ฉยิมานิ ภิกฺขเว กมฺมานิ อธมฺมกมฺมนฺติอาทีสุ ปน
ธมฺโมติ ปาลิยา อธิวจนํ ฯ ตสฺมา ยํ ยถาวุตฺตาย ปาลิยา
น กรียติ ตํ อธมฺมกมฺมนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ
วิตฺถาโร ปน ปาลิยํเยว อาคโต ฯ โส จ โข ญตฺติทุติยญตฺติ-
ลจตุตฺถกมฺมานํเยว วเสน ฯ ยสฺมา ปน ญตฺติกมฺเม ญตฺติ-
ทุติยญตฺติจตุตฺเถสุ วิย หาปนํ วา อญฺญถากรณํ วา นตฺถิ
อปโลกนกมฺมญฺจ สาเวตฺวาว กรียติ ตสฺมา ตานิ ปาลิยํ
น ทสฺสิตานิ ฯ เตสํ สพฺเพสํปิ กมฺมานํ วินิจฺฉยํ ปรโต
วณฺณยิสฺสาม ฯ อิทานิ ยทิทํ ฉฏฺฐํ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมํ นาม
ตํ เยหิ สงฺเฆหิ กาตพฺพํ เตสํ ปเภทํ ทสฺเสตุํ ปญฺจ
สงฺฆาติอาทิ วุตฺตํ ฯ กมฺมปฺปตฺโตติ กมฺมํ ปตฺโต กมฺมยุตฺโต
กมฺมารโห น กิญฺจิ กมฺมํ กาตุํ นารหตีติ อตฺโถ ฯ
จตุวคฺคกรณญฺเจภิกฺขเว กมฺมํ ภิกฺขุนีจตุตฺโถติอาทิ ปริสโต
กมฺมวิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อุกฺขิตฺตกคหเณน กมฺม-
นานาสํวาสโก คหิโต ฯนานาสํวาสกคหเณน ลทฺธินานาสํ-
วาสโก ฯ นานาสีมาย ฐิตจตุตฺโถติสีมนฺตริกาย วา พหิสีมาย
วา หตฺถปาเส ฐิเตนาปิ สทฺธึ จตุวคฺโคหุตฺวาติ อตฺโถ ฯ
ปาริวาสิกจตุตฺโถติอาทิ ปริวาสาทิกมฺมานํเยว ปริสโต วิปตฺติ-
ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ เตสํ วินิจฺฉยํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม ฯ
เอกจฺจสฺส ภิกฺขเว สงฺฆสฺส มชฺเฌ ปฏิกฺโกสนา รูหตีติ-
อาทิ ปฏิกฺกุฏฺฐกตกมฺมสฺส กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ
ปกตตฺตสฺสาติ อวิปนฺนสีลสฺส ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺนสฺส ฯ
อนนฺตริกสฺสาติ อตฺตโน อนนฺตรํ นิสินฺนสฺส ฯ เทฺวมา ภิกฺขเว
นิสฺสารณาติอาทิ วตฺถุโต กมฺมานํ กุปฺปากุปฺปภาวทสฺสนตฺถํ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อปฺปตฺโต นิสฺสารณํ ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรติ
สุนิสฺสาริโตติ อิทํ ปพฺพาชนียกมฺมํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ปพฺพาชนีย-
กมฺเมน หิ วิหารโต นิสฺสาเรติ ตสฺมา ตํ นิสฺสารณาติ
วุจฺจติ ฯ ตญฺเจส ยสฺมา กุลทูสโก น โหติ ตสฺมา อาเวณิเกน
ลกฺขเณน อปฺปตฺโต ยสฺมา ปนสฺส อากงฺขมาโน สงฺโฆ
ปพฺพาชนียกมฺมํ กเรยฺยาติ วุตฺตํ ตสฺมา สุนิสฺสาริโต โหติ ฯ

ตญฺเจ สงฺโฆ นิสฺสาเรตีติ สเจ สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมา-
ทิวเสน นิสฺสาเรติ โส ยสฺมา ตตฺถ ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนํ
อากงฺขมาโน สงฺโฆ ตชฺชนียกมฺมํ กเรยฺย เอโก ภณฺฑน-
การโก โหติ กลหการโก วิวาทการโก ภสฺสการโก สงฺเฆ
