วิวาทาธิกรณํ กึนิทานนฺติอาทีสุ ฯ กินฺนิทานมสฺสาติ
กินฺนิทานํ ฯ โก สมุทโย อสฺสาติ กึสมุทยํ ฯ กา ชาติ
อสฺสาติ กึชาติกํ ฯ โก ปภโว โก สมฺภาโร กึ สมุฏฺฐานํ
อสฺสาติ กึสมุฏฺฐานํ ฯ สพฺพาเนตานิ การณเววจนานิเยว ฯ
วิวาทนิทานนฺติอาทีสุปิ ฯ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาโต วิวาโท
นิทานเมตสฺสาติ วิวาทนิทานํ ฯ วิวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนก-
วิวาทวเสเนตํ วุตฺตํ ฯ อนุวาโท นิทานํ อสฺสาติ อนุวาท-
นิทานํ ฯ อิทํปิ อนุวาทํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอนุวาทวเสน
วุตฺตํ ฯ อาปตฺติ นิทานํ อสฺสาติ อาปตฺตินิทานํ ฯ อาปตฺตาธิ-
กรณปจฺจยา จตสฺโส อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ เอวํ อาปตฺตึ
นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอาปตฺติวเสเนตํ วุตฺตํ ฯ กิจฺจยํ นิทาน-
มสฺสาติ กิจฺจยนิทานํ ฯ จตุพฺพิธํ สงฺฆกมฺมํ การณมสฺสาติ
อตฺโถ ฯ อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ภิกฺขุนิยา ยาวตติยํ สมนุ-
ภาสนาทีนํ กิจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกกิจฺจานํ วเสเนตํ
วุตฺตํ ฯ อยํ จตุนฺนํปิ อธิกรณานํ วิสฺสชฺชนปกฺเข เอกปท-
โยชนา ฯ เอเตนานุสาเรน สพฺพปทานิ โยเชตพฺพานิ ฯ ทุติย-
ปุจฺฉาย เหตุนิทานนฺติอาทิมฺหิ วิสฺสชฺชเน นวนฺนํ กุสลากุสลา-
พฺยากตเหตูนํ วเสน เหตุนิทานาทิตา เวทิตพฺพา ฯ ตติยปุจฺฉาย
วิสฺสชฺชเน พฺยญฺชนมตฺตํ นานํ ฯ เหตุเยว หิ เอตฺถ ปจฺจโยติ
วุตฺโต ฯ

มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน ฯ ทฺวาทส มูลานีติ โกธอุปนาห-
ยุคฬกาทีนิ ฉ วิวาทมูลานิ โลภโทสโมหา ตโย อโลภา-
โทสาโมหา ตโยติ อิมานิ อชฺฌตฺตสนฺตานปฺปวตฺตานิ ทฺวาทส
มูลานิ ฯ จุทฺทส มูลานีติ ตาเนว ทฺวาทส กายวาจาหิ
สทฺธึ จุทฺทส โหนฺติ ฯ ฉ มูลานีติ กายาทีนิ ฉ สมุฏฺฐาน-
ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเน อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สมุฏฺฐานานิ ฯ
ตญฺหิ เอเตสุ อฏฺฐารสสุ เภทกรวตฺถูสุ สมุฏฺฐาติ เอเตหิ วา
การณภูเตหิ สมุฏฺฐาติ เตนสฺเสตานิ สมุฏฺฐานานีติ วุจฺจนฺติ ฯ
เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ
วิวาทาธิกรณํ อาปตฺตีติอาทิเภเท เอเกน อธิกรเณน
กิจฺจาธิกรเณนาติ อิทํ อธิกรเณสุ เยน อธิกรเณน สมฺมนฺติ
ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ฯ น ปเนตานิ เอกํสโต กิจฺจาธิกรเณเนว
สมฺมนฺติ ฯ น หิ ปุคฺคลสฺส สนฺติเก เทเสนฺตสฺส กิจฺจาธิ-
กรณนฺนาม อตฺถิ ฯ น กตเมน สมเถนาติ สาวเสสาปตฺติ
