ตตฺถ อปโลกนกมฺมํ อปโลเกตฺวาว กาตพฺพํ ญตฺติ-
กมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ ฯ ญตฺติกมฺมํปิ เอกํ ญตฺตึ ฐเปตฺวา
กาตพฺพํ อปโลกนกมฺมาทิวเสน น กาตพฺพํ ฯ ญตฺติทุติยกมฺมํ
ปน อปโลเกตฺวา กตฺตพฺพมฺปิ อตฺถิ อกตฺตพฺพมฺปิ อตฺถิ ฯ
ตตฺถ สีมาสมฺมติ สีมาสมูหนนํ กฐินทานํ กฐินุพฺภาโร
กุฏิวตฺถุเทสนา วิหารวตฺถุเทสนาติ อิมานิ ฉ กมฺมานิ
ครุกานิ อปโลเกตฺวา กาตุํน วฏฺฏติ ฯ ญตฺติทุติยกมฺมวาจํ
สาเวตฺวาว กาตพฺพานิ ฯ อวเสสา เตรสสมฺมติโย เสนาสน-
คาหกมตกจีวรทานาทิสมฺมติโย จาติ เอวรูปานิ ลหุกกมฺมานิ
อปโลเกตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ ญตฺติกมฺม ญตฺติจตุตฺถกมฺมวเสน
ปน น กาตพฺพเมว ฯ ญตฺติจตุตฺถกมฺมํญตฺตึ จ ติสฺโส จ
กมฺมวาจาโย สาเวตฺวาว กาตพฺพํ ฯ อปโลกนกมฺมาทิวเสน น
กาตพฺพนฺติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถารโต ปน อิมานิ
จตฺตาริ กมฺมานิ กตีหากาเรหิ วิปชฺชนฺตีติ อาทินา นเยน
ปริวาราวสาเน กมฺมวคฺเค เอเตสํ วินิจฺฉโย อาคโตเยว ฯ
ยมฺปน ตตฺถ อนุตฺตานํ ตํ กมฺมวคฺเคเยว วณฺณยิสฺสาม ฯ
เอวญฺหิ สติ น อฏฺฐาเน วณฺณนา ภวิสฺสติ ฯอาทิโต
ปฏฺฐาย จ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส วิญฺญาตตฺตา สุวิญฺเญยฺโย
ภวิสฺสติ ฯ

วิวาทาธิกรณสฺส กึ มูลนฺติอาทีนิ ปาลิยา วเสเนว
เวทิตพฺพานิ ฯ วิวาทาธิกรณํ สิยา กุสลนฺติอาทีสุ เยน วิวทนฺติ
โส จิตฺตุปฺปาโท วิวาโท สมเถหิ จ อธิกรณียตาย อธิกรณนฺติ-
เอวมาทินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อาปตฺตาธิกรณํ สิยา
อกุสลํ สิยา อพฺยากตํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ
เอตฺถ สนฺธาย ภาสิตวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ยสฺมึ หิ
ปฐวีขณนาทิเก อาปตฺตาธิกรเณ กุสลจิตฺตํ องฺคํ โหติ ตสฺมึ
สติ น สกฺกา วตฺตุํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ ฯ
ตสฺมา นยิทํ องฺคปโหนกจิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ อิทํ ปน
สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ยนฺตาว อาปตฺตาธิกรณํ โลกวชฺชํ ตํ
เอกนฺตโต อกุสลเมว ตตฺถ สิยา กุสลนฺติ วิกปฺโป นตฺถิ ฯ
ยมฺปน ปณฺณตฺติวชฺชํ ตํ ยสฺมา สญฺจิจฺจ อิทํ อาปตฺตึ
วีติกฺกมามีติ วีติกฺกมนฺตสฺเสว อกุสลํ โหติ ฯ อสญฺจิจฺจ ปน
กิญฺจิ อชานนฺตสฺส สหเสยฺยาทิวเสน อาปชฺชนโต อพฺยากตํ
โหติ ฯ ตสฺมา ตตฺถ สญฺจิจฺจาสญฺจิจฺจวเสน อิมํ วิกปฺปภาวํ
สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ อาปตฺตาธิกรณํ สิยา อกุสลํ สิยา
อพฺยากตํ นตฺถิ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ ฯ สเจ ปน ยํ
กุสลจิตฺโต อาปชฺชติ อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ กุสลนฺติ
วเทยฺย ฯ อจิตฺตกานํ เอฬกโลมปทโสธมฺมเทสนาทิสมุฏฺฐานานํปิ
กุสลจิตฺตํ อาปชฺเชยฺย น จ ตตฺถ วิชฺชมานํปิ กุสลจิตฺตํ
อาปตฺติยา องฺคํ ฯ กายวจีวิญฺญตฺติวเสน ปน จลิตปวตฺตานํ
กายวาจานํอญฺญตรเมว องฺคํ ฯ ตญฺจ รูปกฺขนฺธปริยา-
ปนฺนตฺตา อพฺยากตนฺติ ยํ ชานนฺโตติอาทิมฺหิ ปน อยมตฺโถ ฯ
ยํ จิตฺตํ อาปตฺติยา องฺคํ โหติ เตน วตฺถุํ ชานนฺโต อิทํ
วีติกฺกมามีติ จ วีติกฺกมากาเรน สทฺธึ ชานนฺโต สญฺชานนฺโต
วีติกฺกมเจตนาวเสน เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา อุปกฺกมวเสน
มทฺทนฺโต อภิวิตริตฺวา นิราสงฺกจิตฺตํ เปเสตฺวา ยํ อาปตฺตาธิ-
กรณํ วีติกฺกมติ อาปชฺชติ ฯ ตสฺส เอวํ วีติกฺกมโต โย
วีติกฺกโม อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ อกุสลํ ฯ อพฺยากต-
วาเรปิ ยํ จิตฺตํ อาปตฺติยา องฺคํ โหติ ตสฺส อภาเวน
อชานนฺโตวีติกฺกมากาเรน จ สทฺธึ อชานนฺโต อสญฺชานนฺโต
อาปตฺติองฺคภูตายวีติกฺกมเจตนายาภาเวน อเจเตตฺวา สญฺจิจฺจ
มทฺทนสฺส อภาเวน อนภิวิตริตฺวา นิราสงฺกจิตฺตํ อเปเสตฺวา ยํ
อาปตฺตาธิกรณํ วีติกฺกมติ อาปชฺชติ ฯ ตสฺส เอวํ วีติกฺกมโต
โย วีติกฺกโม อิทํ วุจฺจติ อาปตฺตาธิกรณํ อพฺยากตนฺติ ฯ
อยํ วิวาโท โน อธิกรณนฺติ-อาทีสุ สมเถหิ อธิกรณียตาย
อภาวโต โน อธิกรณนฺติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ

