พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตสฺมึเยว จ ขเณ สา รกฺขสี
สปริวารา สมุทฺทโต นิกฺขมิ ราชกุเล ทารโก ชาโต ตํ
ขาทิสฺสามาติ (๑) ฯ มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา เอสา ภนฺเต รกฺขสี
# ๑. ม. ขาทิสฺสามีติ ฯ
อาคจฺฉตีติ ภีตา วิรวึสุ ฯ เถโร รกฺขเสหิ ทฺวิคุเณ อตฺตภาเว
นิมฺมินิตฺวา เตหิ อตฺตภาเวหิ ตํ รกฺขสึ สปริสํ มชฺเฌ กตฺวา
อุโภสุ ปสฺเสสุ ปริกฺขิปิ ฯ ตสฺสา สปริสาย เอตทโหสิ อทฺธา
อิเมหิ อิทํ ฐานํ ลทฺธํ ภวิสฺสติ มยํ ปน อิเมสํ ภกฺขา
ภวิสฺสามาติ ฯ สพฺเพ รกฺขสา เวคสา ปลายึสุ ฯ เถโรปิ
เต ยาว อทสฺสนํ ตาว ปลาเปตฺวา ทีปสฺส สมนฺตโต
อารกฺขํ ฐเปสิ ฯ ตสฺมึ ปน สมเย สนฺนิปติตํ มหาชนกายํ
พฺรหฺมชาลสุตฺตนฺตกถาย ปสาเทตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ
ปติฏฺฐาเปสิ ฯ สฏฺฐิสหสฺสานํ ปเนตฺถ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ ฯ
กุลทารกานํ อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานิ ปพฺพชึสุ ฯ กุลธีตานํ
ทิยฑฺฒสหสฺสํ ฯ เอวํ โส ตตฺถ สาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ ฯ ตโต
ปภูติ ราชกุเล ชาตทารกานํ โสณุตฺตรนามเมว กโรนฺติ ฯ
สุวณฺณภูมึ คนฺตฺวาน โสณุตฺตรา มหิทฺธิกา
ปิสาเจ นิทฺธมิตฺวาน (๑) พฺรหฺมชาลํ อเทสิสุนฺติ (๒) ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

มหินฺทตฺเถโร ปน ตมฺพปณฺณิทีปํ คนฺตฺวา สาสนํ
ปติฏฺฐาเปหีติ อุปชฺฌาเยน จ ภิกฺขุสงฺเฆน จ อชฺฌิฏฺโฐ จินฺเตสิ
กาโล นุโข เม ตมฺพปณฺณิทีปํ คนฺตุํ โนติ ฯ อถสฺส
วีมํสโต น ตาว กาโลติ อโหสิ ฯ กึ ปนสฺส ทิสฺวา
เอตทโหสิ ฯ มุฏสีวรญฺโญ มหลฺลกภาวํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตโต จินฺเตสิ อยํ
# ๑. ม. นิทฺธเมตฺวาน ฯ ๒. สี. อเทสยุนฺติ ฯ
ราชา มหลฺลโก น สกฺกา อิมํ คณฺหิตฺวา สาสนํ ปคฺคเหตุํ
อิทานิ ปนสฺส ปุตฺโต เทวานํปิยติสฺโส รชฺชํ กาเรสฺสติ ตํ
คณฺหิตฺวา สกฺกา ภวิสฺสติ สาสนํ ปคฺคเหตุํ หนฺท ยาว
โส สมโย อาคจฺฉติ ตาว ญาตเก โอโลเกม ปุน ทานิ
มยํ อิมํ ชนปทํ อาคจฺเฉยฺยาม วา น วาติ ฯ โส เอวํ
จินฺเตตฺวา อุปชฺฌายญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา อโสการามโต
นิกฺขมฺม เตหิ อิฏฺฏิยาทีหิ จตูหิ เถเรหิ สงฺฆมิตฺตาย ปุตฺเตน
สุมนสามเณเรน ภณฺฑเกน (๑) จ อุปาสเกน สทฺธึ ราชคหนคร-
ปริวตฺตเกน ทกฺขิณาคิริชนปเทน จาริกญฺจรมาโน ญาตเก
โอโลเกนฺโต ฉ มาเส อติกฺกาเมสิ ฯ อถานุปุพฺเพน มาตุ
นิวาสนฏฺฐานํ (๒) เวทิสนครนฺนาม (๓) สมฺปตฺโต ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อโสโก กิร กุมารกาเล ชนปทํ ลภิตฺวา อุชฺเชนึ คจฺฉนฺโต เวทิสนครํ