วิย น สมฺมติ ฯ น หิ สกฺกา สา เทเสตุํ น ตโต
ปฏฺฐาย สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐาตุํฯ
วิวาทาธิกรณํ โหติ อนุวาทาธิกรณนฺติอาทินโย
อุตฺตาโนเยว ฯ
ตโต ปรํ ยตฺถ สติวินโยติอาทิกา สมฺมุขาวินยํ
อมุญฺจิตฺวา ฉยมกปุจฺฉา วุตฺตา ตาสํ วิสฺสชฺชเนเนว อตฺโถ
ปกาสิโต ฯ

สํสฏฺฐาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน ฯ สํสฏฺฐาติ สติวินยกมฺม-
วาจาขณสฺมึเยว ทฺวินฺนํปิ สมถานํ สิทฺธตฺตา สมฺมุขาวินโยติ
วา สติวินโยติ วา อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐา โน วิสํสฏฺฐา ฯ
ยสฺมา ปนกทลิกฺขนฺเธ ปตฺตวทฺธนํ วิย น สกฺกา เตสํ
วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ ทสฺเสตุํ ฯ เตน วุตฺตํ น จ
ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา นานากรณํ
ปญฺญาเปตุนฺติ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ

กึนิทาโนติ ปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน ฯ นิทานํ นิทานมสฺสาติ
นิทานนิทาโน ฯ ตตฺถ สงฺฆสมฺมุขตา ธมฺมสมฺมุขตา วินย-
สมฺมุขตา ปุคฺคลสมฺมุขตาติ อิทํ สมฺมุขาวินยสฺส นิทานํ ฯ
สติเวปุลฺลปฺปตฺโต ขีณาสโว ลทฺธูปวาโท สติวินยสฺส นิทานํ
อุมฺมตฺตโก ภิกฺขุ อมูฬฺหวินยสฺส นิทานํ โย จ เทเสติ
ยสฺส จ เทเสติ อุภินฺนํ สมฺมุขีภาโว ปฏิญฺญาตกรณสฺส นิทานํ
ภณฺฑนชาตานํ อธิกรณํ วูปสเมตุํ อสกฺกุเณยฺยตา เยภุยฺยสิกาย
นิทานํ ปาปุสฺสนฺโน ปุคฺคโล ตสฺส ปาปิยสิกาย นิทานํ
ภณฺฑนชาตานํ พหุอสฺสามณกอชฺฌาจาโร ติณวตฺถารกสฺส
นิทานํ ฯ เหตุปจฺจยวารา วุตฺตนยา เอว ฯ

มูลปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว ฯ สมุฏฺฐานปุจฺฉาย
กิญฺจาปิ สตฺตนฺนํ สมถานํ กตเม ฉตฺตึส สมุฏฺฐานาติ วุตฺตํ
สมฺมุขาวินยสฺส ปน กมฺมสงฺคหาภาเวน สมุฏฺฐานาภาวโต
ฉนฺนํเยว สมถานํ ฉ สมุฏฺฐานานิ วิภตฺตานิ ฯ ตตฺถ กมฺมสฺส
กิริยาติ ญตฺติ เวทิตพฺพา ฯ กรณนฺติ ตสฺสาเยว ญตฺติยา
ฐเปตพฺพกาเล ฐปนํ ฯ อุปคมนนฺติ สยํ อุปคมนํ อตฺตนาเยว
ตสฺส กมฺมสฺส กรณนฺติ อตฺโถ ฯ อชฺฌุปคมนนฺติ อชฺเฌสนุปคมนํ
อญฺญํ สทฺธิวิหาริกาทิกํ อิมํ กมฺมํ กโรหีติ อชฺเฌสนนฺติ
อตฺโถ ฯ อธิวาสนาติ วุจฺจติ เม เอตํ กโรตุ สงฺโฆติ เอวํ
อธิวาสนา ฉนฺททานนฺติ อตฺโถ ฯ อปฺปฏิกฺโกสนาติ น เม
ตํ ขมติ มา เอวํ กโรถาติ อปฺปฏิเสธนา ฯ อิติ ฉนฺนํ
ฉกฺกานํ วเสน ฉตฺตึส สมุฏฺฐานา เวทิตพฺพา ฯ
นานตฺถปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ อุตฺตานเมว ฯ
อธิกรณปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน ฯ อยํ วิวาโท โน อธิกรณนฺติ