ยาวติกา ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตาติ เอตฺถ จตุวคฺคกรเณ กมฺเม
จตฺตาโร ปญฺจวคฺคกรเณ ปญฺจ ทสวคฺคกรเณ ทส วีสติ-
วคฺคกรเณ วีสติ ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตาติ เวทิตพฺพา ฯ
สุปริคฺคหิตนฺติ สุฏฺฐุปริคฺคหิตํ กตฺวา ปฏิจฺฉิตพฺพํ ฯ
ปฏิจฺฉิตฺวา จ ปน อชฺช ภณฺฑกํ โธวาม อชฺช ปตฺตํ
ปจาม อชฺเชโก ปลิโพโธ อตฺถีติ มานนิคฺคหตฺถาย กติปาหํ
อติกฺกเมตพฺพํ ฯ

อนนฺตานิ เจว ภสฺสานิ ชายนฺตีติ อปริมาณานิ อิโต จิโต
จ วจนานิ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ภาสานีติปิ ปาโฐ ฯ อยเมวตฺโถ ฯ
อุพฺพาหิกาย สมฺมนฺนิตพฺโพติ อปโลเกตฺวา วา สมฺมนฺนิตพฺโพ
ปรโต วุตฺตาย ญตฺติทุติยาย วา กมฺมวาจาย ฯ เอวํ สมฺมเตหิ
ปน ภิกฺขูหิ วิสุํ นิสีทิตฺวา วา ตสฺสาเยว วา ปริสาย
อญฺเญหิ น กิญฺจิ กเถตพฺพนฺติ สาเวตฺวา ตํ อธิกรณํ
วินิจฺฉิตพฺพํ ฯ

ตตฺรสฺสาติ ตสฺสํ ปริสติ ภเวยฺย ฯ เนว สุตฺตํ อาคตนฺติ
น มาติกา อาคตา ฯ โน สุตฺตวิภงฺโคติ วินโย น ปคุโณ ฯ
พฺยญฺชนฉายาย อตฺถํ ปฏิพาหตีติ พฺยญฺชนมตฺตเมว คเหตฺวา
อตฺถํ ปฏิเสเธติ ฯ ชาตรูปรชตเขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณาทีสุ วินยธเรหิ
ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา การิยมาเน ทิสฺวา กิมิเม อาปตฺติยา
กาเรถ นนุ ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา ปฏิวิรตา โหนฺตีติ เอวํ
สุตฺเต ปฏิวิรติ มตฺตเมว วุตฺตํ นตฺถิ เอตฺถ อาปตฺตีติ วทติ ฯ
อปโร ธมฺมกถิโก สุตฺตสฺส อาคตตฺตา โอลมฺเพตฺวา นิวาเสนฺตานํ
อาปตฺติยาอาโรปิยมานาย กิมิเมสํ อาโรเปถ นนุ ปริมณฺฑลํ
นิวาเสสฺสามีติสิกฺขา กรณียาติ เอวํ สิกฺขากรณมตฺตเมเวตฺถ
วุตฺตํ นตฺถิ เอตฺถ อาปตฺตีติ วทติ ฯ

ยถา พหุตรา ภิกฺขูติ เอตฺถ เอเกนปิ อธิกา พหุตราว ฯ
โก ปน วาโท ทฺวีหิ ตีหิ ฯ
สญฺญตฺติยาติ สญฺญาปนตฺถาย ฯ คูฬฺหกนฺติอาทีสุ
อลชฺชุสฺสนฺนาย ปริสาย คูฬฺหโก สลากคาโห กาตพฺโพ ฯ
ลชฺชุสฺสนฺนาย วิวฏโก ฯ พาลุสฺสนฺนาย สกณฺณชปฺปโก ฯ
วณฺณาวณฺณาโย กตฺวาติ ธมฺมวาทีนญฺจ อธมฺมวาทีนญฺจ
