กาเลน วกฺขามีติอาทีสุ เอโก ภิกฺขุ เอกํ โอกาสํ กาเรตฺวา
โจเทนฺโต กาเลน วทติ นาม สงฺฆมชฺฌคณมชฺฌสลากคฺค-
ยาคุอคฺควิตกฺกมาฬภิกฺขาจารมคฺคอาสนสาลาทีสุ อุปฏฺฐาเกหิ
ปริวาริตกฺขเณ วา โจเทนฺโต อกาเลน วทติ นาม ฯ ตจฺเฉน
วทนฺโต ภูเตน วทติ นาม ฯ อมฺโภ มหลฺลก ปริสาวจร
ปํสุกูลิก ธมฺมกถิก ปฏิรูปํ ตว อิทนฺติ วทนฺโต ผรุเสน
วทติ นาม ฯ การณนิสฺสิตํ ปน กตฺวา ภนฺเต มหลฺลกตฺถ
ปริสาวจรา ปํสุกูลิกา ธมฺมกถิกตฺถ ปฏิรูปํ ตุมฺหากํ อิทนฺติ
วทนฺโต สณฺเหน วทติ นาม ฯ การณนิสฺสิตํ กตฺวา วทนฺโต
อตฺถสญฺหิเตน วทติ นาม ฯ เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน
โทสนฺตโรติ เมตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปตฺวา วกฺขามิ น ทุฏฺฐจิตฺโต
หุตฺวา ฯ

อชฺฌตฺตํ มนสิกริตฺวาติ อตตโน จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ฯ
การุญฺญตาติ กรุณาภาโว ฯ อิมินา กรุณญฺจ กรุณาปุพฺพ-
ภาคญฺจ ทสฺเสติ ฯ หิเตสิตาติ หิตคเวสนตา ฯ อนุกมฺปิตาติ
เตน หิเตนสํโยชนา ฯ ทฺวีหิปิ เมตฺตญฺจ เมตฺตาปุพฺพภาคญฺจ
ทสฺเสติ ฯ อาปตฺติวุฏฺฐานตาติ อาปตฺติโต วุฏฺฐาเปตฺวา สุทฺธนฺเต
ปติฏฺฐาปนํ ฯ วตฺถุํ โจเทตฺวา สาเรตฺวา ปฏิญฺญํ อาโรเปตฺวา
ยถาปฏิญฺญาย กมฺมกรณํ วินยปุเรกฺขารตา นาม ฯ อิเม ปญฺจ
ธมฺเมติ เย เอเต การุญฺญตาติอาทินา นเยน วุตฺตา อิเม
ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ มนสิกริตฺวา ปโร โจเทตพฺโพติ ฯ

สจฺเจ จ อกุปฺเป จาติ วจีสจฺเจ จ อกุปฺปนตาย จ
จุทิตเกน หิ สจฺจญฺจ วตฺตพฺพํ โกโป จ น กาตพฺโพ
เนว อตฺตนา กุชฺฌิตพฺพํ น ปโร ฆเฏตพฺโพติ อตฺโถ ฯ
เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
______________________