อยํ มาตาปุตฺตาทีนํ วิวาโท วิรุทฺธวาทตฺตา วิวาโท นาม
โหติ ฯ สมเถหิ ปน อธิกรณียตายาภาวโต อธิกรณํ น โหติ ฯ
อนุวาทาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
อธิกรณเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

ทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา
ทุติยคาถาสงฺคณิกายํ ฯ โจทนาติ วตฺถุญฺจ อาปตฺติญฺจ
ทสฺเสตฺวา โจทนา ฯ สารณาติ โทสสารณา ฯ สงฺโฆ กิมตฺถายาติ
สงฺฆสนฺนิปาโต กิมตฺถาย ฯ มติกมฺมํ ปน กิสฺส การณาติ
มติกมฺมํ วุจฺจติ มนฺตคหณํ ฯ ตํ กิสฺส การณาติ อตฺโถ ฯ โจทนา
สารณตฺถายาติ วุตฺตปฺปการา โจทนา เตน จุทิตกปุคฺคเลน
กตโทสสารณตฺถาย ฯ นิคฺคหตฺถาย สารณาติ โทสสารณา ปน
ตสฺส ปุคฺคลสฺส นิคฺคหตฺถาย ฯ สงฺโฆ ปริคฺคหตฺถายาติ ตตฺถ
สนฺนิปติโต สงฺโฆ วินิจฺฉยปริคฺคหตฺถาย ฯ ธมฺมาธมฺมตุลนตฺถาย
สุวินิจฺฉิต ทุพฺพินิจฺฉิตชานนตฺถายาติ อตฺโถ ฯ มติกมฺมํ ปน
ปาฏิเยกฺกนฺติ สุตฺตนฺติยตฺเถรานญฺจ วินยธรตฺเถรานญฺจ มนฺตคหณํ
ปาเฏกฺกํ ปาเฏกฺกํ วินิจฺฉยสนฺนิฏฺฐาปนตฺถํ ฯ มา โข ปฏิฆนฺติ
จุทิตเก วา โจทเก วา โกปํ มา ชนยิ ฯ สเจ อนุวิชฺชโก
ตุวนฺติ สเจ ตฺวํ สงฺฆมชฺเฌ โอติณฺณํ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตุํ
นิสินฺโน วินยธโร ฯ วิคฺคาหิยนฺติ (๑)น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ
อาชานาสีติอาทินยปฺปวตฺตํ ฯ อนตฺถสญฺหิตนฺติ ยา(๒) อนตฺถํ ชนยติ
ปริสงฺโขเภตฺวา อุฏฺฐเปติ เอวรูปึ กถํ มา อภณิ ฯ สุตฺเต
วินเยติอาทีสุ สุตฺตํ นาม อุภโตวิภงฺโค วินโย นาม ขนฺธโก
อนุโลโม นาม ปริวาโร ปญฺญตฺตํ นาม สกลํ วินยปิฏกํ
อนุโลมิกํ นาม จตฺตาโร มหาปเทสา ฯ อนุโยควตฺตํ นิสาเมถาติ (๓)
อนุยุญฺชนวตฺตํ นิสาเมถ ฯกุสเลน พุทฺธิมตา กตนฺติ เฉเกน
ปณฺฑิเตน ญาณปารมิปฺปตฺเตนภควตา นีหริตฺวา ฐปิตํ ฯ
สุวุตฺตนฺติ สุปญฺญาปิตํ ฯ สิกฺขา ปทานุโลมิกนฺติ สิกฺขาปทานํ
อนุโลมํ ฯ อยํ ตาว ปทตฺโถ ฯ อยํ ปเนตฺถ สาธิปฺปาย-
สงฺเขปวณฺณนา สเจ ตฺวํ อนุวิชฺชโก มา สหสา ภณิ
มา อนตฺถสญฺหิตํ วิคฺคาหิกกถํ ภณิ ยํ ปน กุสเลน พุทฺธิมตา
โลกนาเถน เอเตสุ สุตฺตาทีสุ อนุโยควตฺตํ กตํ สุปญฺญตฺตํ
สพฺพสิกฺขาปทานํ อนุโลมํ ตํ นิสามย ตํ อุปธาเรหีติ ฯ
คตึ น นาเสนฺโต สมฺปรายิกนฺติ อตฺตโน สมฺปราเยสุ คตึ
# ๑. วิคฺคาหิกนฺติ ปาลิ ฯ ๒. ม. ยาย ฯ ๓. นิสามยาตีติปิ ฯ
นิปฺผตฺตึ อนาเสนฺโต อนุโยควตฺตํ นิสามย โย หิ ตํ
อนิสาเมตฺวา อนุยุญฺชติ โส สมฺปรายิกํ อตฺตโน คตึ นาเสติ
ตสฺมา ตํ อนาเสนฺโต นิสามยาติ อตฺโถ ฯ อิทานิ ตํ