สลากาโย นิมิตฺตสญฺญํ อาโรเจตฺวา อญฺญมญฺญํ วิสภาคา
กาตพฺพา ฯ ตโต ตา สพฺพาปิ จีวรโภเค กตฺวา วุตฺตนเยเนว
คาเหตพฺพา ฯ ทุคฺคโหติ ปจฺจุกฺกฑฺฒิตพฺพนฺติ ทุคฺคหิตา สลากาโยติ
วตฺวา ปุน คาเหตฺวา ยาวตติยํ คาเหตพฺพา ฯ สุคฺคโหติ
สาเวตพฺพนฺติ เอกสฺมึปิ ธมฺมวาทิสฺมึ อติเรเก ชาเต สุคฺคหิตา
สลากาโยติ สาเวตพฺพํ ฯ ยถา จ เต ธมฺมวาทิโน วทนฺติ
ตถา ตํ อธิกรณํ วูปสเมตพฺพนฺติ ฯอถ ยาวตติยํปิ อธมฺม-
วาทิโน พหุตราว โหนฺติ ฯ อชฺช อกาโล เสฺว ชานิสฺสามาติ
วุฏฺฐหิตฺวา อลชชีนํ ปกฺขํ วิเภทตฺถาย ธมฺมวาทิปกฺขํ ปริเยสิตฺวา
ปุนทิวเส สลากคาโห กาตพฺโพ ฯ อยํ คูฬฺหโก สลากคาโห ฯ
สกณฺณชปฺปเก ปน คหิเต วตฺตพฺโพติ เอตฺถ สเจ สงฺฆตฺเถโร
อธมฺมวาทิสลากํ คณฺหาติโส เอวํ อวโพเธตพฺโพ ภนฺเต
ตุมฺเห มหลฺลกา วโย อนุปฺปตฺตา ตุมฺหากํ เอตํ น
ยุตฺตํ อยํ ปน อธมฺมวาทิ สลากาติ ฯ ตสฺส อิตรา สลากา
ทสฺเสตพฺพา ฯ สเจ โส ตํ คณฺหาติ ทาตพฺพา ฯ อถ เนว
อวพุชฺฌติ ฯ ตโต มา กสฺสจิ อาโรเจหีติ วตฺตพฺโพ ฯ เสสํ
วุตฺตนยเมว ฯ วิวฏโกติ(๑) วิวฏตฺโถเยว ฯ
# ๑. ม. วิวฏเก ฯ

ปาราชิกสามนฺตํ วาติ เอตฺถ เมถุนธมฺเม ปาราชิกสามนฺตํ
นาม ทุกฺกฏํ โหติ ฯ เสเสสุ อทินฺนาทานาทีสุ ถุลฺลจฺจยํ ฯ
นิเวเฐนฺตนฺติ น สรามีติ วจเนน นิพฺเพฐิยมานํ ฯ อติเวเฐตีติ
อิงฺฆายสฺมาติอาทิวจเนหิ อติเวฐิยติ ฯ สรามิ โข อหํ อาวุโสติ
ปาราชิกํ ปฏิจฺฉาทนตฺถาย เอวํ ปฏิชานาติ ฯ ปุน เตน
อติเวฐิยมาโน สรามิ โขติ ปฏิญฺญํ ทตฺวา อิทานิ มํ
นาเสสฺสนฺตีติ ภเยน ทวาย เมติอาทิมาห เอตสฺส ตสฺส-
ปาปิยสิกากมฺมํ กาตพฺพํ ฯ สเจ สีลวา ภวิสฺสติ วตฺตํ ปูเรตฺวา
ปฏิปสฺสทฺธึ ลภิสฺสติ ฯ โน เจ ตถา นาสิตโกว ภวิสฺสติ ฯ
เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
สมถกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธกวณฺณนา
ขุทฺทกวตฺถุกฺขนฺธเก ฯ มลฺลมุฏฺฐิกาติ มุฏฺฐิมลฺลา ฯ
คามปูฏวาติ ฉวิราคมณฺฑนานุยุตฺตา นาคริกมนุสฺสา ฯ
คามโปตกาติปิ ปาโฐ ฯ เอเสวตฺโถ ฯ
ถมฺเภติ นหานติฏฺเฐ นิกฺขนิตฺวา ฐปิตตฺถมฺเภ ฯ
