ภตฺตคฺควตฺเต ฯ อนฺโตคาเม วา โหตุ วิหาเร วา
มนุสฺสานํ ปริเวสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺเตน จีวรํ ปารุปิตฺวา
กายพนฺธนเมว วฏฺฏตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ ฯ น เถเร ภิกฺขู
อนูปขชฺชาติ เถเร ภิกฺขู อติอลฺลียิตฺวา น นิสีทิตพฺพํ ฯ สเจ
มหาเถรสฺส นิสินฺนาสเนน สมกํ อาสนํ โหติ พหูสุ อาสเนสุ
สติ เอกํ เทฺว อาสนานิ ฐเปตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ ภิกฺขู คเณตฺวา
ปญฺญตฺตาสเนสุ อนิสีทิตฺวา มหาเถเรน นิสีทาหีติ วุตฺเตน
นิสีทิตพฺพํ ฯ โน เจ มหาเถโร วทติ อิทํ ภนฺเต อาสนํ
อุจฺจนฺติ วตฺตพฺพํ ฯ นิสีทาหีติ วุตฺเต นิสีทิตพฺพํ ฯ สเจ ปน
เอวํ อาปุจฺฉิเตปิ น วทติ นิสีทนฺตสฺส อนาปตฺติ ฯ
มหาเถรสฺเสว อาปตฺติ ฯ นวโก หิ เอวรูเป อาสเน อนาปุจฺฉา
นิสีทนฺโต อาปชฺชติ ยถา เถโร อาปุจฺฉิโต อนนุชานนฺโต ฯ น
สงฺฆาฏึ โอตฺถริตฺวาติ น สงฺฆาฏึ อวตฺถริตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ
อุโภหิ หตฺเถหีติ ปตฺตโธวนอุทกํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ทกฺขิโณทกํ
ปน ปุรโต อาธารเก ปตฺตํ ฐเปตฺวา คเหตพฺพํ ฯ สาธุกนฺติ
อุทกสทฺทํ อกโรนฺเตน ฯ สูปสฺส โอกาโสติ ยถา สูปสฺส โอกาโส
โหติ เอวํ มตฺตาย โอทโน คเหตพฺโพติ อตฺโถ ฯ สมกํ
สมฺปาเทหีติ อิทํ น เกวลํ สปฺปิอาทีสุ โอทเนปิก วตฺตพฺพํ ฯ
สปฺปิอาทีสุ ปน ยํ อปฺปํ โหติ เอกสฺส วา ทฺวินฺนํ วา
อนุรูปํ ตํ สพฺเพสํ สมกํ สมฺปาเทหีติ วุตฺเต มนุสฺสานํ
วิเหสา โหติ ตสฺมา ตาทิสํ สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา
คเหตฺวา เสสํ น คเหตพฺพํ ฯ น ตาว เถเรน ภุญฺชิตพฺพนฺติ
อิทํ ยํ ปริจฺฉนฺนภิกฺขุกํ ภตฺตคฺคํ ยตฺถ มนุสฺสา สพฺเพสํ
ปาเปตฺวา วนฺทิตุกามา โหนฺติ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ยํ
ปน มหาภตฺตคฺคํ โหติ ยตฺถ เอกสฺมึ ปเทเส ภุญฺชนฺติ
เอกสฺมึ ปเทเส อุทกํทิยฺยติ ตตฺถ ยถาสุขํ ภุญฺชิตพฺพํ ฯ น
ตาว เถเรน อุทกนฺติ อิทํ หตฺถโธวนอุทกํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ
อนฺตรา ปิปาสิเตน ปนคเล วิลคฺคามิเสน วา ปานียํ
ปิวิตฺวา หตฺถา น โธวิตพฺพา ฯสเจ มนุสฺสา โธวถ
ภนฺเต ปตฺตญฺจ หตฺเถ จาติ วทนฺติ ภิกฺขูวา ตุมฺเห
อุทกํ คณฺหถาติ วทนฺติ วฏฺฏติ ฯ นิวตฺตนฺเตนาติ ภตฺตคฺคโต
อุฏฺฐาย นิวตฺตนฺเตน สงฺเฆน เอวํ นิวตฺติตพฺพนฺติ ทสฺเสติ ฯ
