วสฺสาวาเส ปน อตฺถิ อาคนฺตุกวตฺตํ อตฺถิ อาวาสิก-
วตฺตํ ฯตตฺถ อาคนฺตุเกน ตาว สกฏฺฐานํ มุญฺจิตฺวา อญฺญตฺถ
คนฺตฺวา วสิตุกาเมน วสฺสูปนายิกทิวสเมว ตตฺถ น คนฺตพฺพํ ฯ
วสนฏฺฐานํวา หิ ตตฺถ สมฺพาธํ ภเวยฺย ภิกฺขาจาโร วา
น สมฺปชฺเชยฺย ฯ เตน น ผาสุกํ วิหเรยฺย ตสฺมา อิทานิ
มาสมตฺเตน วสฺสูปนายิโกภวิสฺสตีติ ตํ วิหารํ ปวิสิตพฺพํ ฯ
ตตฺถ มาสมตฺตํ วสนฺโต สเจ อุทฺเทสตฺถิโก อุทฺเทสสมฺปตฺตึ
สลฺลกฺเขตฺวา สเจ กมฺมฏฺฐานิโก กมฺมฏฺฐานสปฺปายํ สลฺลกฺเขตฺวา
สเจ ปจฺจยตฺถิโก ปจฺจยลาภํสลฺลกฺเขตฺวา อนฺโตวสฺเส สุขํ
วสิสฺสติ ฯ สกฏฺฐานโต จตตฺถ คจฺฉนฺเตน น โคจรคาโม
ฆเฏตพฺโพ น ตตฺถ มนุสฺสา วตฺตพฺพา ตุมฺเห นิสฺสาย
สลากภตฺตาทีนิ วา ยาคุขชฺชกาทีนิ วา วสฺสาวาสิกํ วา
นตฺถิ อยํ เจติยสฺส ปริกฺขาโร อยํ อุโปสถาคารสฺส อิทํ
ตาลญฺเจว สูจิ จ สมฺปฏิจฺฉถ ตุมฺหากํ วิหารนฺติ ฯ
เสนาสนมฺปน ปฏิชคฺคิตฺวา ทารุภณฺฑมตฺติกาภณฺฑานิ
ปฏิสาเมตฺวา คมิยวตฺตํ ปูเรตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ เอวํ คจฺฉนฺเตนาปิ
ทหเรหิ ปตฺตจีวรภณฺฑกาทโย อุกฺขิปาเปตฺวา เตลนาฬิกตฺตร-
ทณฺฑาทีนิ คาหาเปตฺวา ฉตฺตํ ปคฺคยฺห อตฺตานํ ทสฺเสนฺเตน
คามทฺวาเรเนว น คนฺตพฺพํ ฯ ปฏิจฺฉนฺเนน อฏวิมคฺเคน
คนฺตพฺพํ ฯ อฏวิมคฺเค อสติ คุมฺพาทีนิ มทฺทนฺเตน น
คนฺตพฺพํ ฯ คมิยวตฺตํ ปน ปูเรตฺวา วิตกฺกํ ฉินฺทิตฺวา
สุทฺธจิตฺเตน คมนวตฺเตเนว คนฺตพฺพํ ฯ สเจ ปน คามทฺวาเรน
มคฺโค โหติ ฯ คจฺฉนฺตํ ปน สปริวารํ ทิสฺวา มนุสฺสา
อมฺหากํ เถโร วิยาติ อุปธาวิตฺวา กุหึ ภนฺเต สพฺเพ
ปริกฺขาเร คเหตฺวา คจฺฉถาติ วทนฺติ ฯ เตสุ เจ เอโก
เอวํ วทติ วสฺสูปนายิกกาโล นามายํ ยตฺถ อนฺโตวสฺเส
นิพทฺธภิกฺขาจาโรภณฺฑปฏิจฺฉาทนญฺจ ลพฺภติ ตตฺถ ภิกฺขู
คจฺฉนฺตีติ ฯ ตสฺส เจ สุตฺวา เต มนุสฺสา ภนฺเต อิมสฺมึปิ
คาเม ชโน ภุญฺชติ เจวนิวาเสติ จ มา อญฺญตฺถ
คจฺฉถาติ วตฺวา มิตฺตามจฺเจ ปกฺโกสาเปตฺวา สพฺเพ สมนฺตยิตฺวา
วิหาเร นิพทฺธภตฺตญฺจ สลากภตฺตาทีนิ จ วสฺสาวาสิกญฺจ
ฐเปตฺวา อิเธว ภนฺเต วสถาติ ยาจนฺติ ฯ สพฺพํ สาทิตุํ
วฏฺฏติ ฯ สพฺพํเปตํ กปฺปิยญฺเจว อนวชฺชญฺจ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน
กุหึ คจฺฉถาติ วุตฺเต อสุกฏฺฐานนฺติ วตฺวา กสฺมา ตตฺถ
คจฺฉถาติ วุตฺเตน การณํ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ฯ อุภยํ ปเนตํ
สุทฺธจิตฺตตฺตาว อนวชฺชํ ฯ อิทํ อาคนฺตุกวตฺตํ นาม ฯ

อิทํ ปน อาวาสิกวตฺตํ ฯ ปฏิกจฺเจว หิ อาวาสิเกหิ
วิหาโรปฏิชคฺคิตพฺโพ ฯ ขณฺฑผุลฺลปฏิสงฺขรณปริภณฺฑานิ
กาตพฺพานิ ฯ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานวจฺจกุฏิปสฺสาวฏฺฐานานิ
ปธานฆรวิหารมคฺโคติ อิมานิ สพฺพานิ ปฏิชคฺคิตพฺพานิ
เจติเย สุธากมฺมํ ขุทฺทเวทิกาย เตลมกฺขนมญฺจปีฐชคฺคนนฺติ
อิทํปิ สพฺพํ กาตพฺพํ วสฺสํ วสิตุกามา อาคนฺตฺวา อุทฺเทสปริ-
ปุจฺฉากมฺมฏฺฐานานุโยคาทีนิ กโรนฺตา สุขํ วสิสฺสนฺตีติ ฯ
กตปริกมฺเมหิ อาสาฬฺหชุณฺหปญฺจมิโต ปฏฺฐาย วสฺสาวาสิกํ
ปุจฺฉิตพฺพํ ฯ กตฺถ ปุจฺฉิตพฺพํ ฯ ยโต ปกติยา ลพฺภติ ฯ เยหิ
ปน น ทินฺนปุพฺพํ เต ปุจฺฉิตุํ น วฏฺฏติ ฯ กสฺมา
ปุจฺฉิตพฺพํ ฯ กทาจิ หิ มนุสฺสา เทนฺติ กทาจิ ทุพฺภิกฺขาทีหิ
อุปทฺทูตา น เทนฺติ ตตฺถ เย น ทสฺสนฺติ เต อปุจฺฉิตฺวา
วสฺสาวาสิเก คาหิเต คหิตภิกฺขนํ ลาภนฺตราโย โหติ ตสฺมา
ปุจฺฉิตฺวาว คาเหตพฺพํ ฯ ปุจฺฉนฺเตน ตุมฺหากํ วสฺสาวาสิก-
คหณกาโล อุปกฏฺโฐติ วตฺตพฺพํ ฯ สเจ วทนฺติ ภนฺเต อิมํ
สํวจฺฉรํ ฉาตกาทีหิ อุปทฺทูตมฺหา น สกฺโกม ทาตุนฺติ
วา ยํ ปุพฺเพ เทม ตโต อูนตรํ ทสฺสามาติ วา อิทานิ
กปฺปาโส สุลโภ ยํ ปุพฺเพ เทม ตโต พหุตรํ ทสฺสามาติ
วา ตํ สลฺลกฺเขตฺวา ตทนุรูเปน นเยน เตสํ เสนาสเน
ภิกฺขูนํ วสฺสาวาสิกํ คาเหตพฺพํ ฯสเจ มนุสฺสา วทนฺติ ยสฺส
อมฺหากํ วสฺสาวาสิกํ ปาปุณาติโส เตมาสํ ปานียํ อุปฏฺฐเปตุ
วิหารมคฺคํ ชคฺคตุ เจติยงฺคณ โพธิยงฺคณานิ ชคฺคตุ โพธิรุกฺเข
อุทกํ อาสิญฺจตูติ ฯ ยสฺส วสฺสาวาสิกํ ปาปุณาติ ตสฺสา-
จิกฺขิตพฺพํ ฯ โย ปน คาโม ปฏิกฺกมฺม โยชนทฺวิโยชนนฺตเร
โหติ ฯ ตตฺร เจ กุลานิ อุปนิกฺเขปํ ฐเปตฺวา วิหาเร วสฺสาวาสิกํ
เทนฺติเยว ฯ ตานิ กุลานิ อปุจฺฉิตฺวาปิ เตสํ เสนาสเน วตฺตํ
กตฺวา วสนฺตสฺส ภิกฺขุโน วสฺสาวาสิกํคาเหตพฺพํ สเจ ปน
เตสํ เสนาสเน ปํสุกูลิโก วสติ ฯ อาคตญฺจ นํ ทิสฺวา
ตุมฺหากํ วสฺสาวาสิกํ เทมาติ วทนฺติ ฯ เตน สงฺฆสฺส
อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ สเจ ตานิ กุลานิ สงฺฆสฺส ทาตุํ น อิจฺฉนฺติ
ตุมฺหากํเยว เทมาติ วทนฺติ ฯ สภาโค ภิกฺขุ วตฺตํ กตฺวา
คณฺหาหีติ วตฺตพฺโพ ฯ ปํสุกูลิกสฺส ปเนตํ น วฏฺฏติ ฯ อิติ
สทฺธาเทยฺยทายกมนุสฺสา ปุจฺฉิตพฺพา ฯ ตตฺรุปฺปาเท ปน
กปฺปิยการกา ปุจฺฉิตพฺพา ฯ กถํ ปุจฺฉิตพฺพา ฯ กึ อาวุโส
สงฺฆสฺส ภณฺฑปฏิจฺฉาทนํ ภวิสฺสตีติ ฯ สเจ วทนฺติ ภวิสฺสติ
ภนฺเต เอเกกสฺส นวหตฺถํ สาฏกํ ทสฺสาม วสฺสาวาสิกํ
คาเหถาติ คาเหตพฺพํ ฯ สเจปิ วทนฺติ สาฏกา นตฺถิ
วตฺถุํ ปน อตฺถิ คาเหถภนฺเตติ ฯ วตฺถุมฺหิ สนฺเตปิ
คาเหตุํ วฏฺฏติเยว ฯ กปฺปิยการกานํ หิ หตฺเถ กปฺปิยภณฺฑํ
ปริภุญฺชถาติ ทินฺนวตฺถุโต ยํ ยํ กปฺปิยํ ตํ ตํ สพฺพํ
ปริภุญฺชิตุํ อนุญฺญาตํ ฯ ยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑปาตตฺถาย คิลาน-
ปจฺจยตฺถาย วา ภิกฺขูนํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ตํ จีวเร
อุปนาเมนฺเตหิสงฺฆสุฏฺฐุตายอปโลเกตฺวา อุปนาเมตพฺพํ ฯ
เสนาสนตฺถาย อุทฺทิสฺส ทินฺนํ ครุภณฺฑํ โหติ ฯ จีวรวเสเนว
ปนจตุปฺปจฺจยวเสน วา ทินฺนํ จีวเร อุปนาเมนฺตานํ
อปโลกนกมฺมกิจฺจํ นตฺถิ ฯ อปโลกนกมฺมํ กโรนฺเตหิ ปน
ปุคฺคลวเสเนว กาตพฺพํ สงฺฆวเสน น กาตพฺพํ ฯ ชาตรูป-
รชตวเสนาปิ อามกธญฺญวเสน วา อปโลกนกมฺมํ น วฏฺฏติ ฯ
กปฺปิยภณฺฑวเสเนว จีวรตณฺฑุลาทิวเสเนว จ วฏฺฏติ ฯ ตํ
ปน เอวํ กตฺตพฺพํ อิทานิ สุภิกฺขํ สุลภปิณฺฑํ ภิกฺขู