กุฑฺเฑติ อิฏฺฐกสิลาทารุกุฑฺฑานํ อญฺญตรสฺมึ ฯ
อฏฺฐาเน นหายนฺตีติ เอตฺถ อฏฺฐานํ นาม รุกฺขํ
ผลกํ วิย ตจฺเฉตฺวา อฏฺฐปทากาเรน ราชิโย ฉินฺทิตฺวา
นหานติฏฺเฐ นิกฺขนนฺติ ฯ ตตฺถ จุณฺณานิ อากิริตฺวา มนุสฺสา
กายํ ฆํสนฺติ ฯ
คนฺธพฺพหตฺถเกนาติ นหานติฏฺเฐ ฐปิเตน ทารุมยหตฺเถน ฯ
เตน กิร จุณฺณานิ คเหตฺวา มนุสฺสา สรีรํ ฆํสนฺติ ฯ
กุรุวินฺทกสุตฺติยาติ กุรุวินฺทกปาสาณจุณฺณานิ ลาขาย
มทฺทิตฺวา กตคุฬิกกลาปโก วุจฺจติ ฯ ตํ อุโภสุ อนฺเตสุ
คเหตฺวา สรีรํ ฆํสนฺติ ฯ
วิคฺคยฺห ปริกมฺมํ การาเปนฺตีติ อญฺญมญฺญํ สรีเรน สรีรํ
ฆํสนฺติ ฯ มลฺลกนฺนาม มกรทนฺตเก ฉินฺทิตฺวา มลฺลกมูล-
สณฺฐาเนน กตมลฺลกํ วุจฺจติ ฯ อิทํ คิลานสฺสาปิ น วฏฺฏติ ฯ
อกตมลฺลกํ นาม มกรทนฺเต อฉินฺทิตฺวา กตํ อิทํ อคิลานสฺส
น วฏฺฏติ ฯอิฏฺฐกขณฺฑํ ปน กปาลขณฺฑํ วา วฏฺฏติ ฯ
อุกฺกาสิกนฺติ วตฺถวฏฺฏึ ฯ ตสฺมา นหายนฺตสฺส ยสฺส
กสฺสจิ นหานสาฏกวฏฺฏิยา ปิฏฺฐึ ฆํสิตุํวฏฺฏติ ฯ
ปุถุปาณิกนฺติ หตฺถปริกมฺมํ วุจฺจติ ฯ ตสฺมา สพฺเพสํ
หตฺเถน ปฏฺฐิปริกมฺมํ กาตุํวฏฺฏติ ฯ

วลฺลิกาติ กณฺณโต นิกฺขนฺตมุตฺโตลมฺพิกาทีนํ เอตํ
อธิวจนํ ฯ น เกวลญฺจ วลฺลิกาเยว ยงฺกิญฺจิ กณฺณปิลนฺธนํ
อนฺตมโส ตาลปณฺณํปิ น วฏฺฏติ ฯ ปามงฺคนฺติ ยงฺกิญฺจิ
ปามงฺคสุตฺตํ ฯ กณฺฐสุตฺตกนฺติ ยงฺกิญฺจิ คีวูปคํ อาภรณํ ฯ
กฏิสุตฺตกนฺติ ยงฺกิญฺจิ กฏิปิลนฺธนํ อนฺตมโส สุตฺตตนฺตุมตฺตํปิ ฯ
โอวฏฺฏกนฺติ วลยํ ฯ เกยูราทีนิ ปากฏาเนว ฯ ยงฺกิญฺจิ อาภรณํ
น วฏฺฏติ ฯ
ทุมาสิกํ วา ทุวงฺคุลํ วาติ เอตฺถ สเจ เกสา
อนฺโตเทฺวมาเส ทฺวงฺคุลํ ปาปุณนฺติ อนฺโตเทฺวมาเสเยว
ฉินฺทิตพฺพา ฯ ทฺวงฺคุลํ อติกฺกเมตุํ น วฏฺฏติ ฯ สเจปิ น
ทีฆา ทฺวิมาสโต เอกทิวสํปิ อติกฺกเมตุํ น ลภติเยว ฯ เอวมยํ
อุภเยนาปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโทว วุตฺโต ฯ ตโต โอรมฺปน น
วฏฺฏนภาโว นาม นตฺถิ ฯ
โกจฺเฉน โอสณฺเหนฺตีติ โกจฺเฉน โอลกฺขิตฺวา สนฺนิสี-
ทาเปนฺติ ฯ ผณเกนาติ ทนฺตมยาทีสุ เยนเกนจิ ฯ หตฺถ-
ผณเกนาติ หตฺเถเนว ผณกิจฺจํ กโรนฺตา องฺคุลีหิ โอสณฺเหนฺติ ฯ
