กมฺมํ น ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพนฺติ อยํ ยสฺมา อนุโลมวคฺเคน
วตฺตติ ตสฺมา นาสฺส กมฺมํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ ฯ สรชฺชุโก ว
วิสฺสชฺเชตพฺโพติ อตฺโถ ฯ

สเจ อุปาลิ สงฺโฆ สมคฺคกรณียานิ กมฺมานิ กโรตีติ
สเจ สมคฺเคหิ กรณียานิ อุโปสถาทีนิ กมฺมานิ กโรติ
อุโปสถปวารณาทีสุ หิ ฐิตาสุ อุปตฺถมฺโภ น ทาตพฺโพ ฯ
สเจ หิ สงฺโฆ อจฺจยํ เทสาเปตฺวา สงฺฆสามคฺคึ กโรติ
ติณวตฺถารกสมถํ วา กตฺวา อุโปสถปวารณํ กโรติ ฯ เอวรูปํ
สมคฺคกรณียํ นาม กมฺมํ โหติ ฯ ตตฺร เจติ สเจ ตาทิสเก
กมฺเม ภิกฺขุโน นกฺขมติ ทิฏฺฐาวิกมฺมํปิ กตฺวา ตถารูปา
สามคฺคี อุปฏฺฐเปตพฺพา ฯ เอวํ วิโลมคาโห น คณฺหิตพฺโพ ฯ
ยตฺร ปน อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สาสนํ ทีเปนฺติ ตตฺถ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ
น วฏฺฏตีติ ปฏิพาหิตฺวา ปกฺกมิตพฺพํ ฯ

อุสฺสิตมนฺตี จาติ อุสฺสทมนฺตี โลภโทสมานุสฺสนฺนํ วาจํ
ภาสิตา กณฺหวาโจ อนตฺถกทีปโน ฯ นิสฺสิตชปฺปีติ อตฺตโน
ธมฺมตาย อุสฺสทยุตฺตํ ภาสิตุํ น สกฺโกติ ฯ อถโข มยา
สทฺธึ ราชา เอวํ กเถสิ อสุกมหามตฺโต เอวํ กเถสิ อสุโก
นาม มยฺหํ อาจริโย วา อุปชฺฌาโย วา ติปิฏโก มยา
สทฺธึ เอวํ กเถสีติ เอวํ อญฺญํ นิสฺสาย ชปฺปติ ฯ น จ
ภาสานุสนฺธิกุสโลติ กถานุสนฺธิวจเน วินิจฺฉยานุสนฺธิวจเน จ
อกุสโล โหติ ฯ น ยถาธมฺเม ยถาวินเยติ น ภูเตน วตฺถุนา
อาปตฺตึ สาเรตฺวา โจเทตา โหติ ฯ อุสฺสาเทตา โหตีติ อมฺหากํ
อาจริโย มหาติปิฏโก ปรมธมฺมกถิโกติอาทินา นเยน เอกจฺจํ
อุสฺสาเทติ ฯ ทุติยปเท กึ โส ชานาตีติอาทินา เอกจฺจํ
อปสาเทติ ฯ อธมฺมํ คณฺหาตีติ อนิยฺยานิกปกฺขํ คณฺหติ ฯ
ธมฺมํ ปฏิพาหตีติ นิยฺยานิกปกฺขํ ปฏิพาหติ ฯ สมฺผญฺจ พหุํ
ภาสตีติ พหุํ นิรตฺถกกถํ กเถติ ฯ ปสยฺห ปวตฺตา โหตีติ
อนชฺฌิฏฺโฐ ภาเร อนาโรปิเต เกวลํ มานํ นิสฺสาย
อชฺโฌตฺถริตฺวา อนธิกาเร กเถตา โหติ ฯ อโนกาสกมฺมํ
การาเปตฺวาติ โอกาสกมฺมํ อกาเรตฺวา ปวตฺตา โหติ ฯ น
ยถาทิฏฺฐิยา พฺยากตา โหตีติ ยสฺส อตฺตโน ทิฏฺฐิ ตํ ปุรกฺขิตฺวา
น พฺยากตา ลทฺธึ นิกฺขิปิตฺวา อยถาภุจฺจํ อธมฺมาทีสุ
ธมฺมาทิลทฺธิโก หุตฺวา กถยิตา โหตีติ อตฺโถ ฯ