จีวเรน กิลมนฺติ เอตฺตกํ นาม ตณฺฑุลภาคํ ภิกฺขูนํ จีวรํ
กาตุํ รุจฺจติ คิลานปจฺจโย สุลโภ คิลาโน วา นตฺถิ เอตฺตกํ
นาม ตณฺฑุลภาคํ ภิกฺขูนํ จีวรํ กาตุํ รุจฺจตีติ ฯ เอวํ
จีวรปฺปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา เสนาสนสฺส กาเล โฆสิเต สนฺนิปติเต
สงฺเฆ เสนาสนคาหโก สมฺมนฺนิตพฺโพ ฯ สมฺมนฺนนฺเตหิ จ เอกํ
สมฺมนฺนิตุํ น วฏฺฏติ เทฺว สมฺมนฺนิตพฺพาติ วุตฺตํ ฯ เอวํ
หิ นวโก วุฑฺฒสฺส วุฑฺโฒ จ นวกสฺส คาเหสฺสตีติ ฯ
มหนฺเต ปน มหาวิหารสทิเส วิหาเร ตโย จตฺตาโร ชนา
สมฺมนฺนิตพฺพา ฯ กุรุนฺทิยํ ปน อฏฺฐปิ โสฬสปิ ชเน สมฺมนฺนิตุํ
วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ เตสํ สมฺมติ กมฺมวาจายปิ อปโลกนกมฺเมนปิ
วฏฺฏติเยว เตหิ สมฺมเตหิ ภิกฺขูหิ เสนาสนํ สลฺลกฺเขตพฺพํ ฯ
เจติยฆรํ โพธิฆรํ อาสนฆรํ สมฺมุชฺชนิอฏฺโฏ ทารุอฏฺโฏ วจฺจกุฏี
อิฏฺฐกสาลา วฑฺฒกีสาลา ทฺวารโกฏฺฐโก ปานียมาโฬ มคฺโค
โปกฺขรณีติ เอตานิ หิ อเสนาสนานิ ฯ วิหาโร อฑฺฒโยโค
ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา มณฺฑโป รุกฺขมูลํ เวฬุคุมฺโพติ อิมานิ
เสนาสนานีติ ตานิ คาเหตพฺพานิ ฯ คาเหนฺเตน จ ปฐมํ
ภิกฺขู คเณตุํ ภิกฺขู คเณตฺวา เสยฺยา คเณตุนฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน
คาเหตพฺพานิ ฯ สเจ สงฺฆิโก จ สทฺธาเทยฺยา จาติ เทฺว
จีวรปฺปจฺจยา โหนฺติ ฯ เตสุ ยํ ภิกฺขู ปฐมํ คณฺหิตุํ อิจฺฉนฺติ
ตํ คเหตฺวา ตสฺสปิ ฐิติกโต ปฏฺฐาย อิตโร คาเหตพฺโพ ฯ

สเจ ภิกฺขูนํ อปฺปตาย ปริเวณคฺเคน เสนาสเน
คาหิยมาเน เอกํ ปริเวณํ มหาลาภํ โหติ ฯ ทส วา ทฺวาทส
วา ติจีวรานิ ลพฺภนฺติ ฯ ตํ วิชเฏตฺวา อญฺเญสุ อลาเภสุ
อาวาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา อญฺเญสํปิ ภิกฺขูนํ คาเหตพฺพนฺติ
มหาสุมตฺเถโร อาห ฯมหาปทุมตฺเถโร ปนาห น เอวํ
กาตพฺพํ มนุสฺสา หิ อตฺตโน อาวาสชคฺคนตฺถาย ปจฺจยํ
เทนฺติ ตสฺมา อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ตตฺถ ปวิสิตพฺพนฺติ ฯ สเจ
ปเนตฺถ มหาเถโร ปฏิกฺโกสติ มา อาวุโส เอวํ คาเหถ
ภควโต อนุสิฏฺฐํ กโรถ วุตฺตํ เหตํ ภควตา อนุชานามิ
ภิกฺขเว ปริเวณคฺเคน คาเหตุนฺติ ฯ ตสฺส ปฏิกฺโกสนาย อฐตฺวา
ภนฺเต ภิกฺขู พหู ปจฺจโย มนฺโท สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ
ตํ สญฺญาเปตฺวา คาเหตพฺพเมว ฯ คาเหนฺเตน จ สมฺมเตน
ภิกฺขุนา มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ วตฺตพฺพํ ภนฺเต
ตุมฺหากํ เสนาสนํ ปาปุณาติ ปจฺจยํว คณฺหถาติ ฯอสุกกุลสฺส
จ ปจฺจโย อสุกเสนาสนญฺจ มยฺหํ ปาปุณาติ อาวุโสติ ฯ
ปาปุณาติ ภนฺเต คณฺหถ นนฺติ ฯ คณฺหามิ อาวุโสติ ฯ คหิตํ
โหติ ฯ สเจ ปน คหิตํ เต ภนฺเตติ วุตฺเต คหิตํ เมติ
วา คณฺหิสฺสถ ภนฺเตติ วุตฺเต คณฺหิสฺสามีติ วา วทติ
อคหิตํ โหตีติ มหาสุมตฺเถโร อาห ฯ มหาปทุมตฺเถโร ปนาห
อตีตานาคตวจนํ วา โหตุ วตฺตมานวจนํ วา สตุปฺปาทมตฺตํ
อาลยกรณมตฺตเมว เจตฺถ ปมาณํ ตสฺมา คหิตเมว โหตีติ ฯ
โยปิ ปํสุกูลิโก ภิกฺขุ เสนาสนํ คเหตฺวา ปจฺจยํ วิสฺสชฺเชติ ฯ
อยํปิ น อญฺญสฺมึ อาวาเส ปกฺขิปิตพฺโพ ฯ ตสฺมึเยว อาวาเส
นิกฺขิปิตพฺโพ ฯ ตสฺมึเยว ปริเวเณ อคฺคิสาลาย วา ทีฆสาลาย
วา รุกฺขมูเล วา อญฺญสฺส คาเหตุํ วฏฺฏติ ฯ ปํสุกูลิโก
วสามีติ เสนาสนํ ชคฺคิสฺสติ ฯ อิตโร ปจฺจยํ คณฺหามีติ ฯ
เอวํ ทฺวีหิ การเณหิ เสนาสนํ สุชคฺคิตตรํ ภวิสฺสติ ฯ
มหาปจฺจริยํ ปน วุตฺตํ ปํสุกูลิเก วาสตฺถาย เสนาสนํ
คณฺหนฺเต เสนาสนคาหาปเกน วตฺตพฺพํ อิธ ภนฺเต ปจฺจโย
อตฺถิ โส กึ กาตพฺโพติ ฯ เตน เหฏฺฐา อญฺญํ คาหาเปหีติ
วตฺตพฺโพ ฯ สเจ ปน กิญฺจิ อวตฺวาว วสติ ตตฺถ วุตฺถวสฺสสฺส
จสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา สาฏกํ เทนฺติ วฏฺฏติ ฯ อถ
วสฺสาวาสิกํ เทมาติ วทนฺติ ตสฺมึเสนาสเน วสฺสํ วุตฺถภิกฺขูนํ
ปาปุณาตีติ ฯ เยสํ ปน เสนาสนํ นตฺถิ เกวลํ ปจฺจยเมว
เทนฺติ ฯ เตสํ ปจฺจยํ อวสฺสาวาสิเกเสนาสเน คาเหตุํ
วฏฺฏติ ฯ มนุสฺสา ถูปํ กตฺวา วสฺสาวาสิกํ คาหาเปนฺติ ฯ
ถูโป นาม อเสนาสนํ ตสฺส สมีเป รุกฺเข วา มณฺฑเป
วา อุปนิพนฺธิตฺวา คาหาเปตพฺพํ ฯ เตน ภิกฺขุนา เจติยํ
ปฏิชคฺคิตพฺพํ ฯ โพธิรุกฺขโพธิฆรอาสนฆรสมฺมุชฺชนิอฏฺฏทารุอฏฺฏ-
วจฺจกุฏิทฺวารโกฏฺฐกปานียกุฏิ(๑)ปานียมาฬกทนฺตกฏฺฐมาฬเกสุปิ เอเสว
นโย ฯ โภชนสาลา ปน เสนาสนเมว ตสฺมา ตํ เอกสฺส
# ๑. ปานียกุฏีติ อติเรกํ มญฺเญ ฯ
วา พหุนฺนํ วา ปริจฺฉินฺทิตฺวา คาเหตุํ วฏฺฏติ ฯ สพฺพมิทํ
วิตฺถาเรน มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ เสนาสนคาหาปเกน ปน
ปาฏิปทอรุณโต ปฏฺฐาย ยาว ปุน อรุณํ น ภิชฺชติ
ตาว คาเหตพฺพํ ฯ อิทํหิ เสนาสนคาหสฺส เขตฺตํ ฯ สเจ
ปาโตว คาหิเต เสนาสเน อญฺโญ วิตกฺกจาริโก ภิกฺขุ
อาคนฺตฺวา เสนาสนํ ยาจติ ฯคหิตํ ภนฺเต เสนาสนํ วสฺสูปคโต
สงฺโฆ รมณีโย วิหาโร รุกฺขมูลาทีสุ ยตฺถ อิจฺฉถ ตตฺถ
วสถาติ วตฺตพฺโพ ฯ วสฺสูปคเตหิ อนฺโตวสฺเส นิพทฺธวตฺตํ
ฐเปตฺวา วสฺสูปคตา ภิกฺขู สมฺมุชฺชนิโย พนฺธถาติ วตฺตพฺพา ฯ
สุลภา เจ ทณฺฑกา เจว สลากาโย จ โหนฺติ ฯ เอเกเกน
ฉ ปญฺจ มุฏฺฐิสมฺมุชฺชนิโย เทฺว ติสฺโส ยฏฺฐิสมฺมุชฺชนิโย วา
พนฺธิตพฺพา ฯ ทุลฺลภา เจ โหนฺติ เทฺว ติสฺโส มุฏฺฐิสมฺมุชฺชนิโย
เอกา ยฏฺฐิสมฺมุชฺชนิ วา พนฺธิตพฺพา ฯ สามเณเรหิ ฉ ปญฺจ
อุกฺกา โกฏฺเฏตพฺพา ฯ วสนฏฺฐาเนสุ กสาวปริภณฺฑํ กาตพฺพํ ฯ
วตฺตํ กโรนฺเตหิ จ น อุทฺทิสิตพฺพํ น อุทฺทิสาเปตพฺพํ น
สชฺฌาโย กาตพฺโพ น ปพฺพาเชตพฺพํ น อุปสมฺปาเทตพฺพํ
น นิสฺสโย ทาตพฺโพ น ธมฺมสฺสวนํ กาตพฺพํ สพฺเพว
หิ เอเต สปปญฺจา นิปฺปปญฺจา หุตฺวา สมณธมฺมเมว
กริสฺสามาติ วา สพฺเพ เตรสธุตงฺคานิ สมาทิยนฺตุ เสยฺยํ
อกปฺเปตฺวา ฐานจงฺกเมหิ วีตินาเมนฺตุ มูควตฺคํ คณฺหนฺตุ
สตฺตาหกรณีเยน คตาปิ ภาชนียภณฺฑํ มา ลภนฺตูติ วา
เอวรูปํอธมฺมิกวตฺตํ น กาตพฺพํ ฯ เอวํ ปน กาตพฺพํ ฯ