ภิกฺขุนิกฺขนฺธกวณฺณนา
ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก ฯ อลํ โคตมิ มา เต รุจีติ กสฺมา
ปฏิกฺขิปติ นนุ สพฺเพสํปิ พุทฺธานํ จตสฺโส ปริสา
โหนฺตีติ ฯ กามํ โหนฺติ กิลเมตฺวา ปน อเนกกฺขตฺตุํ ยาจิเตน
อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชํ ทุกฺขํ ลทฺธา อยํ อมฺเหหีติ สมฺมา
ปริปาเลสฺสนฺตีติ ครุกํ กตฺวา อนุชานิตุกาโม ปฏิกฺขิปติ ฯ
อฏฺฐครุธมฺมกถา มหาวิภงฺเคเยว กถิตา ฯ กุมฺภเถนเกหีติ กุมฺเภ
ทีปํ ชาเลตฺวา เตน อาโลเกน ปรฆเร ภณฺฑํ วิจินิตฺวา
เถนกโจเรหิ ฯ เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ เอโก ปาณโก
นาม ฯ โส นาฬิมชฺเฌ คตํ กณฺฑํ วิชฺฌติ เยน วิทฺธตฺตา
นิกฺขนฺตํปิ สาลิสีสํ ขีรํ คเหตุํ น สกฺโกติ ฯ มญฺเชฏฺฐิกา
นาม โรคชาตีติ อุจฺฉูนํ อนฺโตรตฺตภาโว ฯ มหโต ตฬากสฺส
ปฏิกจฺเจว ปาลินฺติ อิมินา ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ยถา
มหโต ตฬากสฺส ปาลิยา อพทฺธายปิ กิญฺจิ อุทกํ ติฏฺเฐยฺย
ปฐมเมว พทฺธาย ปน ยํ อุทกํ อพทฺธปจฺจยา น ติฏฺเฐยฺย
ตมฺปิ พทฺธาย ติฏฺเฐยฺย เอวเมว เย อิเม อนุปฺปนฺเน
วตฺถุสฺมึ ปฏิกจฺเจว อวีติกฺกมนตฺถาย ครุธมฺมา ปญฺญตฺตา
ภควตา เตสุ อปญฺญตฺเตสุปิ มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตา
ปญฺจ วสฺสสตานิ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย ปฏิกจฺเจว ปญฺญตฺตตฺตา
ปน อปรานิปิ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐสฺสตีติ เอวํ ปฐมํ
วุตฺตํ วสฺสสหสฺสเมว ฐสฺสตีติ ฯ วสฺสสหสฺสนฺติ เจตํ ปฏิ-
สมฺภิทปฺปเภทปตฺตขีณาสววเสเนว วุตฺตํ ฯ ตโต ปน อุตฺตรึปิ
สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสํ อนาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ
สกทาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ โสตาปนฺนวเสน วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ
ปญฺจ วสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธสทฺธมฺโม ฐสฺสติ ฯ ปริยตฺติธมฺโมปิ
ตานิเยว ฯ น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถิ นาปิ
ปริยตฺติยา สติ ปฏิเวโธ น โหติ ฯ ลิงฺคํ ปน ปริยตฺติยา
อนฺตรหิตายปิ จิรํ ปวตฺติสฺสตีติ ฯ

อนุชานามิ ภิกฺขเว ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนิโย อุปสมฺปาเทตุนฺติ
อิมาย อนุญตฺติยา ภิกฺขู ปญฺจสตา สากิยานิโย มหาปชาปติยา
สทฺธึ วิหารินิโย กตฺวา อุปสมฺปาเทสุํ ฯ อิติ ตา สพฺพาปิ
เอกโต อุปสมฺปนฺนา นาม อเหสุํ ฯ เย โข ตฺวํ โคตมีติ
อิมินา โอวาเทน โคตมี อรหตฺตํ ปตฺตา ฯ กมฺมํ น กริยตีติ
ตชฺชนียาทิ สตฺตวิธํปิ กมฺมํ น กริยติ ฯ ขมาเปนฺตีติ น
ปุน เอวรูปํ กริสฺสามาติ ขมาเปนฺติ ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว
ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีนํ กมฺมํ อาโรเปตฺวา ภิกฺขุนีนํ นิยฺยาเทตุนฺติ
เอตฺถ ตชฺชนียาทีสุ อิทํ นาม กมฺมํ เอติสฺสา กาตพฺพนฺติ
เอวํ อาโรเปตฺวา ตํทานิ ตุมฺเหว กโรถาติ นิยฺยาเทตพฺพํ ฯ
สเจ ปน อญฺญสฺมึ อาโรปิเต อญฺญํ กโรนฺติ ตชฺชนีย-
กมฺมารหสฺส นิยสกมฺมํ กโรนฺตีติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว กาเรตพฺพตํ
อาปชฺชนฺติ ฯ

