สติ กรณีเยติ สุกฺขกฏฺฐาทิคฺคหณกิจฺเจ สติ ฯ โปริสิยนฺติ
ปุริสปฺปมาณํ ฯ อาปทาสูติ วาฬมิคาทโย วา ทิสฺวา มคฺค-
มูฬฺโหวา ทิสา โอโลเกตุกาโม หุตฺวา ทวทาหํ วา อุทโกฆํ
อาคจฺฉนฺตํ วา ทิสฺวา เอวรูปาสุ อาปทาสุ อติอุจฺจมฺปิ รุกฺขํ
อาโรหิตุํ วฏฺฏติ ฯ

กลฺยาณวากฺกรณาติ มธุรสทฺทา ฯ ฉนฺทโส อาโรเปมาติ
เวทํ วิย สกฺกฏภาสาย วาจนามคฺคํ อาโรเปม ฯ สกาย
นิรุตฺติยาติ เอตฺถ สกา นิรุตฺติ นาม สมฺมาสมฺพุทฺเธน
วุตฺตปฺปกาโรมาคธิกโวหาโร ฯ โลกายตํ นาม สพฺพํ อุจฺฉิฏฺฐํ
สพฺพํ อนุจฺฉิฏฺฐํ เสโต กาโก กาโฬ พโก อิมินา จ อิมินา
จ การเณนาติ เอวมาทินิรตฺถกการณปฏิสํยุตฺตํ ติตฺถิยสตฺถํ ฯ
อนฺตรา อโหสีติ อนฺตริกา อโหสิ ปฏิจฺฉนฺนา ฯ
อาพาธปฺปจฺจยาติ ยสฺส อาพาธสฺส ลสุณํ เภสชฺชํ
ตปฺปจฺจยาติ อตฺโถ ฯ
ปสฺสาวปาทุกนฺติ เอตฺถ ปาทุกา อิฏฺฐกาหิปิ สิลาหิปิ
ทารูหิปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ วจฺจปาทุกายปิ เอเสว นโย ฯ
ปริเวณนฺติ วจฺจกุฏิปริกฺเขปพฺภนฺตรํ ฯ
ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพติ ทุกฺกฏวตฺถุมฺหิ ทุกฺกเฏน
ปาจิตฺติยวตฺถุมฺหิ ปาจิตฺติเยน กาเรตพฺโพ ฯ

ปหรณตฺถํ กตํ ปหรณีติ วุจฺจติ ฯ ยสฺส กสฺสจิ
อาวุธ-สงฺขาตสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ ตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ สพฺพํ
โลหภณฺฑํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ กตกญฺจ กุมฺภการิกญฺจาติ
เอตฺถ กตกํ วุตฺตเมว ฯ กุมฺภการิกาติ ธนิยสฺเสว สพฺพมตฺติ-
กามยกุฏี วุจฺจติ ฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
___________________

เสนาสนกฺขนฺธกวณฺณนา
เสนาสนกฺขนฺธเก ฯ อปญฺญตฺตํ โหตีติ อนนุญฺญาตํ
โหติ ฯวิหาโร นาม อฑฺฒโยคาทิมุตฺตโก อวเสสาวาโส ฯ
อฑฺฒโยโคติ สุปณฺณวงฺกํ เคหํ ฯ ปาสาโทติ ทีฆปาสาโท ฯ
หมฺมิยนฺติอุปริอากาสตลปติฏฺฐิตกูฏาคาโร ปาสาโทเยว ฯ คุหาติ
อิฏฺฐกคุหาสิลาคุหา ทารุคุหา ปํสุคุหา ฯ อาคตานาคตสฺส
จาตุทฺทิสสฺสสงฺฆสฺสาติ อาคตสฺส จ อนาคตสฺส จ
จาตุทฺทิสสฺส สงฺฆสฺส ฯ