ปริยตฺติธมฺโม นาม ติวิธมฺปิ สทฺธมฺมํ ปติฏฺฐาเปติ ตสฺมา
สกฺกจฺจํ อุทฺทิสถ อุทฺทิสาเปถ สชฺฌายํ กโรถ ปธานฆเร
วสนฺตานํ สงฺฆฏนํ อกตฺวา อนฺโตวิหาเร นิสีทิตฺวา อุทฺทิสถ
อุทฺทิสาเปถ สชฺฌายํ กโรถ ธมฺมสฺสวนํ สมิทฺธํ กโรถ
ปพฺพาเชนฺตา โสเธตฺวา ปพฺพชฺชํ เทถ อุปสมฺปาเทนฺตา
โสเธตฺวา อุปสมฺปทํ เทถ นิสฺสยํ ททนฺตา โสเธตฺวา นิสฺสยํ
เทถ เอโกปิ หิ กุลปุตฺโต ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ลภิตฺวา
สกลํ สาสนํ ปติฏฺฐเปสฺสติ อตฺตโน ถาเมน ยตฺตกานิ สกฺโกถ
ตตฺตกานิ ธุตงฺคานิ สมาทิยิตฺถอนฺโตวสฺสํ นาเมตํ สกลทิวสํ
รตฺติยา จ ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมยาเมสุ อปฺปมตฺเตหิ ภวิตพฺพํ วิริยํ
อารภิตพฺพํ โปราณกา มหาเถราปิ สพฺพปลิโพเธ ฉินฺทิตฺวา
อนฺโตวสฺเส เอกจาริยํ วตฺตํ ปูรยึสุ ภสฺเส มตฺตํ ชานิตฺวา
ทสวตฺถุกถาทสอสุภทสานุสฺสติโย อฏฺฐตฺตึสารมฺมณกถญฺจ กาตุํ
วฏฺฏติ อาคนฺตุกานํ วตฺตํ กาตุํ สตฺตาหกรณีเยน คตานํ
อปโลเกตฺวา ทาตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูปํ วตฺตํ กาตพฺพํ ฯ
อปิจ ภิกฺขู โอวทิตพฺพา วิคฺคาหิกปิสุณผรุสวจนานิ มา วเทถ
ทิวเส ทิวเส สีลานิ อาวชฺเชนฺตา จตุรารกฺขํ อหาเปนฺตา
มนสิการพหุลา วิหรถาติ ฯ ทนฺตกฏฺฐ ขาทนวตฺตํ อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ
อาจารวตฺตํ อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ เจติยํ วา โพธึ วา วนฺทนฺเตน
คนฺธมาลํ วา ปูเชนฺเตน ปตฺตํ วา ถวิกาย ปกฺขิปนฺเตน
น กเถตพฺพํ ฯ ภิกฺขาจารวตฺตํ อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ อนฺโตคาเม
มนุสฺเสหิ สทฺธึ ปจฺจยสญฺญุตฺตกถา วา วิสภาคกถา วา
น กเถตพฺพา ฯ รกฺขิตินฺทฺริเยหิ ภวิตพฺพํ ขนฺธกวตฺตญฺจ
เสขิยวตฺตญฺจ ปูเรตพฺพนฺติ เอวรูปาปิ พหุกาปิ นิยฺยานิกกถา
อาจิกฺขิตพฺพาติ ฯ ปจฺฉิมวสฺสูปนายิกทิวเส ปน สเจ กาลํ
โฆเสตฺวา สนฺนิปติเต สงฺเฆ โกจิ ทสหตฺถํ วตฺถํ อาหริตฺวา
วสฺสาวาสิกํ เทติ ฯ อาคนฺตุโก เจ ภิกฺขุ สงฺฆตฺเถโร โหติ
ตสฺส ทาตพฺพํ นวโก เจ โหติ สมฺมเตน ภิกฺขุนา สงฺฆตฺเถโร
วตฺตพฺโพ สเจ ภนฺเต อิจฺฉถ ปฐมภาคํ มุญฺจิตฺวา อิทํ
วตฺถํ คณฺหถาติ ฯ อมุญฺจนฺตสฺส น ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปน
ปุพฺเพ คาหิตํ มุญฺจิตฺวา คณฺหาติ เอเตเนว อุปาเยน
ทุติยตฺเถรโต ปฏฺฐาย ปริวตฺเตตฺวา ปตฺตฏฺฐาเน อาคนฺตุกสฺส
ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปฐมวสสูปคตา เทฺว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ
วา วตฺถานิ อลตฺถุํ ลทฺธํ ลทฺธํ เอเตเนว อุปาเยน
วิสฺสชฺชาเปตฺวา ยาว อาคนฺตุกสฺส สมกํ โหติ ตาว
ทาตพฺพํ ฯ เตน ปน สมเก ลทฺเธ อวสิฏฺโฐ อนุภาโค เถราสเน
ทาตพฺโพ ฯ ปจฺจุปฺปนฺเน ลาเภ สติฏฺฐิติกาย คาเหตุํ รุจฺจตีติ
กติกํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ ทุพฺภิกฺขํ โหติ ทฺวีสุปิ วสฺสูปนายิเกสุ
วสฺสูปคตา ภิกฺขู ภิกฺขาย กิลมนฺตา อาวุโส อิธ วสนฺตา
หิ สพฺเพว กิลมาม สาธุ วต เทฺว ภาคา โหม เยสํ
ญาติปวาริตฏฺฐานานิ อตฺถิ เต ตตฺถ วสิตฺวา ปวารณาย
อาคนฺตฺวาอตฺตโน ปตฺตํ วสฺสาวาสิกํ คณฺหนฺตูติ วทนฺติ ฯ เตสุ
เย ตตฺถ วสิตฺวา ปวารณาย อาคจฺฉนฺติ เตสํ อปโลกนกมฺมํ
กตฺวาฐ วสฺสาวาสิกํ ทาตพฺพํ ฯ สาทิยนฺตาปิ หิ เต ภิกฺขู
เนววสฺสาวาสิกสฺส สามิโน ขียนฺตาปิ จ อาวาสิกา เนว
อทาตุํลภนฺติ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ กติกวตฺตํ กาตพฺพํ
สเจ สพฺเพสํ โน อิธ ยาคุภตฺตํ นปฺปโหติ สภาคฏฺฐาเน
วสิตฺวา อาคจฺฉถ ตุมฺหากํ ปตฺตํ วสฺสาวาสิกํ ลภิสฺสถาติ ฯ
ตญฺเจ เอโก ปฏิพาหติ สุปฺปฏิพาหิตํ ฯ โน เจ ปฏิพาหติ
กติกา สุกตา ปจฺฉา เตสํตตฺถ วสิตฺวา อาคตานํ อปโลเกตฺวา
ทาตพฺพํ อปโลกนกาเล ปฏิพาหิตุํ น ลภตีติ ฯ ปุนปิ วุตฺตํ
สเจ ปน วสฺสูปคเตสุ เอกจฺจานํ วสฺสาวาสิเก อปาปุณนฺเต
ภิกฺขู กติกํ กโรนฺติ ฉินฺนวสฺสานํ วสฺสาวาสิกญฺจ อิทานิ
อุปฺปชฺชนกํ วสฺสาวาสิกญฺจ อิเมสํ ทาตุํ รุจฺจตีติ ฯ เอวํ กติกาย
กตาย คาหิตสทิสเมว โหติ ฯ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนญฺจ เตสเมว
ทาตพฺพนฺติ ฯ เตมาสํ ปานียํ อุปฏฺฐเปตฺวา วิหารมคฺค-
เจติยงฺคณโพธิยงฺคณาทีนิ ชคฺคิตฺวา โพธิรุกฺเข อุทกํ สิญฺจิตฺวา
ปกฺกนฺโตปิ วิพฺภมนฺโตปิ วสฺสาวาสิกํ ลภติเยว ฯ ภตินิวิฏฺฐํ (๑)
หิ เตน ตํ สงฺฆิกํ ปน อปโลกนกมฺมํ กตฺวา คาหิตํ อนฺโตวสฺเส
วิพฺภมนฺโตปิ ลภเตว ปจฺจยวเสน คาหิตุํ ปน น ลภตีติ
วทนฺติ ฯ สเจ วุตฺถวสฺโส ทิสํ คมิโก ภิกฺขุ อาวาสิกสฺส
หตฺถโต กิญฺจิเทว กปฺปิยภณฺฑํ คเหตฺวา อสุกกุเล มยฺหํ
วสฺสาวาสิกํ ปตฺตํ ตํ คณฺหถาติ วตฺวา คตฏฺฐาเน วิพฺภมติ
วสฺสาวาสํ(๒) สงฺฆิกํ โหติ ฯ สเจ ปน มนุสฺเส สมฺมุขา
สมฺปฏิจฺฉาเปตฺวา คจฺฉติ ลภติ ฯ อิทํ วสฺสาวาสิกํ อมฺหากํ
เสนาสเน วุตฺถวสฺสสฺส ภิกฺขุโน เทมาติ วุตฺเต ยสฺส คาหิตํ
ตสฺเสว โหติ ฯ สเจ ปน เสนาสนสามิกสฺส ปิยกมฺยตาย
ปุตฺตธีตาทโย พหูนิ วตฺถานิ อาหริตฺวา อมฺหากํ เสนาสเน
เทมาติ วทนฺติตตฺถ วสฺสูปคตสฺส เอกเมว วตฺถํ ทาตพฺพํ ฯ
เสสานิ สงฺฆิกานิโหนฺติ ฯ วสฺสาวาสิกฏฺฐิติกาย คาเหตพฺพานิ ฯ
ฐิติกาย อสติเถราสนโต ปฏฺฐาย คาเหตพฺพานิ ฯ เสนาสเน ว
วสฺสูปคตํ ภิกฺขุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺเนน จิตฺตปฺปสาเทน พหูนิ
วตฺถานิ อาหริตฺวา เสนาสนสฺส เทมาติ ทินฺเนสุปิ เอเสว
นโย ฯ สเจ ปน ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอตสฺส ภิกฺขุโน เทมาติ
วทนฺติ ตสฺเสว โหนฺติ ฯ เอกสฺส เคเห เทฺว วสฺสาวาสิกานิ ฯ
# ๑. ยุ. อตินิวิฏฺฐํ ฯ ๒. ยุ. วสฺสาวาสกํ ฯ
ปฐมภาโค สามเณรสฺส คาหิโต โหติ ทุติโย เถราสเน ฯ
โส เอกํ ทสหตฺถํ เอกํ อฏฺฐหตฺถํ สาฏกํ เปเสสิ วสฺสาวาสิกํ
ปตฺตํ ภิกฺขูนํ เทถาติ ฯ วิจินิตฺวา วรภาคํ สามเณรสฺส ทตฺวา