อนุโยควตฺตํ ทสฺเสตต หิเตสีติอาทิมาห ฯ ตตฺถ หิเตสีติ หิตํ
เอสนฺโต คเวสนฺโต เมตฺติญฺจ เมตฺติปุพฺพภาคญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวาติ
อตฺโถ ฯ กาเลติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเล อชฺเฌสิตกาเลเยว ตว ภาเร
กเต อนุยุญฺชาติ อตฺโถ ฯ สหสา โวหารํ มา ปธาเรสีติ
โย เอเตสํ สหสา โวหาโร โหติ สหสา ภาสิตํ ตํ มา
อปธาเรสิ มา คณฺหิตฺถ ฯ ปฏิญฺญานุสนฺธิเตน การเยติ เอตฺถ
อนุสนฺธิตนฺติ กถานุสนฺธิ วุจฺจติ ตสฺมา ปฏิญฺญานุสนฺธินา
การเย กถานุสนฺธึ สลฺลกฺเขตฺวา ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ ฯ
อถวา ฯ ปฏิญฺญาย จ อนุสนฺธิเตน จ การเย ลชฺชิปฏิญฺญาย
การเย อลชฺชิวตฺตานุสนฺธินาติ อตฺโถ ฯ ตสฺมา เอวํ ปฏิญฺญา
ลชฺชีสูติ คาถมาห ฯ ตตฺถ วตฺตานุสนฺธิเตน การเยติ วตฺตานุ-
สนฺธินา การเย ยา อสฺส วตฺเตน สทฺธึ ปฏิญฺญา สนฺธิยติ
ตาย ปฏิญฺญาย การเยติ อตฺโถ ฯ สญฺจิจฺจาติ ชานนฺโต
อาปชฺชติ ฯ ปริคูหตีติ นิคูหติ น เทเสติ น วุฏฺฐาติ ฯ
สจฺจํ อหํปิ ชานามีติ ยํ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ ตํ สจฺจํ อหํปิ
นํ เอวเมว ชานามิ ฯ อญฺญญฺจ ตาหนฺติ อญฺญํ จ ตํ อหํ
ปุจฺฉามิ ฯ ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุเร กถิตญฺจ ปจฺฉา
กถิตญฺจ น ชานาติ ฯ อโกวิโทติ ตสฺมึ ปุพฺพาปเร อกุสโล ฯ
อนุสนฺธิวจนปถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิวจนํ วินิจฺฉยานุ-
สนฺธิวจนํ จ น ชานาติ ฯ สีลวิปตฺติยา โจเทตีติ ทฺวีหิ
อาปตฺติกฺขนฺเธหิ โจเทติ ฯ อาจารทิฏฺฐิยาติ อาจารวิปตฺติยา เจว
ทิฏฺฐิวิปตฺติยา จ ฯ อาจารวิปตฺติยา โจเทนฺโต ปญฺจหาปตฺติกฺ-
ขนฺเธหิ โจเทติ ทิฏฺฐิวิปตฺติยา โจเทนฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิยา
เจว อนฺตคาหิกทิฏฺฐิยา จ โจเทติ ฯ อาชีเวนปิ โจเทตีติ
อาชีวเหตุ ปญฺญตฺเตหิ ฉหิ สิกฺขาปเทหิ โจเทติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
ทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

โจทนากณฺฑกวณฺณนา
อิทานิ เอวํ อุปฺปนฺนาย โจทนาย วินยธเรน กตฺตพฺพกิจฺจํ
ทสฺเสตุํ อนุวิชฺชเกนาติอาทิมารทฺธํ ฯ ตตฺถ ทิฏฺฐํ ทิฏฺเฐนาติ
คาถาย อยมตฺโถ ฯ เอเกเนโก มาตุคาเมน สทฺธึ เอกฏฺฐานโต
นิกฺขมนฺโต วา ปวิสนฺโต วา ทิฏฺโฐ ฯ โส ตํ ปาราชิเกน
โจเทติ อิตโร ตสฺส ทสฺสนํ อนุชานาติ ตํ ปน ทสฺสนํ
ปฏิจฺจ ปาราชิกํ น อุเปติ น ปฏิชานาติ ฯ เอวเมตฺถ ยนฺเตน
ทิฏฺฐํ ตนฺตสฺส ทิฏฺโฐ มยาติ อิมินา ทิฏฺฐวจเนน สเมติ ฯ
ยสฺมา ปน อิตโร ตํ ทสฺสนํ ปฏิจฺจ โทสํ น ปฏิชานาติ