กทฺทโมทเกนาติ เอตฺถ น เกวลํ กทฺทโมทเกน
วิปฺปสนฺนอุทกรชนกทฺทมาทีสุปิ เยน เกนจิ โอสิญฺจนฺตสฺส
ทุกฺกฏเมว ฯ อวนฺทิโย โส ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภิกฺขุนีสงฺเฆน
กาตพฺโพติ ภิกฺขุนีอุปสฺสเย สนฺนิปติตฺวา อสุโก นาม อยฺโย
ภิกฺขุนีนํ อปาสาทนียํ ทสฺเสติ เอตสฺส อยฺยสฺส อวนฺทิยกรณํ
รุจฺจตีติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ สาเวตพฺพํ ฯ เอตฺตาวตา อวนฺทิโย
กโต โหติ ฯ ตโต ปฏฺฐาย ยถา สามเณรํ ทิสฺวา น
วนฺทนฺติ เอวเมว ทิสฺวาปิ น วนฺทิตพฺโพ ฯ เตน ภิกฺขุนา
สมฺมา วตฺตนฺเตน ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ อคนฺตฺวา วิหาเรเยว สงฺฆํ
วา เอกปุคฺคลํ วา อุปสงฺกมิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ
ปคฺคเหตฺวา ภิกฺขุนีสงฺโฆ มยฺหํ ขมตูติ ขมาเปตพฺพํ ฯ เตน
ภิกฺขุนา ภิกฺขุนีนํ สนฺติกํ คนฺตฺวา เอโส ภิกฺขุ ตุมฺเห
ขมาเปตีติ วตฺตพฺพํ ฯ ตโต ปฏฺฐาย โส วนฺทิตพฺโพ ฯ อยเมตฺถ
สงฺเขโป ฯ วิตฺถารํ ปน กมฺมวิภงฺเค วกฺขาม ฯ โอภาเสนฺตีติ
อสทฺธมฺเมน โอภาเสนฺติ ฯ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สมฺปโยเชนฺตีติ
ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ปุริเส อสทฺธมฺเมน สมฺปโยเชนฺติ ฯ อวนฺทิย-
กรณํ วุตฺตนยเมว ฯ อาวรณนฺติ วิหารปฺปเวสนนิวารณตฺตาทิกํ
อาวรณํ ฯ น อาทิยนฺตีติ น สมฺมา สมฺปฏิจฺฉนฺติ ฯ โอวาทํ
ฐเปตุนฺติ เอตถ น ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ฐเปตพฺโพ
โอวาทนตฺถาย ปนาคตา ภิกฺขุนิโย วตฺตพฺพา อสุกา นาม
ภิกฺขุนี สาปตฺติกา อสฺสา โอวาทํ ฐเปมิ มา ตาย
สทฺธึ อุโปสถํ กริตฺถาติ ฯ กายวิวรณาทีสุปิ ทณฺฑกมฺมํ
วุตฺตนยเมว ฯ น ภิกฺขเว ภิกฺขุนิยา โอวาโท น คนฺตพฺโพติ-
อาทิ ภิกฺขุนีวิภงฺควณฺณนายํ วุตฺตเมว ฯ

ผาสุเก นเมนฺตีติ คิหิทาริกาโย วิย ถนปฏเกน
กายพนฺธเนน ผาสุเก นมนตฺถาย พนฺธนฺติ ฯ เอกปริยายกตนฺติ
เอกวารํ ปริกฺขิปนกํ ฯ วิลีเวน ปฏฺเฏนาติ สณฺเหหิ เวฬุวิลีเวหิ
กตปฏฺเฏน ฯ ทุสฺสปฏฺเฏนาติ เสตวตฺถปฏฺเฏน ฯ ทุสฺสเวณิยาติ
ทุสฺเสน กตเวณิยา ฯ ทุสฺสวฏฺฏิยาติ ทุสฺเสน กตวฏฺฏิยา ฯ
โจฬปฏฺฏาทีสุ โจฬกาสาวํ โจฬนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อฏฺฐิลฺเลนาติ
โคชงฺฆฏฺฐิเกน ฯ ชฆนนฺติ กฏิปฺปเทโส วุจฺจติ ฯ หตฺถํ
โกฏฺฏาเปนฺตีติ อคฺคพาหํ โกฏฺฏาเปตฺวา โมรปตฺตาทีหิ จิตฺตกํ
กโรนฺติ ฯ หตฺถโกจฺฉนฺติ ปิฏฺฐิหตฺถํ ฯ ปาทนฺติ ชงฺฆํ ฯ
ปาทโกจฺฉนฺติ ปิฏฺฐิปาทํ ฯ มุขลิมฺปนาทีนิ วุตฺตนยาเนว ฯ อวงฺคํ
กโรนฺตีติ อกฺขิอญฺชนิโย อวงฺคเทเส อโธมุขํ เลขํ กโรนฺติ ฯ
วิเสสกนฺติ คณฺฑปฺปเทเส วิจิตฺรสณฺฐานํ วิเสสกํ กโรนฺติ ฯ
โอโลกนเกนาติ วาตปานํ วิวริตฺวา วีถึ โอโลเกนฺติ ฯ สาโลเก
ติฏฺฐนฺตีติ ทฺวารํ วิวริตฺวา อุปฑฺฒกายํ ทสฺเสนฺติโย ติฏฺฐนฺติ ฯ
สนจฺจนฺติ นฏสมชฺชํ กาเรนฺติ ฯ เวสึ วุฏฺฐาเปนฺตีติ คณิกํ
วุฏฺฐาเปนฺติ ฯ ปานาคารํ ฐเปนฺตีติ สุรํ วิกฺกีณนฺติ ฯ สูนํ
ฐเปนฺตีติ มํสํ วิกฺกีณนฺติ ฯ อาปณนฺติ นานาภณฺฑานํ อเนกวิธํ
อาปณํ ปสาเรนฺติ ฯ ทาสํ อุปฏฺฐาเปนฺตีติ ทาสํ คเหตฺวา เตน
อตฺตโน เวยฺยาวจฺจํ กาเรนฺติ ฯ ทาสีอาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ
หริตกปตฺติกํ (๑) ปกิณนฺตีติ หริตกญฺเจว ปกฺกญฺจ ปกิณนฺติ ฯ
ปกิณฺณกาปณํ ปสาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ ฯ สพฺพนีลกาทิกถา
กถิตาเยว ฯ