อนุภาโค เถราสเน ทาตพฺโพ ฯ สเจ ปน อุโภปิ ฆรํ เนตฺวา
โภเชตฺวา สยเมว ปาทมูเล ฐเปสิ ยํ ยสฺส ทินฺนํ ตเทว
ตสฺส โหติ ฯ อิโต ปรํ มหาปจฺจริยํ อาคตนโย โหติ ฯ
เอกสฺส ฆเร ทหรสามเณรสฺส วสฺสาวาสิกํ ปาปุณาติ ฯ โส
เจ ปุจฺฉติ อมฺหากํ วสฺสาวาสิกํ กสฺส ปตฺตนฺติ สามเณรสฺสาติ
อวตฺวา ทานกาเล ชานิสฺสตีติ วตฺวา ทานทิวเส เอกํ
มหาเถรํ เปเสตฺวา นีหราเปตพฺพํ ฯ สเจ ยสฺส วสฺสาวาสิกํ
ปตฺตํ โส วิพฺภมติ วา กาลํ วา กโรติ ฯ มนุสฺสา จ
ปุจฺฉนฺติ กสฺส อมฺหากํ วสฺสาวาสิกํ ปตฺตนฺติ ฯ เตสํ ยถาภูตํ
อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ สเจ เต วทนฺติ ตุมฺหากํ เทมาติ ฯ ตสฺส
ภิกฺขุโน ปาปุณาติ ฯ อถ สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา เทนฺติ
สงฺฆสฺส วา คณสฺส วา ปาปุณาติ ฯ สเจ วสฺสูปคตา
สุทฺธปํสุกูลิกาเยว โหนฺติ ฯ อาเนตฺวา ทินฺนํ วสฺสาวาสิกํ
เสนาสนปริกฺขารํ วา กตฺวา ฐเปตพฺพํ พิมฺโพหนาทีนิ วา
กาตพฺพานีติ ฯ อิทํ เนวาสิกวตฺตํ ฯ
เสนาสนคาหวินิจฺฉโย นิฏฺฐิโต ฯ

อุปนนฺทวตฺถุสฺมึ ฯ ตตฺถ ตยา โมฆปุริส คหิตํ อิธ
มุกฺกํ อิธ คหิตํ ตตฺร มุกฺกนฺติ เอตฺถ อยมตฺโถ ยํ ตยา
ตตฺถ เสนาสนํ คหิตํ ตํ เต คณฺหนฺเตเนว อิธ มุกฺกํ
โหติ ฯ อิธ ทานาหํ อาวุโส มุญฺจามีติ วทนฺเตน ปน ตํ
ตตฺราปิ มุกฺกํ ฯ เอวํ ตฺวํ อุภยตฺถ ปริพาหิโรติ ฯ อยํ ปเนตฺถ
วินิจฺฉโย ฯ คหเณน คหณํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ คหเณน อาลโย
ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ อาลเยน คหณํ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ อาลเยน
อาลโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯกถํ ฯ อิเธกจฺโจ วสฺสูปนายิกทิวเส
เอกสฺมึ วิหาเร เสนาสนํคเหตฺวา สามนฺตวิหารํ คนฺตฺวา
ตตฺราปิ คณฺหติ ตสฺส อิมินา คหเณน ปุริมํ คหณํ
ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ อปโร อิธ วสิสฺสามีติ อาลยมตฺตํ กตฺวา
สามนฺตวิหารํ คนฺตฺวา ตตฺเถว เสนาสนํ คณฺหติ ตสฺส อิมินา
คหเณน ปุริโม อาลโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ เอโก อิธ วสิสฺสามีติ
เสนาสนํ วา คเหตฺวา อาลยํ วา กตฺวา สามนฺตวิหารํ
คนฺตฺวา ตตฺถ เสนาสนํ คณฺหติ อิเธวิทานิ วสิสฺสามีติ
อาลยํ วา กโรติ อิจฺจสฺส อาลเยน วา คหณํ อาลเยน
วา อาลโย ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ สพฺพตฺถ ปจฺฉิเม ปจฺฉิเม คหเณ
วา อาลเยวา ติฏฺฐติ ฯ โย ปน เอกสฺมึ วิหาเร เสนาสนํ
คเหตฺวา อญฺญสฺมึ วิหาเร วสิสฺสามีติ คจฺฉติ ตสฺส อุปจาร-
สีมาติกฺกเม เสนาสนคาโห ปฏิปฺปสฺสมฺภติ ฯ ยทิ ปน สเจ
ตตฺถ ผาสุํ ภวิสฺสติ วสิสฺสามิ โน เจ อาคมิสฺสามีติ คนฺตฺวา
อผาสุกภาวํ ญตฺวา ปจฺฉา คจฺฉติ วฏฺฏติ ฯ

ติวสฺสนฺตเรนาติ เอตฺถ ติวสฺสนฺตโร นาม โย ทฺวีหิ
วสฺเสหิ มหนฺตตโร วา ทหรตโร วา โหติ ฯ โย ปน เอเกน
วสฺเสน มหนฺตตโร วา ทหรตโร วา โย วา ปน สมานวสฺโส
ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ ฯ อิเม จ สพฺเพ เอกสฺมึ มญฺเจ
วา ปีเฐ วา เทฺว เทฺว หุตฺวา นิสีทิตุํ ลภนฺติ ฯ ยํ ติณฺณนฺนํ
ปโหติ ฯ ตํ สํหาริมํ วา โหตุ อสํหาริมํ วา ฯ ตถารูเป อปิ
ผลกขณฺเฑ อนุปสมฺปนฺเนนาปิ สทฺธึ นิสีทิตุํวฏฺฏติ ฯ

หตฺถิขนกนฺติ หตฺถีนํ หตฺถิกุมฺเภ ปติฏฺฐิตํ ฯ เอวํ กตสฺส
กิเรตํ นามํ ฯ สพฺพํ ปาสาทปริโภคนฺติ สุวณฺณรชตาทิวิจิตฺรานิปิ
กวาฏานิ มญฺจปีฐานิ ตาลวณฺฏานิ สุวณฺณรชตมยานิ
ปานียฆฏานิ ปานียสราวกานิ วา ยงฺกิญฺจิ จิตฺตกมฺมกตํ สพฺพํ
วฏฺฏติ ฯ ปาสาทสฺส ทาสีทาสเขตฺตวตฺถุโคมหิสํ เทมาติ วทนฺติ ฯ
ปาเฏกฺกํคหณกิจฺจํ นตฺถิ ฯ ปาสาเท ปฏิคฺคหิเต ปฏิคฺคหิตเมว
โหติ ฯโคณกาทีนิ สงฺฆิกวิหาเร วา ปุคฺคลิกวิหาเร วา
มญฺจปีฐเกสุอตฺถริตฺวา ปริภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ ฯ ธมฺมาสเน ปน
คิหิวิกฏนีหาเรน ลพฺภติ ฯ ตตฺราปิ นิปชฺชิตุํน วฏฺฏติ ฯ

ปญฺจิมานีติ ราสิวเสน ปญฺจ ฯ สรูปวเสน ปเนตานิ
พหูนิ โหนฺติ ฯ ตตฺถ อาราโม นาม ปุปฺผาราโม วา ผลาราโม
วา ฯ อารามวตฺถุ นาม เตสํเยว อารามานํ อตฺถาย
ปริจฺฉินฺทิตฺวาฐปิโตกาโส เตสุ วา อาราเมสุ วินฏฺเฐสุ
เตสํ โปราณภูมิภาโค ฯ วิหาโร นาม ยงฺกิญฺจิ ปาสาทาทิ-
เสนาสนํ ฯ วิหารวตฺถุ นาม ตสฺส ปติฏฺฐาโนกาโส ฯ มญฺโจ
นาม มสารโก มุทฺทิกาพทฺโธ กุลีรปาทโก ฯ อาหจฺจปาทโกติ
อิเมสํ ปุพฺเพ วุตฺตานํ จตุนฺนํ มญฺจานํ อญฺญตโร ฯ ปีฐนฺนาม
มสารกาทีนํเยว จตุนฺนํ ปีฐานํอญฺญตรํ ฯ ภิสี นาม
อุณฺณภิสีอาทีนํ ปญฺจนฺนํ อญฺญตรา ฯ พิมฺโพหนํ นาม
วุตฺตปฺปการานํ พิมฺโพหนานํ อญฺญตรํ ฯ โลหกุมฺภี นาม
กาฬโลเหน วา ตมฺพโลเหน วา เยนเกนจิ โลเหน
กตา กุมฺภี ฯ โลหภาณกาทีสุปิ เอเสว นโย ฯ เอตฺถ ปน
ภาณกนฺติ อรญฺขโร วุจฺจติ ฯ วารโกติ ฆโฏ ฯ กฏาหนฺติ
กฏาหเมว ฯ วาสีอาทีสุ วลฺลีอาทีสุ จ ทูวิญฺเญยฺยํ นาม
นตฺถิ ฯ
เอวํ
ทฺวิสงฺคหานิ เทฺว โหนฺติ ตติยํ จตุสงฺคหํ
จตุตฺถํ นวโกฏฺฐาสํ ปญฺจมํ อฏฺฐเภทนํ
อิติ ปญฺจหิ ราสีหิ ปญฺจนิมฺมลโลจโน
ปญฺจวีสวิธํ นาโถ ครุภณฺฑํ ปกาสยิ ฯ
ตตฺรายํ วินิจฺฉยกถา ฯ อิทํ หิ สพฺพํปิ ครุภณฺฑํ อิธ
อวิสฺสชฺชนียํ ฯ กิฏาคิริวตฺถุสฺมึ อเวภงฺคิยนฺติ วุตฺตํ ฯ ปริวาเร
ปน
อวิสฺสชฺชนียํ อเวภงฺคิยํ ปญฺจ วุตฺตา มเหสินา
วิสฺสชฺเชนฺตสฺส ปริภุญฺชนฺตสฺส อนาปตฺติ
ปญฺหา เมสา กุสเลหิ จินฺติตาติ
อาคตํ ฯ ตสฺมา มูลเฉชฺชวเสน อวิสฺสชฺชนียํ อเวภงฺคิยนฺติ
ปริวตฺตนวเสน ปน วิสฺสชฺเชนฺตสฺส ปริภุญฺชนฺตสฺส จ อนาปตฺตีติ
เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ ฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา
อิทนฺตาว ปญฺจวิธมฺปิ จีวรปิณฺฑปาตเภสชฺชตฺถาย อุปเนตุํ น
วฏฺฏติ ฯ ถาวเรน จ ถาวรํ ครุภณฺเฑน จ ครุภณฺฑํ
ปริวตฺเตตุํ วฏฺฏติ ฯถาวเร ปน เขตฺตํ เขตฺตวตฺถุ ตฬากํ
มาติกาติ เอวรูปํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิจาเรตุํ วา สมฺปฏิจฺฉิตุํ วา