ตสฺมา อสุทฺธปริสงฺกิโต โหติ อมูลกปริสงฺกิโตติ อตฺโถ ฯ
ตสฺส ปุคฺคลสฺส สุทฺโธ อหนฺติ ปฏิญฺญาย เตน สทฺธึ อุโปสโถ
กาตพฺโพ ฯ เสสคาถาทฺวเย เอเสว นโย ฯ เสสํ สพฺพตฺถ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
อนุวิชฺชกกิจฺจ วณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

โจทนาย โก อาทีติอาทิปุจฺฉานํ วิสฺสชฺชเน ฯ สจฺเจ
จ อกุปฺเป จาติ สจฺเจ จ ปติฏฺฐาตพฺพํ อกุปฺเป จ ฯ
ยํ กตํ วา น กตํ วา ตเทว วตฺตพฺพํ ฯ น จ โจทเก
วา อนุวิชฺชเก วา สงฺเฆ วา โกโป อุปฺปาเทตพฺโพ ฯ
โอติณฺณาโนติณฺณํ ชานิตพฺพนฺติ โอติณฺณญฺจ อโนติณฺณญฺจ
วจนํ ชานิตพฺพํ ฯ ตตฺรายํ ชานนา วิธิ เอตฺตกา โจทกสฺส
ปุพฺพกถา เอตฺตกา ปจฺฉิมกถา เอตฺตกา จุทิตกสฺส ปุพฺพกถา
เอตฺตกา ปจฺฉิมกถาติ ชานิตพฺพา ฯ โจทกสฺส ปมาณํ
คณฺหิตพฺพํ จุทิตกสฺส ปมาณํ คณฺหิตพฺพํ อนุวิชฺชกสฺส ปมาณํ
คณฺหิตพฺพํ ฯ อนุวิชฺชโก อปฺปมตฺตกํปิ หาเปนฺโต อาวุโส
สมนฺนาหริตฺวา อุชุกํ กตฺวา อาหราติ วตฺตพฺโพ ฯ สงฺเฆน เอวํ
ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ เยน ธมฺเมน เยน วินเยน เยน สตฺถุสาสเนน
ตํ อธิกรณํ วูปสมฺมตีติ เอตฺถ ธมฺโมติ ภูตวตฺถุ ฯ วินโยติ
โจทนา เจว สารณา จ ฯ สตฺถุสาสนนฺติ ญตฺติสมฺปทา เจว
อนุสาวนสมฺปทา จ ฯ เอเตน หิ ธมฺเมน จ วินเยน จ
สตฺถุสาสเนน จ อธิกรณํ วูปสมฺมติ ตสฺมา อนุวิชฺชเกน
ภูเตน วตฺถุนา โจเทตฺวา อาปตฺตึ สาเรตฺวา ญตฺติสมฺปทาย
จ อนุสฺสาวนสมฺปทาย จ ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพํ ฯ
อนุวิชฺชเกน เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ
อุโปสโถ กิมตฺถายาติอาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํปิ อุตฺตานเมวาติ ฯ
อวสานคาถาสุ เถเร จ ปริภาสตีติ อวมญฺญํ กโรนฺโต กึ
อิเม ชานนฺตีติ ปริภาสติ ฯ ขโต อุปหตินฺทฺริโยติ ตาย ฉนฺทาทิ-
คามิตาย เตน จ ปริภาสเนน อตฺตนา จ อตฺตโน ขตตฺตา
ขโต สทฺธาทีนญฺจ อินฺทฺริยานํ อุปหตตฺตา อุปหตินฺทฺริโย ฯ
นิรยํ คจฺฉติ ทุมฺเมโธ น จ สิกฺขาย คารโวติ โส ขโต
อุปหตินฺทฺริโย ปญฺญาย อภาวโต ทุมฺเมโธ ตีสุ สิกฺขาสุ
อสิกฺขนโต น จ สิกฺขาย คารโว กายสฺส เภทา นิรยํ
อุปคจฺฉติ ฯ ตสฺมา น จามิสํปิ นิสฺสาย ฯเปฯ ยถา ธมฺโม
ตถา กเรติ ฯ ตสฺสตฺโถ ฯ น จ อามิสํ นิสฺสาย กเร
จุทิตกโจทเกสุ หิ อญฺญตเรน ทินฺนํ จีวราทิอามิสํ คณฺหนฺโต
อามิสํ นิสฺสาย กโรติ เอวํ น กเรยฺย ฯ น จ นิสฺสาย
ปุคฺคลนฺติ อยมฺเม อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วาติอาทินา นเยน
ฉนฺทาทีหิ คจฺฉนฺโต ปุคฺคลํ นิสฺสาย กโรติ เอวํ น
กเรยฺย ฯ อถโข อุโภเปเต วิวชฺเชตฺวา ยถา ธมฺโม ฐิโต