อนุโมทนคาถาสุ ฯ สีตํ อุณฺหนฺติ
อุตุวิสภาควเสน วุตฺตํ ฯ สิสิเร จาปิ วุฏฺฐิโยติ เอตฺถ สิสิโรติ
สมฺผุสิตกวาโต วุจฺจติ ฯ วุฏฺฐิโยติ อุชุกเมฆวุฏฺฐิโยเอว ฯ เอตานิ
สพฺพานิ ปฏิหนฺตีติ อิมินาว ปเทน โยเชตพฺพานิ ฯ
ปฏิหญฺญตีติ วิหาเรน ปฏิหญฺญติ ฯ เลณตฺถนฺติ นิลียนตฺถํ ฯ
สุขตฺถนฺติ สีตาทิปริสฺสยาภาเวน สุขวิหารตฺถํ ฯ ฌายิตุญฺจ
วิปสฺสิตุนฺติ อิทํ ปททฺวยํ สุขตฺถญฺจาติ อิมินาว ปเทน
โยเชตพฺพํ ฯ อิทํ หิ วุตฺตํ โหติ สุขตฺถญฺจ วิหารทานํ ฯ
กตมํ สุขตฺถํ ฯ ฌายิตุํ วิปสฺสิตุญฺจ ยํ สุขํ ตทตฺถํ ฯ อถวา
ปรปเทนปิ โยเชตพฺพํ ฌายิตุํ จ วิปสฺสิตุํ จ วิหารทานํ ฯ
อิธ ฌายิสฺสนฺติ วิปสฺสิสฺสนฺตีติ ททโต วิหารทานํ สงฺฆสฺส
อคฺคํ พุทฺเธหิ วณฺณิตํ ฯ วุตฺตญฺเหตํ ฯ
โส จ สพฺพทโท โหติ โย ททาติ อุปสฺสยนฺติ
ยสฺมา จ อคฺคํ วณฺณิตํ ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโสติ
คาถา ฯ วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ เอตฺถ วิหาเร ปริยตฺติพหุสฺสุเต
จ ปฏิเวธ พหุสฺสุเต จ วาเสยฺย ฯ เตสํ อนฺนญฺจาติ ยํ
เตสํ อนุจฺฉวิกํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถญฺจ มญฺจปีฐาทีนิ
เสนาสนานิ จ ตํสพฺพํ เตสุ อุชุภูเตสุ อกุฏิลจิตฺเตสุ ฯ
ทเทยฺยาติ นิทเหยฺย ฯ ตญฺจ โข วิปฺปสนฺเนน เจตสา น
จิตฺตปฺปสาทํ วิราเธตฺวา ฯ เอวํ วิปฺปสนฺนจิตฺตสฺส หิ เต ตสฺส
ธมฺมํ เทเสนฺติ ฯเปฯ ปรินิพฺพาติ อนาสโวติ ฯ อาวิญฺฉนฉิทฺทํ

อาวิญฺฉนรชฺชุนฺติ เอตฺถ รชฺชุ นาม สเจปิ ทีปินงฺคุฏฺเฐน กตา
โหติ วฏฺฏติเยว ฯ น กาจิ น วฏฺฏติ ฯ
ตีณิ ตาฬานีติ ติสฺโส กุญฺจิกาโย ฯ ยนฺตกํ สูจิกนฺติ
เอตฺถ ยํ ยํ ชานาติ ตนฺตํ ยนฺตกํ ตสฺส วิวรณํ สูจิกญฺจ
กาตุํ วฏฺฏติ ฯ
เวทิกาวาตปานนฺนาม เจติยเวทิกาสทิสํ ฯ ชาลวาต-
ปานนฺนาม ชาลกพนฺธํ ฯ สลากวาตปานนฺนาม ถมฺภก-
วาตปานํ ฯ จกฺกลิกนฺติ เอตฺถ โจลกปาทปุญฺฉนํ พนฺธิตุํ
อนุชานามีติ อตฺโถ ฯวาตปานภิสิกนฺติ วาตปานปฺปมาเณน ภิสึ
กตฺวา พนฺธิตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ

มิฒินฺติ ปีฐผลกํ (๑) ฯ
วิทลมญฺจนฺติ เวฏฺฐมญฺจํ (๒) เวฬุวิลีเวหิ วา วีตํ ฯ
อาสนฺทิโกติ จตุรสฺสปีฐํ วุจฺจติ ฯ อุจฺจกํปิ อาสนฺทิกนฺติ
วจนโต เอกโต ภาเคน ทีฆปีฐเมว หิ อฏฺฐงฺคุลปาทกํ วฏฺฏติ
จตุรสฺสาสนฺทิโก(๓) ปน ปมาณาติกฺกนฺโตปิ วฏฺฏตีติ เวทิตพฺโพ ฯ
สตฺตงฺโค นาม ตีสุ ทิสาสุ อปสฺสยํ กตฺวา กตมญฺโจ ฯ
อยํปิปมาณาติกฺกนฺโตปิ วฏฺฏติ ฯ ภทฺทปีฐนฺติ สพฺพเวตฺตมยํ
ปีฐํ วุจฺจติ ฯ ปีฐกาติ ปิโลติกพทฺธํ ปีฐเมว ฯ เอฬกปาทก-
ปีฐนฺนามทารุปฏิกาย อุปริปาเท ฐเปตฺวา โภชนผลกํ วิย
กตปีฐํ วุจฺจติ ฯอามลกวณฺฏิกปีฐนฺนาม อามลกากาเรน โยชิตํ
พหุปาทกปีฐํ ฯ อิมานิ ตาว ปาลิยํ อาคตปีฐานิ ทารุมยํ
ปน สพฺพํปิ ปีฐํ วฏฺฏตีติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ โกจฺฉนฺติ
อุสิรมยํ วา มุญฺชมยํ (๔) วา ปพฺพชมยํ วา ฯ
อฏฺฐงฺคุลปรมํ มญฺจปฏิปาทกนฺติ เอตฺถ มนุสฺสานํ
# ๑. สี. มีฐนฺติ มีฐกํ ฯ ๒. เวตฺตมญฺจนฺติ ภเวยฺย ฯ ๓. ยุ. จตุรสฺสาสนฺธิโก ฯ
๔. ยุ. ปุญฺชมยํ ฯ
ปมาณงฺคุลเมว อฏฺฐงฺคุลํ ฯ

จิมิลิกา นาม ปริกมฺมกตาย ภูมิยา ฉวิสํรกฺขนตฺถาย
อตฺถรณํ วุจฺจติ ฯ รุกฺขตูลนฺติ สิมฺพลีรุกฺขาทีนํ เยสํ เกสญฺจิ
รุกฺขานํ ตูลํ ฯ ลตาตูลนฺติ ขีรวลฺลีอาทีนํ ยาสํ กาสญฺจิ วลฺลีนํ
ตูลํ ฯ โปฏกีตูลนฺติ เอรติณาทีนํ เยสํเกสญฺจิ ติณชาติกานํ
อนฺตมโส อุจฺฉุนลาทีนํปิ ตูลํ ฯ เอเตหิ ตีหิ สพฺพภูตคามา
สงฺคหิตา โหนฺติ ฯ รุกฺขวลฺลีติณชาติโย หิ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ
ภูตคาโม นาม นตฺถิ ฯ ตสฺมา ยสฺส กสฺสจิ ภูตคามสฺส
ตูลํ พิมฺโพหเนวฏฺฏติ ฯ ภิสึ ปน ปาปุณิตฺวา สพฺพํเปตํ
อกปฺปิยตูลนฺติ วุจฺจติ ฯ น เกวลญฺจ พิมฺโพหเน เอตํ ตูลเมว ฯ
หํสโมราทีนํ สพฺพสกุณานํสีหาทีนํ สพฺพจตุปฺปทานญฺจ
โลมํปิ วฏฺฏติ ฯ ปิยงฺคุปุปฺผพกุล ปุปฺผาทีนํ ปน ยงฺกิญฺจิ ปุปฺผํ
น วฏฺฏติ ฯ ตมาลปตฺตเมว สุทฺธเมว น วฏฺฏติ ฯ มิสฺสกํ ปน
วฏฺฏติ ฯ ภิสีนํ อนุญฺญาตํ ปญฺจวิธํ อุณฺณาทิตูลํปิ วฏฺฏติ ฯ