ปตฺวา เวทิสเสฏฺฐิสฺส ธีตรํ อคฺคเหสิ ฯ สา ตํทิวสเมว คพฺภํ
คเหตฺวา อุชฺเชนิยํ มหินฺทกุมารํ วิชายิ ฯ กุมารสฺส จุทฺทส-
วสฺสกาเล ราชา อภิเสกํ ปาปุณิ ฯ สา ตสฺส มาตา เตน
สมเยน ญาติฆเร วสติ ฯ เตน วุตฺตํ อนุปุพฺเพน มาตุ
นิวาสนฏฺฐานํ เวทิสนครนฺนาม สมฺปตฺโตติ ฯ
สมฺปตฺตญฺจ ปน เถรํ ทิสฺวา เถรมาตา เทวี ปาเท
# ๑. ม. ภณฺฑุเกน ฯ ๒. ม. นิเวสนฏฺฐานํ ฯ ๓. สี. เวทิยนครํ ฯ
# ม. เวฏิสนครนฺนาม ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๔. ม. อถานุปุพฺเพน ฯ
สิรสา วนฺทิตฺวา ภิกฺขํ ทตฺวา เถรํ อตฺตนา กตํ
เวทิสคิริมหาวิหารํ นาม อาโรเปสิ ฯ เถโร ตสฺมึ วิหาเร
นิสินฺโน จินฺเตสิ อมฺหากํ อิธ กตฺตพฺพกิจฺจํ นิฏฺฐิตํ สมโย
นุโข อิทานิ ลงฺกาทีปํ คนฺตุนฺติ ฯ ตโต จินฺเตสิ อนุภวตุ
ตาว เม ปิตรา เปสิตํ อภิเสกํ เทวานํปิยติสฺโส รตนตฺตย-
คุณญฺจ สุณาตุ ฉณตฺถญฺจ นครโต นิกฺขมิตฺวา มิสฺสกปพฺพตํ
อภิรุหตุ ตทา ตํ ตตฺถ ทกฺขิสฺสามาติ ฯ อถาปรํ เอกมาสํ
ตตฺเถว วาสํ กปฺเปสิ ฯ มาสาติกฺกเมน จ เชฏฺฐมูลมาส-
ปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส สนฺนิปติตา สพฺเพปิ กาโล นุ โข
อมฺหากํ ตมฺพปณฺณิทีปํ คมนาย อุทาหุ โนติ มนฺตยึสุ ฯ
เตนาหุ โปราณา
มหินฺโท นาม นาเมน สงฺฆตฺเถโร ตทา อหุ
อิฏฺฏิโย อุตฺติโย เถโร ภทฺทสาโล จ สมฺพโล
สามเณโร จ สุมโน ฉฬภิญฺโญ มหิทฺธิโก
ภณฺฑโก สตฺตโม เตสํ ทิฏฺฐสจฺโจ อุปาสโก
อิติ เหเต มหานาคา มนฺตยึสุ รโหคตาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตทา สกฺโก เทวานมินฺโท มหินฺทตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา
เอตทโวจ กาลกโต ภนฺเต มุฏสีวราชา อิทานิ เทวานํ-
ปิยติสฺสมหาราชา รชฺชํ กาเรสิ สมฺมาสมฺพุทฺเธน จ ตุมฺเห
พฺยากตา อนาคเต มหินฺโท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ
ปสาเทสฺสตีติ ตสฺมาติห โว ภนฺเต กาโล ทีปวรํ คมนาย
อหมฺปิ โว สหาโย ภวิสฺสามีติ ฯ กสฺมา ปน สกฺโก
เอวมาห ฯ ภควา กิรสฺส โพธิมูเลเอว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ
โวโลเกตฺวา อนาคเต อิมสฺส ทีปสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา เอตมตฺถํ
อาโรเจสิ ตทา ตฺวํปิ สหาโย ภเวยฺยาสีติ จ อาณาเปสิ ฯ
ตสฺมา เอวมาห ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เถโร ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺต-
สตฺตโม เวทิสปพฺพตา เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อนุราธปุรสฺส
ปุรตฺถิมทิสาย มิสฺสกปพฺพเต ปติฏฺฐหิ ยํ เอตรหิ เจติย-
ปพฺพโตติปิ สญฺชานนฺติ ฯ เตนาหุ โปราณา
เวทิสคิริมฺหิ ราชคเห วสิตฺวา ตึสรตฺติโย
กาโลว คมนสฺสาติ คจฺฉาม ทีปมุตฺตมํ