กถํ ฯ นวเกหีติ สพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ ฯ สมฺพาเธสุ หิ ฆเรสุ
มหาเถรานํ นิกฺขมนฺโตกาโส น โหติ ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ ฯ
เอวํ นิวตฺตนฺเตหิ ปน นวเกหิ เคหทฺวาเร ฐตฺวา เถเรสุ
นิกฺขมนฺเตสุ ปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพํ ฯ สเจ ปน มหาเถรา ทูเร
นิสินฺนา โหนฺติ นวกา อนฺโตเคเห เถราสนโต ปฏฺฐาย ปาลิยา
เอว นิกฺขมิตพฺพํ ฯ กาเยน กายํ อฆเฏนฺเตหิ ยถา อนฺตเร
มนุสฺสา คนฺตุํสกฺโกนฺติ เอวํ วิรลาย ปาลิยา คนฺตพฺพํ ฯ

ปิณฺฑจาริกวตฺเต ฯ กมฺมํ วา นิกฺขิปนฺตีติ กปฺปาสํ วา
สุปฺปํ วา มุสลํ วา ยํ คเหตฺวา กมฺมํ กโรนฺติ ฐิตา
วา นิสินฺนา วา โหนฺติ ตํ นิกฺขิปนฺติ ฯ น จ
ภิกฺขาทายิกายาติ อิตฺถี วา โหตุ ปุริโส วา ภิกฺขาทานสมเย
มุขํ น โอโลเกตพฺพํ ฯ

อารญฺญกวตฺเต ฯ เสนาสนา โอตริตพฺพนฺติ วสนฏฺฐานโต
นิกฺขมิตพฺพํ ฯ ปตฺตํ ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวาติ เอตฺถ สเจ พหิคาเม
อุทกํ นตฺถิ อนฺโตคาเมเยว ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา อถ พหิคาเม
อตฺถิ พหิคาเม ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺโต โธวิตฺวา นิโรทกํ
กตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตพฺโพ ฯ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตพฺพนฺติ
สเจ ภาชนานิ นปฺปโหนฺติ ปานียเมว ปริโภชนียํปิ กตฺวา
อุปฏฺฐาเปตพฺพํ ฯ ภาชนํ อลภนฺเตน เวฬุนาฬิกายปิ
อุปฏฺฐาเปตพฺพํ ฯ ตํปิ อลภนฺตสฺส ยถา สมีเป อุทกอาวาโต
โหติ เอวํ กาตพฺพํ ฯ อรณิสหิเต สติ อคฺคึ อกาตตปิ
วฏฺฏติ ฯ ยถา จ อารญฺญกสฺส เอวํ กนฺตารํ ปฏิปนฺนสฺสาปิ
อรณิสหิตํ อิจฺฉิตพฺพํ ฯ คณวาสิโน ปน เตน วินาปิ
วฏฺฏติ ฯ นกฺขตฺตาเนว นกฺขตฺตปทานิ ฯ

เสนาสนวตฺเต ฯ ทฺวารํ นาม ยสฺมา มหาวลญฺชํ ตสฺมา
ตตฺถ อาปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ เสสานิ ปน อุทฺเทสทานาทีนิ
อาปุจฺฉิตฺวาว กาตพฺพานิ เทวสิกํ อาปุจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ อถาปิ
ภนฺเต อาปุจฺฉิตพฺพเมว โหตูติ วุตฺเต วุฑฺฒตโร สาธูติ
สมฺปฏิจฺฉติ ฯ สยเมว วา ตฺวํ ยถาสุขํ วิหราหีติ วทติ
เอวํปิ วฏฺฏติ ฯ สภาคสฺส วิสฺสาเสนาปิ วฏฺฏติเยว ฯ เยน
วุฑฺโฒ เตน ปริวตฺติตพฺพนฺติ วุฑฺฒาภิมุเขน ปริวตฺติตพฺพํ ฯ