อาปตฺติยา ปโยคํ น ชานาตีติ อยํ อาปตฺติ
กายปฺปโยคา อยํ วจีปโยคาติ น ชานาติ ฯ อาปตฺติยา วูปสมํ
น ชานาตีติ อยํ อาปตฺติ เทสนาย วูปสมฺมติ อยํ วุฏฺฐาเนน
อยํ เนว เทสนาย น วุฏฺฐาเนนาติ น ชานาติ ฯ น
อาปตฺติยา วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ อยํ อาปตฺตีติ
น ชานาติ โทสานุรูปํ อาปตฺตึ อุทฺธริตฺวา ปติฏฺฐเปตุํ
น สกฺโกติ ฯ อธิกรณสมุฏฺฐานํ น ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ
อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาติ อิทํ จตสฺโส
วิปตฺติโย อิทํ ปญฺจ วา สตฺต วา อาปตฺติกฺขนฺเธ อิทํ
จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย สมุฏฺฐาตีติ น ชานาติ ฯ
ปโยคํ น ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ ทฺวาทสมูลปฺปโยคํ อิทํ
จุทฺทสมูลปฺปโยคํ อิทํ ฉมูลปฺปโยคํ อิท เอกมูลปฺปโยคนฺติ
น ชานาติ ฯ อธิกรณานํ หิ ยถาสกมูลเมว ปโยคา นาม
โหนฺติ ตํ สพฺพํปิ น ชานาตีติ อตฺโถ ฯ วูปสมํ น
ชานาตีติ อิทํ อธิกรณํ ทฺวีหิ สมเถหิ วูปสมฺมติ อิทํ จตูหิ
อิทํ ตีหิ อิทํ เอเกน สมเถน วูปสมฺมตีติ น ชานาติ ฯ
น อธิกรณสฺส วินิจฺฉยกุสโล โหตีติ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา
สมถํ ปาเปตุํ น ชานาติ ฯ กมฺมํ น ชานาตีติ ตชฺชนียาทิ
สตฺตวิธํ กมฺมํ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส กรณํ น ชานาตีติ
อิทํ กมฺมํ อิมินา นีหาเรน กาตพฺพนฺติ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส
วตฺถุํ น ชานาตีติ อิทํ ตชฺชนียสฺส วตฺถุ อิทํ นิยสาทีนนฺติ
น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส วตฺตํ น ชานาตีติ สตฺตสุ กมฺเมสุ
เหฏฺฐา จตุนฺนํ กมฺมานํ อฏฺฐารสวิธํ ติวิธสฺส จ อุกฺเขปนีย-
กมฺมสฺส เตจตฺตาฬีสวิธํ วตฺตํ น ชานาติ ฯ กมฺมสฺส วูปสมํ
น ชานาตีติ โย ภิกฺขุ วตฺเต วตฺติตฺวา ยาจติ ตสฺส กมฺมํ
ปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพํ อจฺจโย เทสาเปตพฺโพติ น ชานาติ ฯ
วตฺถุํ น ชานาตีติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ วตฺถุํ น
ชานาติ ฯ นิทานํ น ชานาตีติ อิทํ สิกฺขาปทํ อิมสฺมึ นคเร
ปญฺญตฺตํ อิทํ อิมสฺมินฺติ น ชานาติ ฯ ปญฺญตฺตึ น
ชานาตีติ ปญฺญตฺติ อนุปญฺญตฺติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติวเสน ติวิธํปิ
ปญฺญตฺตึ น ชานาติ ฯ ปทปจฺฉาภฏฺฐํ น ชานาตีติ สมฺมุขา
กาตพฺพํ ปทํ น ชานาติ ฯ พุทฺโธ ภควาติ วตฺตพฺเพ ภควา
พุทฺโธติ เหฏฺฐุปริยํ กตฺวา ปทํ ปโยเชติ ฯ อกุสโล จ โหติ
วินเยติ วินยปาลิยํ จ อฏฺฐกถายํ จ อกุสโล โหติ ฯ ญตฺตึ
น ชานาตีติ สงฺเขปโต หิ ทุวิธา ญตฺติ เอสา ญตฺตีติ
เอวํ นิทฺทิฏฺฐา จ อนิทฺทิฏฺฐา จ ฯ ตตฺถ ยา เอวํ
อนิทฺทิฏฺฐา สา กมฺมญตฺติ นาม โหติ ฯ ยา นิทฺทิฏฺฐา
สา กมฺมปาทญตฺติ นาม โหติ ตํ สพฺเพน สพฺพํ ญตฺตึ
น ชานาติ ฯ ญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ นวสุ ฐาเนสุ
กมฺมญตฺติยา กรณํ น ชานาติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ กมฺมปาท-
ญตฺติยา ฯ ญตฺติยา อนุสฺสาวนนฺติ อิมิสฺสา ญตฺติยา เอกา
อนุสฺสาวนา อิมิสฺสา ติสฺโสติ น ชานาติ ฯ ญตฺติยา สมถํ
น ชานาตีติ ยฺวายํ สติวินโย อมูฬฺหวินโย ตสฺส ปาปิยสิกา
ติณวตฺถารโกติ จตุพฺพิโธ สมโถ ญตฺติยา วินา น โหติ
ตํ ญตฺติยา สมโถติ น ชานาติ ฯ ญตฺติยา วูปสมํ น
ชานาตีติ ยํ อธิกรณํ อิมินา จตุพฺพิเธน ญตฺติสมเถน
วูปสมฺมติ ตสฺส ตํ วูปสมํ อยํ ญตฺติยา วูปสโม กโตติ
น ชานาติ ฯ สุตฺตํ น ชานาตีติ อุภโตวิภงฺคํ น ชานาติ ฯ
สุตฺตานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส น ชานาติ ฯ
วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารํ น ชานาติ ฯ วินยานุโลมํ
น ชานาตีติ มหาปเทเสเยว น ชานาติ ฯ น จ ฐานาฐาน-
กุสโลติ การณาการณกุสโล น โหติ ฯ ธมฺมํ น ชานาตีติ
ฐเปตฺวา วินยปิฏกํ อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ น ชานาติ ฯ
ธมฺมานุโลมํ น ชานาตีติ สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเส
น ชานาติ ฯ วินยํ น ชานาตีติ ขนฺธกปริวารเมว น
ชานาติ ฯ วินยานุโลมํ น ชานาตีติ จตฺตาโร มหาปเทเส
น ชานาติ ฯ อุภโตวิภงฺคา ปเนตฺถ อสงฺคหิตา โหนฺติ ฯ
ตสฺมา ยํ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ วินยนฺติ สกลํ วินยปิฏกํ น
ชานาตีติ ตํ คเหตพฺพํ ฯ น จ ปุพฺพาปรกุสโล โหตีติ
ปุเรกถาย จ ปจฺฉากถาย จ อกุสโล โหติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ
วุตฺตปฏิปกฺขวเสน วิญฺเญยฺยตฺตา ปุพฺเพ ปกาสิตตฺตา จ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
อนิสฺสิตวคฺคนปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺคโวหารวคฺควณฺณนา
นิฏฺฐิตา ฯ