อธิกรณการโก เอโก พาโล โหติ อพฺยตฺโต อาปตฺติพหุโล
อนปทาโน เอโก คิหิสํสฏฺโฐ วิหรติ อนนุโลมิเกหิ คิหิ-
สํสคฺเคหีติ เอวํ เอเกนปิ องฺเคน นิสฺสารณา อนุญฺญาตา
ตสฺมา สุนิสฺสาริโต ฯ โอสารณาติ ปเวสนา ฯ

ตตฺถ ตญฺเจ สงฺโฆ โอสาเรตีติ อุปสมฺปท กมฺมวเสน
ปเวเสติ ฯ โทสาริโตติ สหสฺสกฺขตฺตตปิ อุปสมฺปาทิโต อนุ-
ปสมฺปนฺโนว โหติ ฯ อาจริยุปชฺฌายา จ สาติสารา ตถา
เสโส การกสงฺโฆ น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ ฯ อิติ อิเม
เอกาทส อภพฺพปุคฺคลา โทสาริตาว ฯ หตฺถจฺฉินฺนาทโย ปน
ทฺวตฺตึส สุโอสาริตา อุปสมฺปาทิตา อุปสมฺปนฺนาว โหนฺติ
น เต ลพฺภา กิญฺจิ วตฺตุํ ฯ อาจริยุปชฺฌายา ปน การกสงฺโฆ
จ สาติสารา น โกจิ อาปตฺติโต มุจฺจติ ฯ
อิธ ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุสฺส น โหติ อาปตฺติ
ทฏฺฐพฺพาติ อาทิ อภูตวตฺถุวเสน อธมฺมกมฺมํ ภูตวตฺถุวเสน
ธมฺมกมฺมญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ ปฏินิสฺสชฺเชตาติ ปฏิ-
นิสฺสชฺชิตพฺพา ฯ อุปาลิปญฺเหสุปิ วตฺถุวเสเนว ธมฺมาธมฺมกมฺมํ
วิภตฺตํ ฯ ตตฺถ เทฺว นยา เอกมูลโก จ ทฺวิมูลโก จ ฯ
เอกมูลโก อุตฺตาโนเยว ฯ ทฺวิมูลเก ยถา สติวินโย อมูฬฺห-
วินเยน สทฺธึ เอกา ปุจฺฉา กตาเอวํ อมูฬฺหวินยาทโยปิ
ตสฺส ปาปิยสิกาทีหิ ฯ อวสาเน ปน อุปสมฺปทารหํ อุป-
สมฺปาเทตีติ เอกเมว ปทํ โหติ ฯ ปรโต ภิกฺขูนํปิ สติวินยํ
อาทึ กตฺวา เอเกเกน สทฺธึ เสสปทานิ โยชิตานิ ฯ อิธ
ปน ภิกฺขเว ภิกฺขุ ภณฺฑนการโกติอาทิ อธมฺเมน วคฺคํ อธมฺเมน
สมคฺคํ ธมฺเมน วคฺคํ ธมฺมปฏิรูปเกน วคฺคํ ธมฺมปฏิรูปเกน
สมคฺคนฺติ อิเมสํ วเสน จกฺกํ พนฺธิตฺวา ตชฺชนียาทีสุ สตฺตสุ
กมฺเมสุ สปฏิปฺปสฺสทฺธีสุ วิปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ
อนปทาโนติ อปทานวิรหิโต ฯ อปทานํ วุจฺจติ ปริจฺเฉโท ฯ
อาปตฺติปริจฺเฉทวิรหิโตติ อตฺโถ ฯ ตโต ปรํ ปฏิกฺกุฏฺฐกต-
กมฺมปฺปเภทํ ทสฺเสตุํ สาเยว ปาลิ อกตํ กมฺมนฺติอาทีหิ
สํสนฺเทตฺวา วุตฺตา ฯ ตตฺถ น กิญฺจิ ปาลิอนุสาเรน น
สกฺกา เวทิตุํ ตสฺมา วณฺณนํ น วิตฺถารยิมฺหาติ ฯ
จมฺเปยฺยกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ

โกสมฺพิกฺขนฺธกวณฺณนา
โกสมฺพิกฺขนฺธเก ฯ ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน
อุกฺขิปึสูติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพีกถา เทฺว กิร ภิกฺขู
เอกสฺมึ อาวาเส วสนฺติ วินยธโร จ สุตฺตนฺติโก จ ฯ เตสุ
สุตฺตนฺติโก ภิกฺขุ เอกทิวสํ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺโฐ อาจมนอุทกาวเสสํ
ภาชเน ฐเปตฺวา นิกฺขมิ ฯ วินยธโร ปจฺฉา ปวิฏฺโฐ ตํ
อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ อาวุโส ตยา