ปฬีนา ชมฺพุทีปาโต (๑) หํสราชาว อมฺพเร
เอวมุปฺปติตา เถรา นิปตึสุ นคุตฺตเม
ปุรโต ปุรเสฏฺฐสฺส ปพฺพเต เมฆสนฺนิเภ
ปติฏฺฐหึสุ (๒) ปิฬกูฏมฺหิ (๓) หํสาว นคมุทฺธนีติ ฯ
เอวํ อิฏฺฏิยาทีหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา ปติฏฺฐหนฺโต จ
อายสฺมา มหินฺทตฺเถโร สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ
วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺตึสติเม วสฺเส อิมสฺมึ ทีเป ปติฏฺฐหีติ
เวทิตพฺโพ ฯ
# ๑. ม. ชมฺพุทีปา เต ฯ ๒. สี. ม. ปตึสุ ฯ ๓. สี. สีลกูฏมฺหิ ฯ
# ม. สีลกูฏมฺหิ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อชาตสตฺตุสฺส หิ อฏฺฐเม วสฺเส สมฺมาสมฺพุทฺโธ
ปรินิพฺพายิ ฯ ตสฺมึเยว วสฺเส สีหกุมารสฺส ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิ-
ทีปสฺส อาทิราชา วิชยกุมาโร อิมํ ทีปมาคนฺตฺวา มนุสฺสาวาสํ
อกาสิ ฯ ชมฺพุทีเป อุทยภทฺทสฺส จุทฺทสเม วสฺเส อิธ วิชโย
กาลมกาสิ ฯ อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสเม วสฺเส ปณฺฑุวาสุเทโว
นาม อิมสฺมึ ทีเป รชฺชํ ปาปุณิ ฯ ตตฺถ นาคทสฺสกรญฺโญ
วีสติเม วสฺเส อิธ ปณฺฑุวาสุเทโว กาลมกาสิ ฯ ตสฺมึเยว
วสฺเส อภโย นาม ราชกุมาโร อิมสฺมึ ทีเป รชฺชํ ปาปุณิ ฯ
ตตฺถ สุสูนาครญฺโญ สตฺตรสเม วสฺเส อิธ อภยรญฺโญ วีสติ-
วสฺสานิ ปริปูรึสุ ฯ อถ อภยสฺส วีสติเม วสฺเส ปกุณฺฑกาภโย (๑)
นาม ทามริโก รชฺชํ อคฺคเหสิ ฯ ตตฺถ กาฬาโสกสฺส โสฬสเม
วสฺเส อิธ ปกุณฺฑกสฺส สตฺตรส วสฺสานิ ปริปูรึสุ ฯ
ตานิ เหฏฺฐา เอเกน วสฺเสน สห อฏฺฐารส โหนฺติ ฯ
ตตฺถ จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วสฺเส อิธ ปกุณฺฑกาภโย
กาลมกาสิ ฯ มุฏสีวราชา รชฺชํ ปาปุณิ ฯ ตตฺถ อโสก-
ธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วสฺเส อิธ มุฏสีวราชา กาลมกาสิ ฯ
เทวานํปิยติสฺโส รชฺชํ ปาปุณิ ฯ ปรินิพฺพุเต จ สมฺมาสมฺพุทฺเธ
อชาตสตฺตุ จตุวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ ฯ อุทยภทฺโท
จ โสฬส ฯ อนุรุทฺโธ จ มุณฺโฑ จ อฏฺฐ ฯ นาคทสฺสโก
# ๑. ม. ปณฺฑุกาภโญ ฯ
จตุวีสติ ฯ สุสูนาโค อฏฺฐารส ฯ ตสฺเสว ปุตฺโต อโสโก อฏฺฐ-
วีสติ ฯ อโสกสฺส ปุตฺตา ทสภาตุกราชาโน เทฺววีสติวสฺสานิ
รชฺชํ กาเรสุํ ฯ เตสํ ปจฺฉโต นว นนฺทา เทฺววีสติเมว ฯ
จนฺทคุตฺโต จตุวีสติ ฯ วินฺทุสาโร (๑) อฏฺฐวีสติ ฯ ตสฺสาวสาเน
อโสโก รชฺชํ ปาปุณิ ฯ ตสฺส ปุเร อภิเสกา จตฺตาริ ฯ
อภิเสกโต อฏฺฐารสเม วสฺเส อิมสฺมึ ทีเป มหินฺทตฺเถโร
ปติฏฺฐิโต ฯ เอวเมเตน ราชวํสานุสาเรน เวทิตพฺพเมตํ สมฺมา-
สมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺตึสติเม
วสฺเส อิมสฺมึ ทีเป ปติฏฺฐหีติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ตสฺมิญฺจ ทิวเส ตมฺพปณฺณิทีเป เชฏฺฐมูลนกฺขตฺตนฺนาม
โหติ ฯ ราชา นกฺขตฺตํ โฆสาเปตฺวา ฉณํ กโรถาติ อมจฺเจ
อาณาเปตฺวา จตฺตาฬีสปุริสสหสฺสปริวาโร นครมฺหา นิกฺขมิตฺวา
เยน มิสฺสกปพฺพโต เตน ปายาสิ มิควํ กีฬิตุกาโม ฯ อถ
ตสฺมึ ปพฺพเต อธิวตฺถา เอกา เทวตา รญฺโญ เถเร
ทสฺเสสฺสามีติ โรหิตมิครูปํ คเหตฺวา อวิทูเร ติณปณฺณานิ
ขาทมานา วิย จรติ ฯ ราชา ตํ ทิสฺวา อยุตฺตนฺทานิ
ปมตฺตํ วิชฺฌิตุนฺติ ชิยํ โปเถสิ ฯ มิโค อมฺพตฺถลมคฺคํ คเหตฺวา
ปลายิตุํ อารภิ ฯ ราชา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนฺโต
อมฺพตฺถลเมว อภิรุหิ ฯ มิโคปิ เถรานํ อวิทูเร อนฺตรธายิ ฯ
# ๑. พินฺทุสาโร ฯ
มหินฺทตฺเถโร ราชานํ อวิทูเร อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา มมํเยว
ราชา ปสฺสตุ มา อิตเรติ อธิฏฺฐหิตฺวา ติสฺส ติสฺส
อิโต เอหีติ อาห ฯ ราชา สุตฺวา จินฺเตสิ อิมสฺมึ ทีเป
ชาโต มํ ติสฺโสติ นามํ คเหตฺวา อาลปิตุํ สมตฺโถ นาม
นตฺถิ อยํ ปน ฉินฺนภินฺทปฏธโร ภณฺฑุ กาสาววสโน มํ
นาเมน อาลปติ โก นุโข อยํ ภวิสฺสติ มนุสฺโส วา
อมนุสฺโส วาติ ฯ เถโร อาห
สมณา มยํ มหาราช ธมฺมราชสฺส สาวกา
ตเวว อนุกมฺปาย ชมฺพุทีปา อิธาคตาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เตน สมเยน เทวานํปิยติสฺสมหาราชา จ อโสกธมฺมราชา
จ อทิฏฺฐสหายกา โหนฺติ ฯ เทวานํปิยติสฺสมหาราชสฺส จ
ปุญฺญานุภาเวน ฉาตกปพฺพตปาเท เอกมฺหิ เวฬุคุมฺเพ ติสฺโส
เวฬุยฏฺฐิโย รถยฏฺฐิปฺปมาณา อุปฺปชฺชึสุ ฯ เอกา ลตายฏฺฐิ-
นาม เอกา ปุปฺผยฏฺฐิ นาม เอกา สกุณยฏฺฐินาม ฯ ตาสุ
ลตายฏฺฐิ สยํ รชตวณฺณา โหติ ฯ ตํ อลงฺกริตฺวา อุปฺปนฺนลตา
กญฺจนวณฺณา ขายติ ฯ ปุปฺผยฏฺฐิยํ ปน นีลปีตโลหิโตทาต-
กาฉวณฺณานิ ปุปฺผานิ สุวิภตฺตวณฺฏปตฺตกิญฺชกฺขานิ หุตฺวา
ขายนฺติ ฯ สกุณยฏฺฐิยํ ปน หํสกุกฺกุฏชีวญฺชีวกาทโย สกุณา
นานปฺปการานิ จ จตุปฺปทานิ (๒) สชีวานิ วิย ขายนฺติ ฯ
# ๑. ม. ติสฺสาติ ฯ ๒. อิทํ ปทํ สวิเสสนํ ปุํลิงฺคิกํ กตฺตพฺพํ ฯ
วุตฺตมฺปิ เจตํ ทีปวํเส
ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ เวฬุยฏฺฐี ตโย อหุ
เสตา รชตยฏฺฐี จ ลตา กญฺจนสนฺนิภา
นีลาทิ ยาทิสํ ปุปฺผํ ปุปฺผยฏฺฐิมฺหิ ตาทิสํ
สกุณา สกุณยฏฺฐิมฺหิ สรูเปเนว สณฺฐิตาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

สมุทฺทโตปิสฺส มุตฺตามณิเวฑุริยาทิ อเนกวิหิตํ รตนํ
อุปฺปชฺชิ ฯ ตมฺพปณฺณิยํ ปน อฏฺฐ มุตฺตา อุปฺปชฺชึสุ หยมุตฺตา
คชมุตฺตา รถมุตฺตา อามลกมุตฺตา วลยมุตฺตา องฺคุลิเวฐกมุตฺตา
กกุธผลมุตฺตา ปากติกมุตฺตาติ ฯ โส ตา จ ยฏฺฐิโย ตา
จ มุตฺตา อญฺญญฺจ พหุํ รตนํ อโสกสฺส ธมฺมรญฺโญ
ปณฺณาการตฺถาย เปเสสิ ฯ