ภิกฺขุนี เจ ภิกฺขเว กาลํ กโรนฺตีติอาทีสุ อยํ
ปาลิมุตฺตกวินิจฺฉโย ฯ สเจ หิ ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ โย โกจิ
กาลํ กโรนฺโต มมจฺจเยน มยฺหํ ปริกฺขาโร อุปชฺฌายสฺส
โหตุ อาจริยสฺส โหตุ สทฺธิวิหาริกสฺส โหตุ อนฺเตวาสิกสฺส
โหตุ มาตุ โหตุ ปิตุ โหตุ อญฺญสฺส วา กสฺสจิ โหตูติ
วทติ ฯ เตสํ น โหติ สงฺฆสฺเสว โหติ ฯ น หิ ปญฺจนฺนํ
สหธมฺมิกานํ อจฺจยทานํ รูหติ คิหีนํ ปน รูหติ ฯ ภิกฺขุ
# ๑. ปตฺติกญฺจ อิติปิ ฯ
ภิกฺขุนีวิหาเร กาลํ กโรติ ตสฺส ปริกฺขาโร ภิกฺขูนํเยว
โหติ ฯ ภิกฺขุนี ภิกฺขุวิหาเร กาลํ กโรติ ตสฺสา ปริกฺขาโร
ภิกฺขุนีนํเยว โหติ ฯ ปุราณมลฺลีติ ปุราเณ คิหิกาเล มลฺลสฺส
ภริยา ฯ ปุริสพฺยญฺชนนฺติ ปุริสนิมิตฺตํ ฉินฺนํ วา โหตุ อจฺฉินฺนํ
วา ปฏิจฺฉนฺนํ วา อปฺปฏิจฺฉนฺนํ วา ฯ สเจ เอตสฺมึ ฐาเน
ปุริสพฺยญฺชนนฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อุปนิชฺฌายติ ทุกฺกฏํ ฯ

อตฺตโน ปริโภคตฺถาย ทินฺนํ นาม ยํ ตุมฺเห เอว
ปริภุญฺชถาติ วตฺวา ทินฺนํ ตํ อญฺญสฺส ททโต ทุกฺกฏํ ฯ
อคฺคํ คเหตฺวา ปน ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ อสปฺปายํ สพฺพํปิ
อปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ จีวรํ เอกาหํ วา ทฺวีหํ วา ปริภุญฺชิตฺวา
ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ ปตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ

ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ ปฏิคฺคหาเปตฺวาติ หิยฺโย ปฏิคฺคเหตฺวา
ฐปิตามิสํ อชฺช อญฺญสฺมึ อนุปสมฺปนฺเน อสติ ภิกฺขูหิ
ปฏิคฺคหาเปตฺวา ภิกฺขุนีหิ ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ ภิกฺขูหิ ปฏิคฺคหิตํ
หิ ภิกฺขุนีนํ อปฏิคฺคหิตฏฺฐาเน ติฏฺฐติ ฯ ภิกฺขูนํปิ ภิกฺขุนีสุ
เอเสว นโย ฯ