชฺชนา ฯ ปริณาเมตีติ
นิยเมติ ทีเปติ กเถติ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ

กฐินตฺถารวคฺเค ฯ โอตมสิโกติ อนฺธการคโต ฯ ตํ หิ
วนฺทนฺตสฺส มญฺจปาทาทีสุปิ นลาฏํ ปฏิหญฺเญยฺย ฯ อสมนฺนา-
หรนฺโตติ กิจฺจปสุตตฺตา วนฺทนํ อสมนฺนาหรนฺโต ฯ สุตฺโตติ
นิทฺทํ โอกฺกนฺโต ฯ เอกาวตฺโตติ เอกโต อาวตฺโต สปตฺตปกฺเข
ฐิโต เวรี วิสภาคปุคฺคโล วุจฺจติ อยํ อวนฺทิโย ฯ อยํ หิ
วนฺทิยมาโน ปาเทนปิ ปหเรยฺย ฯ อญฺญาวิหิโตติ อญฺญํ
จินฺตยมาโน ฯ ขาทนฺโตติ ปิฏฺฐขชฺชกาทีนิ ขาทนฺโต ฯ อุจฺจารํ
จ ปสฺสาวํ จ กโรนฺโต อโนกาสคตตฺตา อวนฺทิโย ฯ
อุกฺขิตฺตโกติ ติวิเธนปิ อุกฺเขปนียกมฺเมน อุกฺขิตฺตโก อวนฺทิโย ฯ
ตชฺชนียาทิกมฺมกตา ปน จตฺตาโร วนฺทิตพฺพา ฯ อุโปสถ-
ปวารณาปิ เตหิ สทฺธึ ลพฺภนฺติ ฯ อาทิโต ปฏฺฐาย จ
วุตฺเตสุ อวนฺทิเยสุ นคฺคญฺจ อุกฺขิตฺตกํ จ วนฺทนฺตสฺเสว อาปตฺติ
อิตเรสํ ปน อสารุปฺปตฺเถน จ อนฺตรา วุตฺตการเณน จ
วนฺทนา ปฏิกฺขิตฺตา ฯ อิโต ปรํ ปจฺฉา อุปสมฺปนฺนาทโย
ทสปิ อาปตฺติวตฺถุภาเวเนว อวนฺทิยา ฯ เต วนฺทนฺตสฺส หิ
นิยเมเนว อาปตฺติ ฯ อิติ อิเมสุ ปญฺจสุ ปญฺจเกสุ เตรส ชเน
วนฺทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ ทฺวาทสนฺนํ วนฺทนฺตสฺส อาปตฺติ ฯ
อาจริโย วนฺทิโยติ ปพฺพชฺชาจริโย อุปสมฺปทาจริโย
นิสฺสยาจริโย อุทฺเทสาจริโย โอวาทาจริโยติ อยํ ปญฺจวิโธปิ
อาจริโย วนฺทิโย ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
กฐินตฺถารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
นิฏฺฐิตา จ อุปาลิปญฺจก วณฺณนาติ ฯ
___________________

สมุฏฺฐานวณฺณนา
อจิตฺตโก อาปชฺชตีติอาทีสุ ฯ สหเสยฺยาทิปณฺณตฺติวชฺชํ
อสญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ เทเสนฺโต สจิตฺตโก
วุฏฺฐาติ ฯ ยงฺกิญฺจิ สญฺจิจฺจ อาปชฺชนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ ฯ
ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก วุฏฺฐาติ ฯ ปุพฺเพ วุตฺตเมว
ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อจิตฺตโก อาปชฺชติ อจิตฺตโก
วุฏฺฐาติ ฯ อิตรํ เทเสนฺโต สจิตฺตโก อาปชฺชติ สจิตฺตโก
วุฏฺฐาติ ฯ ธมฺมทานํ กโรมีติ ปทโส ธมฺมาทีนิ กโรนฺโต
กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ ฯ พุทฺธานํ อนุสาสนํ กโรมีติ อุทคฺคจิตฺโต
เทเสนฺโต กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ ฯ โทมนสฺสิโต หุตฺวา เทเสนฺโต
อกุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ ฯ ติณวตฺถารเกน นิทฺทาคโต วุฏฺฐหนฺโต
อพฺยากตจิตฺโต วุฏฺฐาติ ฯ ภึสาปนาทีนิ กตฺวา พุทฺธานํ
สาสนํ กโรมีติ โสมนสฺสิโต เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต อาปชฺชติ
กุสลจิตฺโต วุฏฺฐาติ ฯ โทมนสฺสิโตว เทเสนฺโต อกุสลจิตฺโต
วุฏฺฐาติ ฯ วุตฺตนเยเนว ติณวตฺถารเกน วุฏฺฐหนฺโต อพฺยากต-
จิตฺโต วุฏฺฐาติ ฯ นิทฺโทกฺกนฺตสมเย สหาคารเสยฺยํ อาปชฺชนฺโต
อพฺยากตจิตฺโต อาปชฺชติ ฯ วุตฺตนเยเนว ปเนตฺถ กุสลจิตฺโต
วุฏฺฐาตีติอาทิ เวทิตพฺพํ ฯ
ปฐมํ ปาราชิกํ กตีหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทิ ปุพฺเพ วุตฺตน-
ยตฺตา อุตฺตานเมว ฯ
จตฺตาโร ปาราชิกา ตีหิ สมุฏฺฐาเนหีติอาทีสุ อุกฺกฏฺฐ-
ปริจฺเฉทโต ยํ ยํ สมุฏฺฐานํ ยสฺส ยสฺส ลพฺภติ ตํ สพฺพํ
วุตฺตเมว โหติ ฯ
สมุฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

อปรทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา
กตาปตฺติโย กายิกาติอาทิคาถานํ วิสฺสชฺชเน ฯ ฉ อาปตฺติโย
กายิกาติ อนฺตรเปยฺยาเล จตุตฺเถน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ
อาปตฺติโย อาปชฺชติ ภิกฺขุ เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ อาปตฺติ
ปาราชิกสฺสาติ อาทินา นเยน วุตฺตา อาปตฺติโย ฯ กายทฺวาเร
สมุฏฺฐิตตฺตา หิ เอตา กายิกาติ วุจฺจนฺติ ฯ ฉ วาจสิกาติ
ตสฺมึเยว อนฺตรเปยฺยาเล ปญฺจเมน อาปตฺติสมุฏฺฐาเนน ฉ
อาปตฺติโย อาปชฺชติ ภิกฺขุ ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโตติอาทินา
นเยน วุตฺตา อาปตฺติโย ฯ ฉาเทนตสฺส ติสฺโสติ วชฺชปฏิจฺฉา-
ทิกาย ภิกฺขุนิยา ปาราชิกํ ภิกฺขุสฺส สงฺฆาทิเสสปฏิจฺฉาทเน
ปาจิตฺติยํ อตฺตโน ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติปฏิจฺฉาทเน ทุกฺกฏํ ฯ ปญฺจ
สํสคฺคปจฺจยาติ ภิกฺขุนิยา กายสํสคฺเค ปาราชิกํ ภิกฺขุโน
สงฺฆาทิเสโส กาเยน กายปฏิพทฺเธ ถุลฺลจฺจยํ นิสฺสคฺคิเยน
กายปฏิพทฺเธ ทุกฺกฏํ องฺคุลิปโฏทเก ปาจิตฺติยนฺติ

อิมา
กายสํสคฺคปจฺจยา ปญฺจ อาปตฺติโย ฯ อรุณุคฺเค ติสฺโสติ
เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาห ทสาห มาสาติกฺกมวเสน นิสฺสคฺคิยํ ปาจิตฺติยํ
ภิกฺขุนิยา รตฺติวิปฺปวาเส สงฺฆาทิเสโส ปฐมํปิ ยามํ ฉาเทติ
ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ ยามํ ฉาเทติ อุทฺธสฺเต อรุเณ ฉนฺนา
โหติ อาปตฺติ โย ฉาเทติ (อาปตฺตึ) โส ทุกฺกฏํ เทสาเปตพฺโพติ
อิมา อรุณุคฺเค ติสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชติ ฯ เทฺว ยาว-
ตติยกาติ เอกาทส ยาวตติยกา นาม ปญฺญตฺติวเสน ปน
เทฺว โหนฺติ ภิกฺขูนํ ยาวตติยกา ภิกฺขุนีนํ ยาวตติยกาติ ฯ
เอเกตฺถ อฏฺฐวตฺถุกาติ ภิกฺขุนีนํเยว เอกา เอตฺถ อิมสฺมึ
สาสเน อฏฺฐวตฺถุกา นาม ฯ เอเกน ลพฺพสงฺคโหติ ยสฺส
สิยา อาปตฺติ โส อาวิกเรยฺยาติ อิมินา เอเกน นิทานุทฺเทเสน
สพฺพสิกฺขาปทานํ จ สพฺพปาฏิโมกฺขุทฺเทสานํ จ สงฺคโห
โหติ ฯ

วินยสฺส เทฺว มูลานีติ กาโย เจว วาจา จ ฯ
ครุกา เทฺว วุตฺตาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสา ฯ เทฺว ทุฏฺฐุลฺลจฺ-
ฉาทนาติ วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ปาราชิกํ สงฺฆาทิเสสปฏิจฺฉาทกสฺส
ปาจิตฺติยนฺติ อิมา เทฺว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาปตฺติโย นาม ฯ