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺเค ฯ ทิฏฺฐาวิกมฺมาติ ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมานิ
ลทฺธิปกาสนานิ อาปตฺติเทสนาสงฺขาตานํ วินยกมฺมานเมตํ
อธิวจนํ ฯ อนาปตฺติยา ทิฏฺฐึ อาวิกโรตีติ อนาปตฺติเมวาปตฺตีติ
เทเสตีติ อตฺโถ ฯ อเทสนาคามินิยาติ ครุกาปตฺติยา ทิฏฺฐึ
อาวิกโรติ ฯ สงฺฆาทิเสสํ จ ปาราชิกํ จ เทเสตีติ อตฺโถ ฯ
เทสิตายาติ ลหุกาปตฺติยาปิ เทสิตาย ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ ฯ เทสิตํ
ปุน เทเสตีติ อตฺโถ ฯ จตูหิ ปญฺจหีติ ยถา จตูหิ ปญฺจหิ
ทิฏฺฐิ อาวิกตา โหติ เอวํ อาวิกโรติ จตฺตาโร ปญฺจ ชนา
เอกโต อาปตฺตึ เทเสนฺตีติ อตฺโถ ฯ มโนมานเสนาติ มนสงฺขาเตน
มานเสน ทิฏฺฐึ อาวิกโรติ วจีเภทํ อกตฺวา จิตฺเตเนว
อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ ฯ นานาสํวาสกสฺสาติ ลทฺธินานา
สํวาสกสฺส วา กมฺมนานาสํวาสกสฺส วา สนฺติเก ทิฏฺฐึ
อาวิกโรติ อาปตฺตึ เทเสตีติ อตฺโถ ฯ นานาสีมายาติ สมาน-
สํวาสกสฺสาปิ นานาสีมาย ฐิตสฺส สนฺติเก อาวิกโรติ
มาฬกสีมาย หิ ฐิเตน สีมนฺตริกาย ฐิตสฺส วา สีมนฺตริกาย
วา ฐิเตน อวิปฺปวาสสีมาย ฐิตสฺสาปิ อาปตฺตึ เทเสตุํ น
วฏฺฏติ ฯ อปกตตฺตสฺสาติ อุกฺขิตฺตกสฺส วา ยสฺส วา อุโปสถ-
ปวารณา ฐปิตา โหนฺติ ตสฺส สนฺติเก เทเสตีติ อตฺโถ ฯ

นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ น ปริยตฺตํ กาตุํ น กาตพฺพนฺติ
อตฺโถ ฯ อิธาปิ อปกตตฺโต อุกฺขิตฺตโก เจว ฐปิต-
อุโปสถปวารโณ จ ฯ จาวนาธิปฺปาโยติ สาสนโต จาเวตุกาโม ฯ

มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ มนฺทภาเวน โมมูหภาเวน
วิสฺสชฺชิตตปิ ชานิตตปิ อสมตฺโถ เกวลํ อตฺตโน โมมูหภาวํ
ปกาเสนฺโตเยว ปุจฺฉติ อุมฺมตฺตโก วิย ฯ ปาปิจฺโฉติ เอวํ มํ
ชโน สมฺภาเวสฺสตีติ ปาปิกาย อิจฺฉาย ปุจฺฉติ ฯ
ปริภวาติ ปริภวํ อาโรเปตุกาโม หุตฺวา ปุจฺฉติ ฯ อญฺญ-
พฺยากรเณสุปิ เอเสว นโย ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺค วณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
อตฺตาทานวคฺเค จ ธุตงฺควคฺเค จ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา
ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว ฯ

มุสาวาทวคฺเค ฯ ปาราชิกํ คจฺฉตีติ ปาราชิกคามี ฯ
ปาราชิกาปตฺติภาวํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ ฯ อิตเรสุปิ เอเสว
นโย ฯ ตตฺถ อสนฺตอุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจนมุสาวาโท ปาราชิก-
คามี อมูลเกน ปาราชิเกน อนุทฺธํสนมุสาวาโท สงฺฆาทิเสส-
คามี โย เต วิหาเร วสตีติอาทินา ปริยาเยน ชานนฺตสฺส
วุตฺตมุสาวาโท ถุลฺลจฺจยคามี อชานนฺตสฺส ทุกฺกฏคามี สมฺปชาน-
มุสาวาเท ปาจิตฺติยนฺติ อาคโต ปาจิตฺติยคามีติ เวทิตพฺโพ ฯ