สิตฺถเตลเกนาติ มธุ สิตฺถกนิยาสาทีสุ เยนเกนจิ จิกฺกเลน ฯ
อุทกเตลเกนาติ อุทกมิสฺสเกน เตเลน ฯ มณฺฑนตฺถาย สพฺพตฺถ
ทุกฺกฏํ ฯ อุทฺธคฺคานิ ปนโลมานิ อนุโลมนิปาตนตฺถํ หตฺถํ
เตเมตฺวา สีสํ ปุญฺฉิตพฺพํ ฯ อุณฺหาภิตตฺตรชสฺสิรานํปิ อลฺลหตฺเถน
ปุญฺฉิตุํวฏฺฏติ ฯ

น ภิกฺขเว อาทาเส วา อุทกปตฺเต วาติ เอตฺถ
กํสปตฺตาทีนิปิ เยสุ มุขนิมิตฺตํ ปญฺญายติ สพฺพานิ อาทาส-
สงฺขเมว คจฺฉนฺติ ฯ กญฺชิยาทีนิปิ อุทกปตฺตสงฺขเมว ฯ ตสฺมา
ยตฺถ กตฺถจิ โอโลเกนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ
อาพาธปฺปจฺจยาติ สญฺฉวิ นุโข เม วโณ อุทาหุ
น ตาวาติ ชานนตฺถํ ชิณฺโณ นุโขมฺหิ โนติ เอวมายุสงฺขารํ
โอโลกนตฺถํปิ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ
มุขํ อาลิมฺเปนฺตีติ วิปฺปสนฺนจฺฉวิภาวกเรหิ มุขเลปเนหิ
อาลิมฺเปนฺติ ฯ อุมฺมทฺเทนฺตีติ นานาอุมฺมทฺทเนหิ อุมฺมทฺเทนฺติ ฯ
จุณฺเณนฺตีติ มุขจุณฺณเกน มกฺเขนฺติ ฯ มโนสิลกาย มุขํ
ลญฺเฉนฺตีติ มโนสิลาย ติลกาทีนิ ลญฺฉนานิ กโรนฺติ ฯ ตานิ
หริตาลาทีหิปิ น วฏฺฏนฺติเยว องฺคราคาทโย ปากฏาเยว ฯ
สพฺพตฺถ ทุกฺกฏํ ฯ
น ภิกฺขเว นจฺจํ วาติอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ นจฺจํ อนฺตมโส
โมรนจฺจํปิ ทสฺสนาย คจฺฉนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ สยํปิ นจฺจนฺตสฺส
วา นจฺจาเปนฺตสฺส วา ทุกฺกฏเมว ฯ คีตํปิ ยงฺกิญฺจิ นฏคีตํ
วา สาธุคีตํ วา อนฺตมโส ทนฺตคีตํปิ ฯ มยํ คายิสฺสามาติ
ปุพฺพภาเค โอกูชนฺตา กโรนฺติ เอตํปิ น วฏฺฏติ ฯ สยํ
คายนฺตสฺสาปิคายาเปนฺตสฺสาปิ ทุกฺกฏเมว ฯ วาทิตมฺปิ ยงฺกิญฺจิ
น วฏฺฏติ ฯ ยมฺปน นิฏฺฐหนฺโต วา สาสงฺเก วา ฐิโต
อจฺฉรํ วา โปเถติ ปาณึ วา ปหรติ ตตฺถ อนาปตฺติ ฯ สพฺพํ
อนฺตราราเม ฐิตสฺส ปสฺสโต อนาปตฺติ ฯ ปสฺสิสฺสามีติ วิหารโต
วิหารํ คจฺฉนฺตสฺส อาปตฺติเยว ฯ อาสนสาลายํ นิสินฺโน ปสฺสติ
อนาปตฺติ ฯ ปสฺสิสฺสามีติ อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉโต อาปตฺติ ฯ วีถิยํ
ฐตฺวา คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ปสฺสโตปิ อาปตฺติเยว ฯ