อฑฺฒกายิกานีติ อุปฑฺฒกายปฺปมาณานิ เยสุ กฏิโต
ปฏฺฐายยาว สีสํ อุปทหนฺติ ฯ สีสปฺปมาณนฺนาม ยสฺส
วิตฺถารโต ตีสุ กณฺเณสุ เอกํ ฐเปตฺวา ทฺวินฺนํ กณฺณานํ
อนฺตรํ มินิยมานํ วิทตฺถิ เจว จตุรงฺคุลญฺจ โหติ มชฺฌฏฺฐานํ
มุฏฺฐิรตนํ โหติ ฯ ทีฆโต ปน ทิยฑฺฒรตนํ วา ทฺวิรตนํ วาติ
กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ อยํ สีสปฺปมาณสฺส อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท ฯ อิโต
อุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ เหฏฺฐา วฏฺฏติ ฯ อคิลานสฺส สีสุปธานญฺจ
ปาทุปธานญฺจาติ ทฺวยเมว วฏฺฏติ ฯ คิลานสฺส พิมฺโพหนานิ
สนฺถริตฺวา อุปริ ปจฺจตฺถรณํ ทตฺวา นิปชฺชิตุํ วฏฺฏติ ฯ ยานิ
ปน ภิสีนํ อนุญฺญาตานิ ปญฺจ กปฺปิยตูลานิ เตหิ พิมฺโพหนํ
มหนฺตํปิ วฏฺฏตีติ ปุสฺสเทวตฺเถโร อาห ฯ วินยธรอุปติสฺสตฺเถโร
ปนพิมฺโพหนํ กริสฺสามีติ กปฺปิยตูลํ วา อกปฺปิยตูลํ วา
ปกฺขิปิตฺวา กโรนฺตสฺส ปมาณเมว วฏฺฏตีติ อาห ฯ

ปญฺจ ภิสิโยติ ปญฺจหิ อุณฺณาทีหิ ปูริตภิสิโย ฯ
ตูลคณนาย หิ เอตาสํ คณนาว วุตฺตา ฯ ตตฺถ อุณฺณคหเณน
น เกวลํ เอฬกโลมเมว คหิตํ ฐเปตฺวา ปน มนุสฺสโลมํ
ยงฺกิญฺจิ กปฺปิยากปฺปิยมํสชาตีนํ ปกฺขิจตุปฺปทานํ โลมํ สพฺพํ
อิธ อุณฺณคหเณเนว คหิตํ ฯ ตสฺมา ฉนฺนํ จีวรานํ ฉนฺนํ
อนุโลมจีวรานญฺจ อญฺญตเรน ภิสีฉวึ กตฺวา ตํ สพฺพํ
ปกฺขิปิตฺวา ภิสึ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ เอฬกโลมานิ ปน อปกฺขิปิตฺวา
กมฺพลเมว จตุคฺคุณํ วา ปญฺจคุณํ วา ปกฺขิปิตฺวา กตาปิ
อุณฺณภิสีสงฺขฺยเมว คจฺฉติ ฯ โจฬภิสีอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ นวโจฬํ
วา ปุราณโจฬํ วา สํหริตฺวา วา อนฺโต ปกฺขิปิตฺวา วา
กตา โจฬภิสี ฯ ยงฺกิญฺจิ วากํ ปกฺขิปิตฺวา กตา วากภิสี ฯ
ยงฺกิญฺจิ ติณํ ปกฺขิปิตฺวา กตา ติณภิสี ฯ อญฺญตฺร
สุทฺธตมาลปตฺตา ยงฺกิญฺจิ ปณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา กตา ปณฺณภิสีติ
เวทิตพฺพา ฯ ตมาลปตฺตํ ปน อญฺเญหิ มิสฺสเมว วฏฺฏติ ฯ
สุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ ภิสิยา ปมาณนิยโม นตฺถิ ฯ มญฺจภิสี ปีฐภิสี
ภุมฺมตฺถรณภิสี จงฺกมนภิสี ปาทปุญฺฉนภิสีติ เอตาสํ
อนุรูปโต สลฺลกฺเขตฺวา อตฺตโน รุจิวเสน ปมาณํ กาตพฺพํ ฯ
ยํ ปเนตํ อุณฺณาทิ ปญฺจวิธํ ตูลํ ภิสิยํ วฏฺฏติ ตํ มสุรเกปิ
วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ เอเตน มสุรกํ ปริภุญฺชิตุํวฏฺฏตีติ
สิทฺธํ โหติ ฯ
มญฺจภิสึ ปีเฐ สํฆรนฺตีติ ปีเฐ อตฺถรนฺติ ฯ อตฺถรณตฺถาย
หรนฺตีติปิ ยุชฺชติ ฯ อุลฺโลกํ อกริตฺวาติ เหฏฺฐา จิมิลิกํ
อทตฺวา ฯ โผสิตุนฺติ รชเนน วา หลิทฺทาย วา อุปริ ผุสิตานิ
ทาตุํ ฯ ภิตฺติกมฺมนฺติ ภิสีฉวิยา อุปริภิตฺติกมฺมํ ฯ หตฺถภิตฺตินฺติ
ปญฺจงฺคุลภิตฺตึ ฯ