อธิวาเสตุํ วา น วฏฺฏติ ฯ กปฺปิยการเกเหว วิจาริตํ ตโต
กปฺปิยภณฺฑํ วฏฺฏติ ฯ อาราเมน ปน อารามํ อารามวตฺถุํ
วิหารํ วิหารวตฺถุนฺติ อิมานิจตฺตาริปิ ปริวตฺเตตุํ วฏฺฏติ ฯ

ตตฺรายํ ปริวตฺตนนโย ฯ สงฺฆสฺส นาฬิเกราราโม ทูเร โหติ
กปฺปิยการกา วา พหุตรํ ขาทนฺติ ฯ ยํปิ น ขาทนฺติ ตโต
สกฏเวตฺตนํ ทตฺวา อปฺปเมว อาหรนฺติ ฯ อญฺเญสํ ปน ตสฺส
อารามสฺส อวิทูรคามวาสีนํ มนุสฺสานํ วิหารสฺส สมีเป
อาราโม โหติ ฯ เต สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา สเกน อาราเมน ตํ
อารามํ ยาจนฺติ ฯ สงฺเฆน รุจฺจติ สงฺฆสฺสาติ อปโลเกตฺวา
สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ ฯ สเจปิ ภิกฺขูนํ รุกฺขสหสฺสํ โหติ มนุสฺสานํ
ปญฺจสตานิ ตุมฺหากํ อาราโม ขุทฺทโกติ น วตฺตพฺพํ ฯ
กิญฺจาปิ หิ อยํ ขุทฺทโก อถโข อิตรโต พหุตรํ อยํ
เทติ ฯ สเจปิ สมกเมว เทติ เอวํปิ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ปริภุญฺชิตุํ
สกฺกาติ คเหตพฺพเมว ฯ สเจ ปน มนุสฺสานํ พหุตรา รุกฺขา
โหนฺติ นนุ ตุมฺหากํ พหุตรา รุกฺขาติ วตฺตพฺพํ ฯ สเจ อติเรกํ
อมฺหากํ ปุญฺญํ โหตุ สงฺฆสฺส เทมาติ วทนฺติ ชานาเปตฺวา
สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ ภิกฺขูนํ รุกฺขา ผลธาริโน ฯ มนุสฺสานํ
รุกฺขา น ตาว ผลํ คณฺหนฺติ ฯ กิญฺจาปิ น คณฺหนฺติ
น จิเรน คณฺหิสฺสนฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมว ฯ มนุสฺสานํ รุกฺขา
ผลธาริโน ฯ ภิกฺขูนํ น ตาว ผลํ คณฺหนฺติ ฯ นนุ ตุมฺหากํ
รุกฺขา ผลธาริโนติ วตฺตพฺพํ ฯ สเจ คณฺหถ ภนฺเต อมฺหากํ
ปุญฺญํ ภวิสฺสตีติ เทนฺติ ชานาเปตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ
เอวํ อาราเมน อาราโมปริวตฺเตตพฺโพ ฯ เอเตเนว นเยน
อารามวตฺถถปิ วิหาโรปิ วิหารวตฺถถปิ อาราเมน ปริวตฺเตตพฺพํ ฯ
อารามวตฺถุนา จ มหนฺเตน วา ขุทฺทเกน วา อารามอาราม-
วตฺถุวิหารวิหารวตฺถุนฺติ (๑)ฯ กถํ วิหาเรน วิหาโร ปริวตฺเตตพฺโพ ฯ
สงฺฆสฺส อนฺโตคาเม เคหํ โหติ ฯ มนุสฺสานํ วิหารมชฺเฌ
ปาสาโท ฯ อุโภปิ อคฺเฆน สมกา ฯ สเจ มนุสฺสา เตน
ปาสาเทน ตํ เคหํ ยาจนฺติ ฯ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ ภิกฺขูนํเยว
มหคฺฆตรํ เคหํ โหติ ฯ มหคฺฆตรํ อมฺหากํ เคหนฺติ วุตฺเต
จ กิญฺจาปิ มหคฺฆตรํ ปพฺพชิตานํ อสารุปฺปํ น สกฺกา
ตตฺถ ปพฺพชิเตหิ วสิตุํ อิทํ ปน สารุปฺปํ คณฺหถาติ
วทนฺติ ฯ เอวํปิ สมฺปฏิจฺฉิตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ มนุสฺสานํ มหคฺฆํ
โหติ นนุ ตุมฺหากํ เคหํ มหคฺฆนฺติ วตฺตพฺพํ ฯ โหตุ ภนฺเต
อมฺหากํ ปุญฺญํ ภวิสฺสติ คณฺหถาติ วุตฺเต ปน สมฺปฏิจฺฉิตุํ
วฏฺฏติ ฯ เอวํ วิหาเรน วิหาโรปริวตฺเตตพฺโพ ฯ เอเตเนว
นเยน วิหารวตฺถถปิ อาราโมปิ อารามวตฺถถปิ วิหาเรน
ปริวตฺเตตพฺพํ ฯ วิหารวตฺถุนา จ มหคฺเฆน วา อปฺปคฺเฆน
วา วิหารวิหารวตฺถุอารามอารามวตฺถุนฺติ (๒)ฯ เอวนฺตาว ถาวเรน
ถาวรปริวตฺตนํ เวทิตพฺพํ ฯ ครุภณฺเฑน ครุภณฺฑปริวตฺตเน ปน
มญฺจปีฐํ มหนฺตํ วา โหตุ ขุทฺทกํ วา อนฺตมโส จตุรงฺคุลปาทกํ
คามทารเกหิ ปํสฺวาคารเกสุ กีฬนฺเตหิ กตํปิ สงฺฆสฺส
ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑํ โหติ ฯ สเจปิ ราชราชมหา-
มตฺตาทโย เอกปฺปหาเรเนว มญฺจสตํ วา มญฺจสหสฺสํ วา
เทนฺติ สพฺเพ กปฺปิยมญฺจา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพา ฯ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
วุฑฺฒปฏิปาฏิยา สงฺฆิกปริโภเคน ปริภุญฺชถาติ ทาตพฺพา ฯ
ปุคฺคลิกวเสน นทาตพฺพา ฯ อติเรกมญฺเจ ภณฺฑาคาราทีสุ
ปญฺญาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ นิกฺขิปิตตปิ วฏฺฏติ ฯ พหิสีมาย สงฺฆสฺส
เทมาติ ทินฺนมญฺโจ สงฺฆตฺเถรสฺส วสนฏฺฐาเน ทาตพฺโพ ฯ
ตตฺถ พหู เจ มญฺจา โหนฺติ มญฺเจน กมฺมํ นตฺถิ ฯ ยสฺส
วสนฏฺฐาเน กมฺมํ อตฺถิ ฯ ตตฺถ สงฺฆิกปริโภเคน ปริภุญฺชาติ
ทาตพฺโพ ฯ มหคฺเฆน สตคฺฆนเกน วา สหสฺสคฺฆนเกน วา
มญฺเจน อญฺญํ มญฺจสตํ ลพฺภติ ปริวตฺเตตฺวา คเหตพฺพํ ฯ
น เกวลํ มญฺเจน มญฺโจเยว อารามอารามวตฺถุวิหาร-
วิหารวตฺถุปีฐภิสีพิมฺโพหนานิปิ ปริวตฺเตตุํ วฏฺฏติ ฯ เอส นโย
ปีฐภิสีพิมฺโพหเนสุปิ ฯ เอเตสุปิ กปฺปิยากปฺปียํ วุตฺตนยเมว ฯ
ตตฺถ อกปฺปิยํ น ปริภุญฺชิตพฺพํ กปฺปิยํ สงฺฆิกปริโภเคน
ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ อกปฺปิยํ วา มหคฺฆกปฺปิยํ วา ปริวตฺเตตฺวา
วุตฺตวตฺถูนิ คเหตพฺพานิ ฯ อครุภณฺฑุปคํ ภิสีพิมฺโพหนํ นาม
นตฺถิ ฯ โลหกุมฺภี โลหภาณกํ โลหกฏาหนฺติ อิมานิ ตีณิ
มหนฺตานิ วา โหนฺตุ ขุทฺทกานิ วา อนฺตมโส ปสตมตฺตอุทก-
คณฺหนกานิปิ ครุภณฺฑานิเยว ฯ โลหวารโก ปน กาฬโลห-
ตมฺพโลหกํสโลห วฏฺฏโลหานํเยนเกนจิ กโต สีหลทีเป
ปาทคณฺหนโก ภาเชตพฺโพ ฯ ปาโท นาม มคธนาฬิยา
ปญฺจนาฬิมตฺตํ คณฺหติ ฯ ตโต อติเรกคณฺหนโก ครุภณฺฑํ ฯ
อิมานิ ตาว ปาลิอาคตานิ โลหภาชนานิ ฯ ปาลิยมฺปน
อนาคตานิปิ ภิงฺการปฏิคฺคหอุฬุงฺกทพฺพิกฏจฺฉุปาติตฏฺฏกสราวก-
สมุคฺคองฺคารกปลฺลธูมกฏจฺฉุอาทีนิ ขุทฺทกานิ วา มหนฺตานิ วา
สพฺพาเนว ครุภณฺฑานิ ฯ อยปตฺโต อยถาลกํ ตมฺพโลหถาลกนฺติ
อิมานิ ปน ภาชนียานิ กํสโลหวฏฺฏโลหภาชนวิกติ สงฺฆิก-
ปริโภเคน วา คิหิวิกฏา วา วฏฺฏติ ฯ ปุคฺคลิกปริโภเคน น
วฏฺฏติ ฯ กํสโลหาทิภาชนํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ ปริหาริยํ น วฏฺฏติ
คิหิวิกฏนีหาเรเนว ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ
ฐเปตฺวา ปน ภาชนวิกตึ อญฺญสฺมึปิ กปฺปิยโลหภณฺเฑ อญฺชนี
อญฺชนีสลากา กณฺณมลหรณี สูจิปณฺณสูจิขุทฺทกปิปฺผลิโก
ขุทฺทกอารกณฺฏกกุญฺจิกา ตาฬกตฺตรยฏฺฐิเวธโก นตฺถุทานํ
ภินฺทิวาโล โลหกฏฺฐิ โลหคุโฬ โลหปิณฺฑิ โลหจกฺกลกํ
อญฺญํปิ วิปฺปกตโลหภณฺฑํ ภาชนียํ ฯ ธูมเนตฺตโลหถาลทีปก-
รุกฺขทีปกกปลฺลกโอลมฺพกทีปกอิตฺถีปุริสติรจฺฉานคตรูปกานิ ปน