โภชนสาลาทีสุปิ เอวเมว ปฏิปชฺชิตพฺพํ ฯ
ชนฺตาฆรวตฺเต ฯ ปริภณฺฑนฺติ พหิ ชคฺคติ ฯ

อาจมนวตฺถุสฺมึ ฯ สติ อุทเกติ เอตฺถ สเจ อุทกํ อตฺถิ
ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐานํ ปน นตฺถิ ภาชเนน อุทกํ นีหริตฺวา
อาจมิตพฺพํ ฯ ภาชเน อสติ ปตฺเตน นีหริตพฺพํ ฯ ปตฺเตปิ
อสติ อสนฺตํ นาม โหติ ฯ อิทํ อติวิวฏํ ปุรโต อญฺญํ อุทกํ
ภวิสฺสตีติ คตสฺส อุทกํ อลภนฺตสฺเสว ภิกฺขาจารเวลา โหติ
กฏฺเฐน วา เกนจิ วา ปุญฺฉิตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ ภุญฺชิตตปิ
อนุโมทนํปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ อาคตปฏิปาฏิยาติ วจฺจกุฏิยํ
ปสฺสาวฏฺฐาเน นหานติฏฺเฐติ ตีสุปิ อาคตปฏิปาฏิเยว ปมาณํ ฯ

วจฺจกุฏิวตฺเต ฯ น ทนฺตกฏฺฐํ ขาทนฺเตนาติ อยํ
วจฺจกุฏิยาปิ อวจฺจกุฏิยาปิ สพฺพตฺเถว ปฏิกฺเขโป ฯ น ผรุเสน
กฏฺเฐนาติผาลิตกฏฺเฐน วา ขเรน วา คณฺฐิเกน วา
กณฺฏเกน วา สุสิเรน วา ปูตินา วา น อวเลขิตพฺพํ ฯ
อวเลขนกฏฺฐํ ปน อคเหตฺวา ปวิฏฺฐสฺส อาปตฺติ นตฺถิ ฯ น
อาจมนสราวเกติ สพฺพสาธารณฏฺฐานํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ฯ ตตฺร
หิ อญฺเญ อญฺเญ อาคจฺฉนฺติ ตสฺมา อุทกํ น เสสิตพฺพํ ฯ
ยํ ปน สงฺฆิเกปิ วิหาเร เอกเทเส นิวทฺธคมนตฺถาย กตฏฺฐานํ
โหติ ปุคฺคลิกฏฺฐานํ วา ตสฺมึ วฏฺฏติ ฯ วิเรจนํ ปิวิตฺวา
ปุนปฺปุนํ ปวิสนฺตสฺสาปิ วฏฺฏติเยว ฯ อูหตาติ โอหนิตา
พหิ วจฺจมกฺขิตาติ อตฺโถ ฯ โธวิตพฺพาติ อุทกํ อาหริตฺวา
โธวิตพฺพา ฯ อุทกํ อตฺถิ ภาชนํ นตฺถิ อสนฺตํ นาม โหติ ฯ
ภาชนํ อตฺถิ อุทกํ นตฺถิ เอตํปิ อสนฺตํ ฯ อุภเย อสติ
อสนฺตเมว ฯ กฏฺเฐน วา เกนจิ วา ปุญฺฉิตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ เสสํ
สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
วตฺตกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธกวณฺณนา
ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก ฯ นนฺทิมุขิยา รตฺติยาติ อรุณุฏฺฐิต-
กาเล ปีติมุขา วิย รตฺติ ขายติ ฯ เตนาห นนฺทิมุขิยา
รตฺติยาติ ฯ อนฺโตปูตินฺติ อนฺโตจิตฺตสนฺตาเน กิเลสปูติสภาเวน
อนฺโตปูติ ฯ อวสฺสุตนฺติ กิเลสวสฺสนวเสน อวสฺสุตํ ฯ กสมฺพุชาตนฺติ
อากิณฺณโทสตาย สงฺกิลิฏฺฐชาตํ ฯ ยาว พาหาคหณาปิ นามาติ
อปริสุทฺธา อานนฺท ปริสาติ วจนํ สุตฺวาเยว หิ เตน
ปกฺกมิตพฺพํ สิยา เอวํ อปกฺกมิตฺวา ยาว พาหาคหณาปิ