อทสฺสเนนาติ วินยธรสฺส อทสฺสเนน ฯ กปฺปิยากปฺปิเยสุ
หิ กุกฺกุจฺเจ อุปฺปนฺเน วินยธรํ ทิสฺวา กปฺปิยากปฺปิยภาวํ
ปฏิปุจฺฉิตฺวา อกปฺปิยํ ปหาย กปฺปิยํ กเรยฺย ตํ อปสฺสนฺโต
ปน อกปฺปิยํปิ กปฺปิยนฺติ กโรนฺโต อาปชฺชติ ฯ เอวํ
อาปชฺชิตพฺพํ อาปตฺตึ วินยธรสฺส ทสฺสเนน นาปชฺชติ
อทสฺสเนเนว อาปชฺชติ ฯ เตน วุตฺตํ อทสฺสเนนาติ ฯ
อสฺสวเนนาติ เอกวิหาเรปิ วสนฺโต ปน วินยธรสฺส อุปฏฺฐานํ
คนฺตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ อปุจฺฉิตฺวา วา อญฺเญสํ วา วุจฺจมานํ
อสุณนฺโต อาปชฺชติ เอว ฯ เตน วุตฺตํ อสฺสวเนนาติ ฯ ปสุตฺตตาติ
ปสุตฺตกตาย ฯ สหาคารเสยฺยํ หิ ปสุตฺตกภาเวนปิ อาปชฺชติ ฯ
อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย อาปชฺชนฺโต ปน ตถาสญฺญี
อาปชฺชติ ฯ สติสมฺโมสา เอกรตฺตาติกฺกมาทิวเสน อาปชฺชิตพฺพํ
อาปชฺชติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
มุสาวาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

ภิกฺขุนีวคฺเค ฯ อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย
ยถา ปจฺจเย น ลภนฺติ ตถา ปริสกฺกติ วายมตีติ อตฺโถ ฯ
อนตฺถายาติ อนตฺถํ กลิสาสนํ อาโรเจนฺโต ปริสกฺกติ ฯ
อนาวาสายาติ อนาวาสตฺถาย ยสฺมึ คามเขตฺเต วสนฺติ ตโต
นีหรณตฺถาย ฯ
สมฺปโยเชตีติ อสทฺธมฺมปฏิเสวนตฺถาย สมฺปโยเชติ ฯ กตีหิ
นุ โข ภนฺเต องฺเคหิ สมนฺนาคตาย ภิกฺขุนิยา กมฺมํ กาตพฺพนฺติ
สตฺตนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตรํ สนฺธาย ปุจฺฉติ ฯ
น สากจฺฉาตพฺโพติกปฺปิยากปฺปิยนามรูปปริจฺเฉทสมถ-
วิปสฺสนาทิเภโท กถามคฺโค น กเถตพฺโพ ฯ ยสฺมา ปน
ขีณาสโว ภิกฺขุ น วิสํวาเทติ ตถารูปสฺส กถามคฺคสฺส สามี
หุตฺวา กเถติ น อิตเร ตสฺมา ปฐมปญฺจเก นาเสกฺเขนาติ
ปฏิกฺขิปิตฺวา ทุติยปญฺจเก อเสกฺเขนาติอาทิ วุตฺตํ ฯ น
อตฺถปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ อฏฺฐกถาย ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต ปเภทคต-
ญาณปฺปตฺโต น โหติ ฯ น ธมฺมปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ ปาลิธมฺเม
ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต น โหติ ฯ น นิรุตฺติปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ
โวหารนิรุตฺติยํ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต น โหติ ฯ น ปฏิภาณ-
ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ ยานิ ยานิ ปฏิภาณสงฺขาตานิ อตฺถปฏิ-
สมฺภิทาทีนิ ญาณานิ เตสุ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต น โหติ ฯ
ยถาวิมุตฺตํ น ปจฺจเวกฺขตีติ จตุนฺนํ ผลวิมุตฺตีนํ วเสน ยถา-
วิมุตฺตํ จิตฺตํ เอกูนวีสติเภทาย ปจฺจเวกฺขณาย น ปจฺจเวกฺขิตา
โหติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ภิกฺขุนีวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