อญฺญานิ วา ภิตฺติฉทนกวาฏาทีสุ อุปเนตพฺพานิ อนฺตมโส
โลหขีลกํ อุปาทาย สพฺพานิ โลหภณฺฑานิ ครุภณฺฑานิเยว
โหนฺติ ฯ อตฺตนา ลทฺธานิปิ ปริหริตฺวา ปุคฺคลิกปริโภเคน
น ปริภุญฺชิตพฺพานิ สงฺฆิกปริโภเคน วา คิหิวิกฏานิ วา
วฏฺฏนฺติ ฯ ติปุภณฺเฑปิ เอเสว นโย ฯ ขีรปาสาณมยานิ
ตฏฺฏกสรกาทีนิ ครุภณฺฑานิเยว ฯ ฆฏกํ ปน เตลภาชนํ วา
ปาทกคณฺหนกโต อติเรกเมว ครุภณฺฑํ ฯ สุวณฺณรชต-
อารกูฏชาติผลิกภาชนานิ (๑)คิหิวิกฏานิปิ น วฏฺฏนฺติ ปเคว
สงฺฆิกปริโภเคน วา ปุคฺคลิกปริโภเคน วา ฯ เสนาสนปริโภเคน
ปน อามาสํปิ อนามาสํปิ สพฺพํ วฏฺฏติ ฯ วาสีอาทีสุ ยาย
วาสิยา ฐเปตฺวา ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนํ วา อุจฺฉุตจฺฉนํ วา
อญฺญํ มหากมฺมํ กาตุํ น สกฺกา ฯ อยํ ภาชนียา ฯ ตโต
มหตฺตริ เยนเกนจิ อากาเรน กตา วาสี ครุภณฺฑํ ฯ
ผรสุ ปน อนฺตมโส เวชฺชานํ สิราเวธนผรสุปิ ครุภณฺฑเมว ฯ
กุธาริยํผรสุสทิโส เอว วินิจฺฉโย ฯ ยา ปน อาวุธสงฺเขเปน
กตา ฯ อยํ อนามาสา ฯ กุทฺทาโล อนฺตมโส จตุรงฺคุลมตฺโตปิ
ครุภณฺฑเมว ฯ นิขาทนํ จตุรสฺสมุขํ วา โทณิมุขํ วา วงฺกํ
วา อุชุกํ วา อนฺตมโส สมฺมุชฺชนีทณฺฑกเวธนํปิ ทณฺฑพทฺธํ
เจ ครุภณฺฑเมว ฯ สมฺมุชฺชนีทณฺฑขณนกํ ปน อทณฺฑกํ
ผลมตฺตเมว ฯ ยํ สกฺกา สิปาฏิกาย ปกฺขิปิตฺวา ปริหริตุํ ตํ
ภาชนียํ ฯ สิขรํปิ นิขาทเนเนว สงฺคหิตํ ฯ เยหิ มนุสฺเสหิ
วิหาเร วาสีอาทีนิ ทินฺนานิ โหนฺติ ฯ เต เจ ฆเร ทฑฺเฒ
วา โจเรหิ วิลุตฺเต วา เทถ โน ภนฺเต อุปกรเณ ปุน
ปากติเก กริสฺสามาติ วทนฺติ ทาตพฺพา ฯ สเจ อาหรนฺติ
น วาเรตพฺพา ฯ อนาหรนฺตาปิ น โจเทตพฺพา ฯ กมฺมาร-
ตฏฺฏการจุนฺทการนฬการมณิการปตฺตพนฺธกานํ อธิกรณีมุฏฺฐิก-
สณฺฑาสตุลาทีนิ สพฺพานิ โลหมยอุปกรณานิ สงฺเฆ ทินฺน-
กาลโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑานิ ฯ ติปุโกฏฺฏกสุวณฺณการ-
จมฺมการอุปกรเณสุปิ เอเสว นโย ฯ อยํ ปน วิเสโส ฯ
ติปุโกฏฺฏกอุปกรเณสุปิติปุจฺเฉทนสตฺถกํ สุวณฺณการอุปกรเณสุ
สุวณฺณจฺเฉทนสตฺถกํ จมฺมการอุปกรเณสุ กตปริกมฺมจมฺมจฺเฉทนกํ
ขุทฺทกสตฺถนฺติ อิมานิ ภาชนีย ภณฺฑานิ ฯ นหาปิตตุนฺนการ
อุปกรเณสุปิ ฐเปตฺวา มหากตฺตรึมหาสณฺฑาสํ มหาปิปฺผลิกญฺจ
สพฺพํ ภาชนียํ ฯ มหากตฺตริอาทีนิ ครุภณฺฑานิ ฯ วลฺลีอาทีสุ ฯ
เวตฺตวลฺลีอาทิกา ยากาจิ อฑฺฒพาหุปฺปมาณา วลฺลี สงฺฆสฺส
ทินฺนา วา ตตฺถ ชาตกา วา รกฺขิตโคปิตาว ครุภณฺฑํ
โหติ ฯ สา สงฺฆกมฺเม จ เจติยกมฺเม จ กเต เจ อติเรกา
โหติ ปุคฺคลิกกมฺเมปิ อุปเนตุํ วฏฺฏติ ฯ อรกฺขิตา ปน
ครุภณฺฑเมว น โหติ ฯ สุตฺตมกจิวากนาฬิเกรหีรจมฺมมยา
รชฺชุกา วา โยตฺตานิ วา วาเก จ นาฬิเกรหีเร จ
วฏฺเฏตฺวา กตา เอกวฏฺฏา วา ทฺวิตฺติวฏฺฏา วา สงฺฆสฺส
ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑํ ฯ สุตฺตํ ปน อวฏฺเฏตฺวา ทินฺนํ
มกจิวากนาฬิเกรหีรา จ ภาชนียา ฯ เยหิ ปเนตานิ
รชฺชุกโยตฺตาทีนิ ทินฺนานิ โหนฺติ เต อตฺตโน กรณีเยน
หรนฺตา น วาเรตพฺพา ฯ โยโกจิ อนฺตมโส อฏฺฐงฺคุลิสูจิ-
ทณฺฑมตฺโตปิ เวฬุ สงฺฆสฺส ทินฺโน วา ตตฺถ ชาตโก วา
รกฺขิตโคปิโต ครุภณฺฑํ ฯ โสปิ สงฺฆกมฺเม จ เจติยกมฺเม จ
กเต อติเรโก ปุคฺคลิกกมฺเม ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ ปาทคณฺหนกเตลนาฬิ
ปน กตฺตรยฏฺฐิ อุปาหนทณฺโฑ ฉตฺตทณฺโฑ ฉตฺตสลากาติ
อิทเมตฺถ ภาชนียภณฺฑํ ฯ ทฑฺฒเคหมนุสฺสา คณฺหิตฺวา คจฺฉนฺตา
น วาเรตพฺพา ฯ รกฺขิตโคปิตเวฬฬ คณฺหนฺเตน สมกํ วา
อติเรกํ วา ถาวรํ อนฺตมโส ตํ อคฺฆนกวาลิกายปิ ผาติกมฺมํ
กตฺวา คเหตพฺโพ ฯผาติกมฺมํ อกตฺวา คณฺหนฺเตน ตตฺเถว
วลญฺเชตพฺโพ ฯ คมนกาเล สงฺฆิเก อาวาเส ฐเปตฺวา ว
คนฺตพฺพํ ฯ อสติยา คเหตฺวา คเตน ปหิณิตฺวา ทาตพฺโพ ฯ
เทสนฺตรํ คเตน สมฺปตฺตวิหาเร สงฺฆิกาวาเส ฐเปตพฺโพ ฯ
ติณนฺติ มุญฺชํ จ ปพฺพชญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสํ ยงฺกิญฺจิ
ติณํ ฯ ยตฺถ ปน ติณํ นตฺถิ ตตฺถ ปณฺเณหิ ฉาเทนฺติ
ตสฺมา ปณฺณํปิ ติเณเนว สงฺคหิตํ ฯ อิติ มุญฺชาทีสุ ยงฺกิญฺจิ
มุฏฺฐิปฺปมาณํปิ ติณํ ตาฬปณฺณาทีสุปิ เอกํ ปณฺณํปิ สงฺฆสฺส
ทินฺนํ วา ตตฺถ ชาตกํ วา พหาราเม สงฺฆสฺส ติณวตฺถุโต
ชาตติณํ วา รกฺขิตโคปิตํ ครุภณฺฑํ โหติ ฯ ตํปิ สงฺฆกมฺเม
จ เจติยกมฺเม จ กเต อติเรกํ ปุคฺคลิกกมฺเม ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ
ทฑฺฒเคหมนุสฺสา คเหตฺวา คจฺฉนฺตา น วาเรตพฺพา ฯ
อฏฺฐงฺคุลปฺปมาโณปิ ริตฺตโปฏฺฐโก ครุภณฺฑเมว ฯ มตฺติกา
ปกติมตฺติกา วา โหตุ ปญฺจวณฺณา วา สุทฺธา วา สชฺชุรส-
กุกุฏฺฐสิเลสาทีสุ วา ยงฺกิญฺจิ ทุลฺลภฏฺฐาเน อาเนตฺวา วา
ทินฺนํ ตตฺถ ชาตกํ วา รกฺขิตโคปิตํ ตาลปกฺกมตฺตํ
ครุภณฺฑํ โหติ ฯ ตํปิ สงฺฆกมฺเม จ เจติยกมฺเม จ กเต
นิฏฺฐิเต อติเรกํ ปุคฺคลิกกมฺเม ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ หิงฺคุหิงฺคุลกหริตาล-
มโนสิลาญฺชนานิ ปน ภาชนียภณฺฑานิ ฯ ทารุภณฺเฑ โย
โกจิ อฏฺฐงฺคุลสูจิทณฺฑมตฺโตปิ ทารุภณฺฑโก ทารุทุลฺลภฏฺฐาเน
สงฺฆสฺส ทินฺโน วา ตตฺถ ชาตโก วา รกฺขิตโคปิโต อยํ
ครุภณฺฑํ โหตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ มหาอฏฺฐกถายํ ปน สพฺพํปิ
ทารุเวฬุ จมฺมปาสาณาทิวิกตึ ทารุภณฺเฑน สงฺคณฺหิตฺวา เตน
โข ปน สมเยน สงฺฆสฺส อาสนฺทิโก อุปฺปนฺโน โหตีติ อิโต
ปฏฺฐาย ทารุภณฺฑวินิจฺฉโย วุตฺโต ฯ ตตฺรายํ อตฺถุทฺธาโร ฯ
อาสนฺทิโก สตฺตงฺโค ภทฺทปีฐํ ปีฐิกา เอฬกปาทปีฐํ อามลก-
วณฺฏกปีฐํ ปณฺณิกปีฐํ ผลกํ โกจฺฉํ ปลาสปีฐนฺติ อิเมสุ ตาว
ยงฺกิญฺจิ ขุทฺทกํ วา โหตุ มหนฺตํ วา สงฺฆสฺส ทินฺนํ
ครุภณฺฑํ โหติ ฯ ปลาสปีเฐน เจตฺถ กทลิปตฺตาทีนิปิ ปีฐานิปิ
สงฺคหิตานิ ฯ พฺยคฺฆจมฺมโอนทฺธํปิ วาฬรูปปริกฺขิตฺตํ รตนปสิพฺพิตํ
โกจฺฉํ ครุภณฺฑเมว ฯ จงฺกมผลกํ ทีฆผลกํ วา จีวรโธวนผลกํ
วา ฆฏนผลกํ วา ฆฏนมุคฺคโร วา ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนทณฺฑกา
ทณฺฑมุคฺคโร วา(๑) อมฺพณํ รชนโทณี อุทกปฏิจฺฉโก ทารุมโย
วา ทนฺตมโย วา เวฬุมโย วา สปาทโกปิ อปาทโกปิ สมุคฺโค
มญฺชุสา ปาทคณฺหนกโต อติเรกปฺปมาโณ กรณฺโฑ อุทกโทณี
อุทกกฏาหํ อุฬุงฺโก กฏจฺฉุ ปานียสราวกํ ปานียสงฺโขติ เอเตสุ
ยงฺกิญฺจิ สงฺเฆ ทินฺนํ ครุภณฺฑํ สงฺขถาลกํ ปน ภาชนียํ ฯ
ตถา ทารุมโย อุทกกุมฺโภ ปาทกถลิกมณฺฑลํญ ทารุมยํ วา
โหตุ ตาลปณฺณาทิมยํ วา สพฺพํ ครุภณฺฑํ ฯอาธารโก
ปตฺตปิธานํ ตาลวณฺฏํ วีชนี จงฺโคฏกํ ปจฺฉิ ยฏฺฐิสมฺมุชฺชนี
มุฏฺฐิสมฺมุชฺชนีติ เอเตสุ ยงฺกิญฺจิ ขุทฺทกํ วา มหนฺตํ วา
ทารุเวฬุปณฺณจมฺมาทีสุ เยนเกนจิ กตํ ครุภณฺฑเมว ฯ
ถมฺภตุลาโสปาณผลกาทีสุ ทารุมยํ วา ปาสาณมยํ วา ยงฺกิญฺจิ
เคหสมฺภารุปคํ (๒)โยโกจิ กฏสารโก ยงฺกิญฺจิ ภุมฺมตฺถรณํ
ยงฺกิญฺจิ อกปฺปิยจมฺมํ สงฺเฆ ทินฺนํ ครุภณฺฑํ ภุมฺมตฺถรณํ
กาตุํ วฏฺฏติ ฯ เอฬกจมฺมํ ปน ปจฺจตฺถรณคติกํปิ ครุภณฺฑเมว ฯ
# ๑. สี. ทณฺฑมุคฺคโร นาวา ฯ ๒. เคหสมฺภารรูปํ อิติปิ ฯ
กปฺปิยจมฺมานิ ภาชนียานิ ฯ กุรุนฺทิยํ ปน สพฺพํ มญฺจปฺปมาณํ
จมฺมํ ครุภณฺฑนฺติ วุตฺตํ ฯ อุทุกฺขลํ มุสลํ สุปฺปํ นิสทํ
นิสทโปตกํ ปาสาณโทณี ปาสาณกฏาหํ ตุริเวมภสฺตาทิ สพฺพํ
เปสการาทิภณฺฑํ สพฺพํ กสิภณฺฑํ สพฺพํ จกฺกยุตฺตกยานํ
ครุภณฺฑเมว ฯ มญฺจปาโท มญฺจอฏนี ปีฐปาโท ปีฐอฏนี
วาสีผรสุอาทีนํ ทณฺฑา เอเตสุ ยงฺกิญฺจิ วิปฺปกตตจฺฉนกมฺมํ
อนิฏฺฐิตเมว ภาชนียํ ฯ ตจฺฉิตมฏฺฐํ ปน ครุภณฺฑํ โหติ ฯ
อนุญฺญาตวาสิยา ปน ทณฺโฑ ฉตฺตมุฏฺฐิปณฺณํ กตฺตรยฏฺฐิ
อุปาหนา อรณิสหิตํ ธมฺมกรโก ปาทคณฺหนกโต อนติริตฺตํ
อามลกตุมฺพํ อามลกฆโฏ อลาพุกตุมฺพํ จมฺมฆโฏ อลาพุฆโฏ
วิสาณกตุมฺพนฺติ สพฺพเมตํ ภาชนียํ ตโต มหนฺตตรํ
ครุภณฺฑํ ฯ หตฺถิทนฺโต วา ยงฺกิญฺจิ วิสาณํ วา อตจฺฉิตํ
ยถาภตเมว ภาชนียํ ฯ เตหิ กตมญฺจปาทาทีสุ ปุริมสทิโสเยว
วินิจฺฉโย ฯ ตจฺฉิตนิฏฺฐิโตปิ หิงฺคุกรณฺฑโก อญฺชนีกรณฺฑโก
คณฺฐิโก คณฺฐิเวฐโน (๑)อญฺชนี อญฺชนีสลากา อุทกปุญฺฉนีติ อิทํ
สพฺพํ ภาชนียเมว ฯ มตฺติกาภณฺเฑ สพฺพมนุสฺสานํ อุปโภค-
ปริโภคํ ฆฏปิธานาทิ กุลาลภาชนํ ปตฺตกฏาหํ องฺคารกฏาหํ
ธูมธานกํ ทีปรุกฺโข ทีปกปลฺลิกา จยนิฏฺฐิกา ฉทนิฏฺฐิกา
ถูปิกาติ สงฺฆสฺส ทินฺนกาลโต ปฏฺฐาย ครุภณฺฑํ ฯ ปาท-
# ๑. คณฺฑิโก คณฺฑิเวฐโน อิติปิ?
คณฺหนกโต อนติริตฺตปฺปมาโณ ปน ฆฏโก ปตฺตํ ถาลกํ
กญฺจุโก กุณฺฑิกาติ อิทเมตฺถ ภาชนียภณฺฑํ ฯ ยถา จ
มตฺติกาภณฺเฑ เอวํ โลหภณฺเฑปิ ฯ กุณฺฑิกา ภาชนีย-
โกฏฺฐาสเมว ภชตีติ ฯ อยเมตฺถ อนุปุพฺพีกถา ฯ

ภณฺฑิกาธานมตฺเตนาติ ทฺวารพาหานํ อุปริ กเตน กโปต-
ภณฺฑิกโยชนมตฺเตน ฯ ปริภณฺฑกรณมตฺเตนาติ โคมยปริภณฺฑ-
กสาวปริภณฺฑกรณมตฺเตน ฯ ธูมกาลิกนฺติ อิทํ ยาวสฺส จิตกธูโม
น ปญฺญายติ ตาว อยํ วิหาโร เอตสฺเสวาติ เอวํ ธูมกาเล
อปโลเกตฺวา กตปริโยสิตํ วิหารํ เทนฺติ ฯ วิปฺปกตนฺติ เอตฺถ
วิปฺปกโต นาม ยาว โคปานสิโย น อาโรหนฺติ ฯ โคปานสีสุ
ปน อารูฬฺหาสุพหุกโตนามโหติ ตสฺมา ตโต ปฏฺฐาย
น ทาตพฺโพติ ฯ กิญฺจิเทว สมาทเปตฺวา กาเรสฺสติ ฯ ขุทฺทเก
วิหาเร กมฺมํ โอโลเกตฺวา ฉปฺปญฺจวสฺสิกนฺติ กมฺมํ โอโลเกตฺวา
จตุหตฺเถ วิหาเร จตุวสฺสิกํ ปญฺจหตฺเถ ปญฺจวสฺสิกํ ฉหตฺเถ
ฉวสฺสิกํ ทาตพฺพํ ฯ อฑฺฒโยโค ปน ยสฺมา สตฺตฏฺฐหตฺโถ
โหติ ตสฺมา เอตฺถ สตฺตฏฺฐวสฺสิกนฺติ วุตฺตํ ฯ สเจ ปน
โส นวหตฺโถ โหตินววสฺสิกํปิ ทาตพฺพํ ฯ มหลฺลเก ปน
ทสหตฺเถ เอกาทสหตฺเถ วิหาเร วา ปาสาเท วา ทสวสฺสิกํ
วา เอกาทสวสฺสิกํ วา ทาตพฺพํ ฯ ทฺวาทสหตฺเถ ปน ตโต
อธิเก วา โลหปาสาทสทิเสปิ ทฺวาทส วสฺสิกเมว ทาตพฺพํ น
ตโต อุตฺตรึ ฯ นวกมฺมิโก ภิกฺขุ อนฺโตวสฺเส ตํ อาวาสํ ลภติ
อุตุกาเล ปฏิพาหิตุํ น ลภติ ฯ สเจ โส อาวาโส ชิรติ
อาวาสสามิกสฺส วา ตสฺส วํเส อุปฺปนฺนสฺส วา กสฺสจิ
กเถตพฺพํ อาวาโส โว นสฺสติ ชคฺคถ เอตํ อาวาสนฺติ ฯ
สเจ โส น สกฺโกติ ภิกฺขูหิ ญาตเก วา อุปฏฺฐาเก วา
สมาทเปตฺวา ชคฺคิตพฺโพ ฯ สเจ เตปิ น สกฺโกนฺติ สงฺฆิเกน
ปจฺจเยน ชคฺคิตพฺโพ ฯ ตสฺมึปิ อสติ เอกํ อาวาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา
อวเสสา ชคฺคิตพฺพา ฯ พหู วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ สณฺฐาเปตตปิ