นาม โส โมฆปุริโส อาคมิสฺสติ อจฺฉริยมิทนฺติ ทสฺเสติ ฯ น
อายตเกเนว ปปาโต โหตีติ น ปฐมเมว คมฺภีโร อนุปุพฺเพน
คมฺภีโรติ อตฺโถ ฯ ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตตีติ วีจีนํ
โอสกฺกนวฑฺฒนมริยาทเวลํ นาติกฺกมติ ฯ ตีรํ วาเหตีติ ตีรํ
อปฺเปติ อุสฺสาเทตีติ อตฺโถ ฯ อญฺญาปฏิเวโธติ อรหตฺต-
ปฏิเวโธ ฯ ฉนฺนมติวสฺสตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา ปฏิจฺฉาเทนฺโต
อญฺญํ นวํ อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ
วิวฏํ นาติวสฺสตีติ อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวา วิวรนฺโต อญฺญํ
อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ

ฐปิตํ โหติ ปาฏิโมกฺขนฺติ เอตฺถ ปุเร วา ปจฺฉา วา
ฐปิตํปิ อฐปิตํปิ โหติ เขตฺเต ฐปิตเมว ปน ฐปิตํ โหติ ตสฺมา
สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺช อุโปสโถ ปณฺณรโส ยทิ
สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺยาติ เอตฺถ ยาว
เรการํ ภณติ ตาว ฐเปตพฺพํ อิทํ หิ เขตฺตํ ฯ ยกาเร
ปน วุตฺเต ฐเปนฺเตน ปจฺฉา ฐปิตํ นาม โหติ ฯ สุณาตุ
เมติ อนารทฺเธว ฐเปนฺเตน ปุเร ฐปิตํ โหติ ฯ อมูลิกาย
ทิฏฺฐิวิปตฺติยา ปาฏิโมกฺขํ ฐเปติ อกตายาติ เตน ปุคฺคเลน
สา วิปตฺติ กตา วา โหตุ อกตา วา ปาฏิโมกฺขฏฺฐปนกสฺส
สญฺญา อมูลกวเสน อมูลกา โหติ ฯ กตากตายาติ กตญฺจ
อกตญฺจ อุภยํ คเหตฺวา วุตฺตํ ฯ ธมฺมิกํ สามคฺคึ น อุเปตีติ
กมฺมํ โกเปตุกามตาย สงฺฆกมฺเม กยิรมาเน เนว อาคจฺฉติ
น ฉนฺทํ เทติ สมฺมุขีภูโต จ ปฏิกฺโกสติ เตน ทุกฺกฏํ
อาปชฺชติ ฯ อิจฺจสฺส สาปตฺติกสฺเสว ปาฏิโมกฺขํ ฐปิตํ โหติ ฯ
ปจฺจาทิยตีติ ปุน กาตพฺพํ กมฺมนฺติ ปจฺจาทิยติ ฯ เตน
อุกฺโกฏนเกน ปาจิตฺติยํ อาปชฺชติ ฯ อิจฺจสฺสาปิ สาปตฺติกสฺเสว
ปาฏิโมกฺขํ ฐปิตํ โหติ ฯ เยหิ อากาเรหิ เยหิ ลิงฺเคหิ เยหิ
นิมิตฺเตหีติ เอตฺถ มคฺเคน มคฺคปฏิปาทนาทีสุ อาการาทิสญฺญา
เวทิตพฺพา ฯ เตน ทิฏฺเฐน เตน สุเตน ตาย ปริสงฺกายาติ
เอตฺถ ทิฏฺฐญฺจ สุตญฺจ ปาลิยํ อาคตเมว ฯ สเจ ปน เตหิ
ทิฏฺฐสุเตหิ ปริสงฺกํ อุปฺปาเทยฺย ตํ สนฺธาย วุตฺต ตาย
ปริสงฺกายาติ ฯ

อตฺตาทานํ อาทาตุกาเมนาติ เอตฺถ สาสนํ โสเธตุกาโม
ภิกฺขุ ยํ อธิกรณํ อตฺตนา อาทิยติ ตํ อตฺตาทานนฺติ
วุจฺจติ ฯ อกาโล อิมํ อตฺตาทานํ อาทาตุนฺติ เอตฺถ ราชภยํ