ตเถว กเรยฺยาติ ฯ อุปกณฺณกํ ชปฺเปตีติ เอวํ กเถหิ มา
เอวํ กถยิตฺถาติ กณฺณมูเล มนฺเตติ ฯ ชิมฺหํ เปกฺขตีติ โทสเมว
คเวสติ ฯ วีติหรตีติ วินิจฺฉยํ หาเปติ ฯ กุมฺมคฺคํ ปฏิเสวตีติ
อาปตฺตึ ทีเปติ ฯ อกาเลน จ โจเทตีติ อโนกาเส อนชฺฌิฏฺโฐ
จ โจเทติ ฯ ปุพฺพาปรํ น ชานาตีติ ปุริมกถํ จ ปจฺฉิมกถํ
จ น ชานาติ ฯ อนุสนฺธิวจนกถํ น ชานาตีติ กถานุสนฺธิ-
วินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วจนํ น ชานาติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
โจทนากณฺฑกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

จูฬสงฺคามวณฺณนา
จูฬสงฺคาเม ฯ สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนาติ สงฺคาโม วุจฺจติ
อธิกรณวินิจฺฉยตฺถาย สงฺฆสนฺนิปาโต ฯ ตตฺร หิ อตฺตปจฺจตฺถิกา
เจว สาสนปจฺจตฺถิกา จ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ ทีเปนฺตา
สโมสรนฺติ เวสาลิกา วชฺชีปุตฺตกา วิย ฯ โย ภิกฺขุ เนสํ
ปจฺจตฺถิกานํ ลทฺธึ มทฺทิตฺวา สกวาททีปนตฺถาย ตตฺถ อวจรติ
อชฺโฌคาเหตฺวา วินิจฺฉยํ ปวตฺเตติ โส สงฺคามาวจโร นาม
ยสตฺเถโร วิย ฯ เตน สงฺคามาวจเรน ภิกฺขุนา สงฺฆํ
อุปสงฺกมนฺเตน นีจจิตฺเตน สงฺโฆ อุปสงฺกมิตพฺโพ ฯ นีจจิตฺเตนาติ
มานทฺธชํ นิปาเตตฺวา นีหตมานจิตฺเตน ฯ รโชหรณสเมนาติ
ปาทปุญฺฉนสเมน ยถา รโชหรณสฺส สงฺกิลิฏฺเฐ วา อสงฺกิลิฏฺเฐ
วา ปาเท ปุญฺฉิยมาเน เนว ราโค น โทโส เอวํ
อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อรชนฺเตน อทุสฺสนฺเตนาติ อตฺโถ ฯ ยถาปฏิรูเป
อาสเนติ ยถาปฏิรูปํ อาสนํ ญตฺวา อตฺตโน ปาปุณนฏฺฐาเน
เถรานํ ภิกฺขูนํ ปิฏฺฐึ อทสฺเสตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ อนานา-
กถิเกนาติ นานาวิธํ ตํ ตํ อนตฺถกถํ อกเถนฺเตน ฯ
อติรจฺฉานกถิเกนาติ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํปิ ราชกถาทิกํ ติรจฺฉานกถํ
อกเถนฺเตน ฯ สามํ วา ธมฺโม ภาสิตพฺโพติ สงฺฆสนฺนิปาตฏฺฐาเน
กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วา รูปารูปปริจฺเฉทสมถจารวิปสฺสนา-
จารฐานนิสชฺชวตฺตาทินิสฺสิตา วา กถา ธมฺโม นาม ฯ เอวรูโป
ธมฺโม สยํ วา ภาสิตพฺโพ ปโร วา อชฺเฌสิตพฺโพ ฯ
โย ภิกฺขุ ตถารูปึ กถํ กเถตุํ ปโหติ โส วตฺตพฺโพ อาวุโส
สงฺฆมชฺฌมฺหิ ปญฺเห อุปฺปนฺเน ตฺวํ กเถยฺยาสีติ ฯ อริโย วา
ตุณฺหีภาโว นาติมญฺญิตพฺโพติ อริยา ตุณฺหี นิสีทนฺตา น
พาลปุถุชฺชนา วิย นิสีทนฺติ อญฺญตรํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ว