วฏฺฏติเยว ฯ ทุพฺภิกฺเข ภิกฺขูสุ ปกฺกนฺเตสุ สพฺเพ อาวาสา
นสฺสนฺติ ตสฺมา เอกํ วา เทฺว วา ตโย วา อาวาเส
วิสฺสชฺเชตฺวา ตโต ยาคุภตฺตจีวราทีนิ ปริภุญฺชนฺเตหิ เสสา
อาวาสา ชคฺคิตพฺพาเยว ฯ กุรุนฺทิยํ ปน วุตฺตํ สงฺฆิเก
ปจฺจเย อสติ เอโก ภิกฺขุ ตุยฺหํ เอกํ มญฺจฏฺฐานํ คเหตฺวา
ชคฺคาหีติ วตฺตพฺโพ ฯ สเจ พหุตรํ อิจฺฉติ ติภาคํ วา
อุปฑฺฒภาคํ วา ทตฺวาปิ ชคฺคาเปตพฺโพ ฯ อถ ถมฺภมตฺตเมเวตฺถ
อวสิฏฺฐํ พหุกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ น อิจฺฉติ ฯ ตุยฺหํ ปุคฺคลิกเมว
กตฺวา ชคฺค เอวํปิ หิ สงฺฆสฺส ภณฺฑกฏฺฐปนฏฺฐานญฺจ
นวกานญฺจ วสนฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ ชคฺคาเปตพฺโพ ฯ เอวํ ชคฺคิโต
ปน ตสฺมึ ชีวนฺเต ปุคฺคลิโก โหติ ฯ มเต สงฺฆิโกเยว ฯ สเจ
สทฺธิวิหาริกานํ ทาตุกาโม โหติ กมฺมํ โอโลเกตฺวา ตติยภาคํ
วา อุปฑฺฒภาคํ วา ปุคฺคลิกํ กตฺวา ชคฺคาเปตพฺโพ ฯ เอตํ
หิ สทฺธิวิหาริกานํ ทาตุํ ลภติ ฯ เอวํ ชคฺคนเก ปน อสติ
เอกํ อาวาสํ วิสฺสชฺเชตฺวาติอาทินา นเยน ชคฺคาเปตพฺโพติ ฯ
อิทํปิ จ อญฺญํ ตตฺเถว วุตฺตํ ฯ เทฺว ภิกฺขู สงฺฆิกํ ภูมึ
คเหตฺวา โสเธตฺวา สงฺฆิกํ เสนาสนํ กโรนฺติ ฯ เยน สา
ภูมิ ปฐมํ คหิตา โส สามี ฯ อุโภปิ ปุคฺคลิกํ กโรนฺติ
โสเยว สามี ฯโส สงฺฆิกํ กโรติ อิตโร ปุคฺคลิกํ กโรติ ฯ
อญฺญํ เจ พหุํ เสนาสนฏฺฐานํ อตฺถิ ปุคฺคลิกํ กโรนฺโตปิ
น วาเรตพฺโพ ฯอญฺญสฺมึ ปน ตาทิเส ปฏิรูเป ฐาเน อสติ
ตํ ปฏิพาหิตฺวา สงฺฆิกํ กโรนฺเตเนว กาตพฺพํ ฯ ยํ ปน
ตสฺส ตตฺถ วยกมฺมํกตํ ตํ ทาตพฺพํ ฯ สเจ ปน กตาวาเส
วา อาวาสกรณฏฺฐาเน วา ฉายูปกผลูปกา รุกฺขา โหนฺติ
อปโลเกตฺวา หาเรตพฺพา ฯ ปุคฺคลิกา เจ โหนฺติ สามิกา
อาปุจฺฉิตพฺพา ฯ โน เจ เทนฺติยาวตติยํ อาปุจฺฉิตฺวา รุกฺข-
อคฺฆนกํ มูลํ ทสฺสามาติ หาเรตพฺพา ฯ โย ปน สงฺฆิกํ
วลฺลีมตฺตํปิ อคเหตฺวา อาหริเมน อุปกรเณน สงฺฆิกาย ภูมิยา
ปุคฺคลิกํ วิหารํ กาเรติ ฯ อุปฑฺฒํ สงฺฆิกํ โหติ อุปฑฺฒํ
ปุคฺคลิกํ ฯ ปาสาโท เจ โหติ เหฏฺฐา ปาสาโท สงฺฆิโก
อุปริ ปุคฺคลิโก ฯ สเจ โย เหฏฺฐา ปาสาทํ อิจฺฉติ ตสฺส
โหติ ฯ อถ เหฏฺฐา จ อุปริ จ อิจฺฉติ อุภยตฺถ อุปฑฺฒํ
ลภติ ฯ เทฺว เสนาสนานิ กาเรติ เอกํ สงฺฆิกํ เอกํ ปุคฺคลิกํ
สเจ วิหาเร อุฏฺฐิเตน สงฺฆิเกน ทพฺพสมฺภาเรน กาเรติ
ตติยํ ลภติ ฯ สเจ อกตฏฺฐาเน จยํ วา ปมุขํ วา กโรติ
พหิกุฑฺเฑ อุปฑฺฒํ สงฺฆสฺส อุปฑฺฒํ ตสฺส ฯ อถ มหนฺตํ
วิสมํ สมํ ปูเรตฺวา อปเท ปทํ ทสฺเสตฺวา กตํ โหติ อนิสฺสโร
ตตฺถ สงฺโฆ ฯ

เอกํ วรเสยฺยนฺติ เอตฺถ นวกมฺมทานฏฺฐาเน วา วสฺสคฺเคน
ปตฺตฏฺฐาเน วา ยํ อิจฺฉติ ลภติ ตํ เอกํ วรเสยฺยํ
อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ
ปริโยสิเต ปกฺกมติ ตสฺเสว ตนฺติ ปุน อาคนฺตฺวา วสฺสํ
วสนฺตสฺส อนฺโตวสฺสํ ตสฺเสว ตํ ฯ อนาคจฺฉนฺตสฺส ปน
สทฺธิวิหาริกาทโย คเหตุํน ลภนฺติ ฯ
นาภิหรนฺตีติ อญฺญตฺร หริตฺวา น ปริภุญฺชนฺติ ฯ
คุตฺตตฺถายาติ ยํ ตตฺถ มญฺจปีฐาทิกํ ตสฺส คุตฺตตฺถาย ตํ
อญฺญตฺถ หริตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ตสฺมา อญฺญตฺถ หริตฺวา
สงฺฆิกปริโภเคน ปริภุญฺชนฺตสฺส นฏฺฐํ สุนฏฺฐํ ชิณฺณํ สุชิณฺณํ
สเจ อโรคํ ตสฺมึ วิหาเร ปฏิสงฺขเต ปุน ปากติกํ กาตพฺพํ ฯ
ปุคฺคลิกปริโภเคน ปริภุญฺชโต นฏฺฐํ วา ชิณฺณํ วา คีวา
โหติ ตสฺมึ ปฏิสงฺขเต ทาตพฺพเมว ฯ สเจ ตโต โคปานสิ-
อาทีนิ คเหตฺวา อญฺญสฺมึ สงฺฆิกาวาเส โยเชนฺติ โยชิตานิ
สุโยชิตานิ ฯ ปุคฺคลิกาวาเส โยเชนฺเตหิ ปน มูลํ วา ทาตพฺพํ
ปากติกํ วา กาตพฺพํ ฯ ฉฑฺฑิตวิหารโต มญฺจปีฐาทีนิ
เถยฺยจิตฺเตน คณฺหนฺโต อุทฺธาเรเยว ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพ ฯ
ปุน อาวาสิกกาเล ทสฺสามีติ คเหตฺวา สงฺฆิกปริโภเคน
ปริภุญฺชนฺตสฺส นฏฺฐํ สุนฏฺฐํ ชิณฺณํ สุชิณฺณํ อโรคํ เจ
ปากติกํ กาตพฺพํ ฯ ปุคฺคลิกปริโภเคน ปริภุญฺชนฺตสฺส นฏฺฐํ
คีวา โหติ ฯ ตโต ทฺวารวาตปานาทีนิ สงฺฆิกาวาเส วา
ปุคฺคลิกาวาเส วา โยชิตานิ ปฏิทาตพฺพานิเยว ฯ
ผาติกมฺมตฺถายาติ วุฑฺฒิกมฺมตฺถาย ฯ ผาติกมฺมํ เจตฺถ สมกํ
วา อติเรกํ วา อคฺฆนกํ มญฺจปีฐาทิเสนาสนเมว วฏฺฏติ ฯ