โจรภยํ ทุพฺภิกฺขภยํ วสฺสารตฺโตติ อยํ อกาโล วิปรีโต
กาโล ฯ อภูตํ อิทํ อตฺตาทานนฺติ อสนฺตมิทํ มยา อธมฺโม
วา ธมฺโมติ ธมฺโม วา อธมฺโมติ อวินโย วา วินโยติ
วินโย วา อวินโยติ ทุสฺสีโล วา ปุคฺคโลสีลวาติ สีลวา
ปุคฺคโล ทุสฺสีโลติ คหิโตติ อตฺโถ ฯ วิปริยาเยน ภูตํ
เวทิตพฺพํ ฯ อนตฺถสญฺหิตํ อิทํ อตฺตาทานนฺติ เอตฺถ ยํ
ชีวิตนฺตรายาย วา พฺรหฺมจริยนฺตรายาย วา สํวตฺตติ อิทํ
อนตฺถสญฺหิตํ อตฺตาทานํ วิปรีตํ อตฺถสญฺหิตํ นาม ฯ น
ลภิสฺสามิ สนฺทิฏฺเฐ สมฺภตฺเต ภิกฺขูติ อปฺเปกทา หิ
ราชภยาทีสุ เอวรูปา อตฺตโน ปกฺขสฺส อุปตฺถมฺภกา ภิกฺขู
ลทฺธธ น สกฺกา โหนฺติ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ น ลภิสฺสามีติ ฯ
อปฺเปกทา ปนเขมสุภิกฺขาทีสุ ลทฺธธ สกฺกา โหนฺติ ตํ
สนฺธาย ลภิสฺสามีติ วุตฺตํ ฯ ภวิสฺสติ สงฺฆสฺส ตโตนิทานํ
ภณฺฑนนฺติ โกสมฺพิกานํ วิย ภณฺฑนํ กลโห วิคฺคโห วิวาโท
สงฺฆเภโท จ ภวิสฺสติ ฯ ปจฺฉาปิ อวิปฺปฏิสารกรํ ภวิสฺสตีติ
สุภทฺทวุฑฺฒปพฺพชิตํ นิคฺคเหตฺวา ปญฺจสติกสงฺคีตึ กโรนฺตสฺส
มหากสฺสปตฺเถรสฺเสว ทสวตฺถุเก อธิกรเณ ทส ภิกฺขุสหสฺสานิ
นิคฺคเหตฺวา สตฺตสติกสงฺคีตึ กโรนฺตสฺส อายสฺมโต ยสสฺเสว
สฏฺฐิภิกฺขุสหสฺสานิ นิคฺคเหตฺวา สหสฺสกสงฺคีตึ กโรนฺตสฺส
โมคฺคลีปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺเสว จ ปจฺฉา สมนุสฺสรณํ อวิปฺปฏิ-
สารกรํ โหติ สาสนสฺส จ วิคตุปกฺกิเลสจนฺทิมสุริยสสฺสิรีกตาย
สํวตฺตติ ฯ

อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิมํเสนาติอาทีสุ เยน คหฏฺฐปพฺพชิเตสุ
โยโกจิ ปหโต วา โหติ คิหีนํ คณฺฑผาลนาทีนิ เวชฺชกมฺมานิ
วา กตานิ ตสฺส กายสมาจาโร อุปจิกาหิ ขาทิตตาล-
ปณฺณมิว ฉิทฺโท จ ปฏิมาสิตุํ ยตฺถ กตฺถจิ คเหตฺวา
อากฑฺฒิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย สปฺปฏิมํโส จ โหติ วิปรีโต อจฺฉิทฺโท
อปฺปฏิมํโสติ เวทิตพฺโพ ฯ วจีสมาจาโร ปน มุสาวาทโอมสวาท-
เปสุญฺญอมูลกานุทฺธํสนาทีหิ ฉิทฺโท จ สปฺปฏิมํโส จ โหติ
วิปรีโต อจฺฉิทฺโท จ อปฺปฏิมํโส จ ฯ เมตฺตํ นุโข เม
จิตฺตนฺติปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานภาวนานุโยเคน อธิคตํ
เมตฺตํ จิตฺตํ ฯ อนาฆาตนฺติ อาฆาตวิรหิตํ วิกฺขมฺภนวเสน
วิคตาฆาตนฺติ อตฺโถ ฯ อิทํ ปน อาวุโส กตฺถ วุตฺตํ ภควตาติ
อิทํ สิกฺขาปทํ กตรสฺมึ นคเร วุตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