นิสีทนฺติ ฯ อิติ กมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน ตุณฺหีภาโว อริโย
ตุณฺหีภาโว นาม ฯ โส นาติมญฺญิตพฺโพ กึ กมฺมฏฺฐานานุ-
โยเคนาติ นาวชานิตพฺโพ ฯ อตฺตโน ปฏิรูปํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา
นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ น อุปชฺฌาโย ปุจฺฉิตพฺโพติ โกนาโม
ตุยฺหํ อุปชฺฌาโยติ น ปุจฺฉิตพฺโพ ฯ เอเสว นโย สพฺพตฺถ ฯ
น ชาตีติ ตฺวํ ขตฺติยชาติโย ตฺวํ พฺราหฺมณชาติโยติ เอวํ
ชาติ น ปุจฺฉิตพฺพา ฯ น อาคโมติ ทีฆภาณโก ตฺวํ
มชฺฌิมภาณโกติ เอวํ อาคโม น ปุจฺฉิตพฺโพ ฯ กุลปเทโส
ขตฺติยกุลาทิวเสน เวทิตพฺโพ ฯ อตฺรสฺส เปมํ วา โทโส วาติ
อตฺร ปุคฺคเล เอเตสํ การณานํ อญฺญตรวเสน เปมํ วา
ภเวยฺย โทโส วา ฯ โน ปริสกปฺปิเยนาติ ปริสกปฺปิเกน
ปริสานุวิธายเกน น ภวิตพฺพํ ฯ ยํ ปริสาย รุจฺจติ ตเทว
เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ น หตฺถมุทฺธา
ทสฺเสตพฺพาติ กเถตพฺเพ จ อกเถตพฺเพ จ สญฺญาชนนตฺถํ
หตฺถวิกาโร น กาตพฺโพ ฯ อตฺถํ อนุวิธิยนฺเตนาติ วินิจฺฉย-
ปฏิเวธเมว สลฺลกฺเขนฺเตน อิทํ สุตฺตํ อุปลพฺภติ อิมสฺมึ วินิจฺฉเย
อิทํ วกฺขามีติ เอวํ ปริตุลยนฺเตน นิสีทิตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ น
จ อาสนา วุฏฺฐาตพฺพนฺติ น อาสนา วุฏฺฐาย สนฺนิปาต-
มณฺฑเล วิจริตพฺพํ ฯ วินยธเร วุฏฺฐิเต สพฺพา ปริสา วุฏฺฐหติ ฯ
น วีติหาตพฺพนฺติ น วินิจฺฉโย หาเปตพฺโพ ฯ น กุมฺมคฺโค
เสวิตพฺโพติ น อาปตฺติ ทีเปตพฺพา ฯ อสาหสิเกน ภวิตพฺพนฺติ
น สหสา การินา ภวิตพฺพํ ฯ สหสา ทุรุตฺตวจนํ น
กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ วจนกฺขเมนาติ ทุรุตฺตวาจํ ขมนสีเลน ฯ
หิตปริสกฺกินาติ หิเตสินา หิตคเวสินา ฯ กรุณา จ กรุณา-
ปุพฺพภาโค จ อุปฏฺฐเปตพฺโพติ อยํ ปททฺวเยปิ อธิปฺปาโย ฯ
อนสุรุตฺเตนาติ น อสุรุตฺเตน ฯ อสุรุตฺตํ วุจฺจติ วิคฺคาหิกกถา-
สงฺขาตํ อสุนฺทรวจนํ ตํ น กเถตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ อตฺตา
ปริคฺคเหตพฺโพติ วินิจฺฉิตุํ วูปสเมตุํ สกฺขิสฺสามิ นุ โข โนติ
เอวํ อตฺตา ปริคฺคเหตพฺโพ ฯ อตฺตโน ปมาณํ ชานิตพฺพนฺติ
อตฺโถ ฯ ปโร ปริคฺคเหตพฺโพติ ลชฺชิยา นุ โข อยํ ปริสา
สกฺกา สญฺญาเปตุํ อุทาหุ โนติ เอวํ ปโร ปริคฺคเหตพฺโพ ฯ
โจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ธมฺมโจทโก นุ โข โนติ เอวํ
โจทโก ปริคฺคเหตพฺโพ ฯ จุทิตโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ธมฺม-
จุทิตโก นุ โข โนติ เอวํ จุทิตโก ปริคฺคเหตพฺโพ ฯ
อธมฺมโจทโก ปริคฺคเหตพฺโพติ ตสฺส ปมาณํ ชานิตพฺพํ ฯ
เสเสสุปิ เอเสว นโย ฯ วุตฺตํ อหาเปนฺเตนาติ โจทกจุทิตเกหิ
วุตฺตวจนํ อหาเปนฺเตน ฯ อวุตฺตํ อปฺปกาเสนฺเตนาติ อโนสฏํ
วตฺถุํ อปฺปกาเสนฺเตน ฯ เวโป (๑) ปหาเสตพฺโพติ มนฺโท โมมูโห
ปคฺคณฺหิตพฺโพ ฯ นนุ ตฺวํ กุลปุตฺโตติ อุตฺเตเชตฺวา อนุโยควตฺตํ
กถาเปตฺวา ตสฺส อนุโยโค คณฺหิตพฺโพ ฯ ภีรุ อสฺสาเสตพฺโพติ
ยสฺส สงฺฆมชฺฌํ วา คณมชฺฌํ วา อโนสฏปุพฺพตฺตา สารชฺชํ
อุปฺปชฺชติ ตาทิโส มา ภายิ วิสฏฺโฐ กเถหิ มยนฺเต อุปตฺถมฺภา
ภวิสฺสามาติ วตฺวาปิ อนุโยควตฺตํ กถาเปตพฺโพ ฯ จณฺโฑ
นิเสเธตพฺโพติ อปสาเทตพฺโพ ตชฺเชตพฺโพ ฯ อสุจิ วิภาเวตพฺโพติ
# ๑. อิทํ ปาลิยานุวตฺตนวเสเนว โสธิตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ ปุราณโปตฺถเกสุ
# ปน เวโธติ ทิสฺสติ ฯ
อลชฺชี ปกาเสตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตพฺโพ ฯ อุชุ มทฺทเวนาติ
โย ภิกฺขุ อุชุ สีลวา กายวงฺกาทิรหิโต โส มทฺทเวเนว
อุปจริตพฺโพ ฯ ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จาติ เอตฺถ โย ธมฺมครุโก
โหติ น ปุคฺคลครุโก อยเมว ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ
มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพ ฯ

สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถายาติอาทีสุ ฯ เตน จ ปน เอวํ
สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปครุภาวนีเยน อนุวิชฺชเกน สมุทาหเฏสุ
สุตฺตาทีสุ สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถาย อาปตฺตานาปตฺตีนํ สํสนฺท-
นตฺถายาติ เวทิตพฺพํ ฯ โอปมฺมํ นิทสฺสนตฺถายาติ อุปมํ อตฺถ-
ทสฺสนตฺถาย ฯ อตฺโถ วิญฺญาปนตฺถายาติ อตฺโถ ชานาปนตฺถาย ฯ
ปฏิปุจฺฉา ฐปนตฺถายาติ ปุจฺฉา ปุคฺคลสฺส ฐปนตฺถาย ฯ
โอกาสกมฺมํ โจทนตฺถายาติ วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา
โจทนตฺถาย ฯ โจทนา สารณตฺถายาติ โทสาโทสํ สารา-
ปนตฺถาย ฯ สารณา สวจนียตฺถายาติ โทสาโทสสารณา สวจนีย-
กรณตฺถาย ฯ สวจนียํ ปลิโพธตฺถายาติ สวจนียํ อิมมฺหา
อาวาสา เอกปทมฺปิ มา ปกฺกมีติ เอวํ ปลิโพธตฺถาย ฯ ปลิโพโธ
วินิจฺฉยตฺถายาติ วินิจฺฉยฐาปนตฺถาย ฯ วินิจฺฉโย สนฺตีรณตฺถายาติ
โทสาโทสํ สนฺตีรณตฺถาย ตุลนตฺถาย ฯ สนฺตีรณํ ฐานาฐาน-
คมนตฺถายาติ อาปตฺตึ อนาปตฺตึ ครุกลหุกาปตฺตึ ชานนตฺถาย ฯ
สงฺโฆ สมฺปริคฺคหสมฺปฏิจฺฉนตฺถายาติ วินิจฺฉย สมฺปฏิคฺคหณตฺถาย
จ สุวินิจฺฉิตทุพฺพินิจฺฉิตภาวชานนตฺถาย จาติ อตฺโถ ฯ
ปจฺเจกฏฺฐายิโน อวิสํวาทกฏฺฐายิโนติ อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน
อวิสํวาทกฏฺฐาเน จ ฐิตา น เต อปสาเทตพฺพาติ อตฺโถ ฯ