อิทํ อุทกํ ฐปิตนฺติ ฯ อาม อาวุโสติ ฯ ตฺวํ เอตฺถ อาปตฺติ-
ภาวํ น ชานาสีติ ฯ อาม น ชานามีติ ฯ โหติ อาวุโส
เอตฺถ อาปตฺตีติ ฯ สเจ โหติ เทสิสฺสามีติ ฯ สเจ ปน เต
อาวุโส อสญฺจิจฺจ อสติยา กตํ นตฺถิ อาปตฺตีติ ฯ โส ตสฺสา
อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐี อโหสิ ฯ วินยธโรปิ อตฺตโน
นิสฺสิตกานํ อยํ สุตฺตนฺติโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น
ชานาตีติ อาโรเจสิ ฯ เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา ตุมฺหากํ
อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตีติ
อาหํสุ ฯ เต อาคนฺตฺวา อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ ฯ โส เอวมาห
อยํ วินยธโร ปุพฺเพ อนาปตฺตีติ วตฺวา อิทานิ อาปตฺตีติ
วทติ มุสาวาที เอโสติ ฯ เต คนฺตฺวา ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย
มุสาวาทีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ ฯ ตโต วินยธโร
โอกาสํ ลภิตฺวา ตสฺส อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนีย-
กมฺมํ อกาสิ ฯเตน วุตฺตํ ตํ ภิกฺขุํ อาปตฺติยา อทสฺสเน
อุกฺขิปึสูติ ฯ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆติ เอตฺถ
น ตาว ภินฺโน อปิจ โข ยถา เทเว วุฏฺเฐ อิทานิ
สสฺสํ นิปฺผนฺนนฺติ วุจฺจติ อวสฺสํ หิ ตํ นิปฺผชฺชิสฺสติ
เอวเมว อิมินา การเณน อายตึ อวสฺสํ ภิชฺชิสฺสติ ฯ โส
จ โข กลหวเสน น สงฺฆเภทวเสน ตสฺมา ภินฺโนติ
วุตฺตํ ฯ สมฺภวอตฺถวเสน (๑)เจตฺถ อาเมณฺฑิตํ เวทิตพฺพํ ฯ
เอตมตฺถํ ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ กสฺมา เอวํ
ภาสิตฺวา ปกฺกามิ ฯ สเจ หิ ภควา อุกฺเขปเก วา อการเณน
ตุมฺเหหิ โส ภิกฺขุ อุกฺขิตฺโตติ วเทยฺย อุกฺขิตฺตานุวตฺตเก
วา ตุมฺเห อาปตฺตึ อาปนฺนาติ วเทยฺย เอเตสํ ภควา
ปกฺโข เอเตสํ ภควา ปกฺโขติ วตฺวา อาฆาตํ พนฺเธยฺยุํ
# ๑. สมฺภมอตฺถวเสนาติ มญฺเญ ฯ
ตสฺมา ตนฺติเมว ฐเปตฺวา เอตมตฺถํ ภาสิตฺวา อุฏฺฐายาสนา
ปกฺกามิ ฯ อตฺตนาว อตฺตานนฺติ เอตฺถ โย สงฺเฆน อุกฺเขปนีย-
กมฺมานํ อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข นิสินฺโน ตุมฺเห กึ ภณถาติ
เตสญฺจ อิตเรสญฺจ ลทฺธึ สุตฺวา อิเม อธมฺมวาทิโน อิตเร
ธมฺมวาทิโนติ จิตฺตํอุปฺปาเทติ อยํ เตสํ มชฺเฌ นิสินฺโนว
เตสํ นานาสํวาสโก โหติกมฺมํ โกเปติ อิตเรสมฺปิ หตฺถปาสํ
อนาคตตฺตา โกเปติ ฯ เอวํ อตฺตนาว อตฺตานํ นานาสํวาสกํ
กโรติ ฯ สมานสํวาสกนฺติ เอตฺถาปิ โย อธมฺมวาทีนํ ปกฺเข
นิสินฺโน อธมฺมวาทิโน อิเมอิตเร ธมฺมวาทิโนติ เตสํ มชฺเฌ
ปวิสติ ยตฺถ วา ตตฺถ วา ปกฺเข นิสินฺโน อิเม ธมฺมวาทิโนติ
คณฺหาติ อยํ อตฺตนาวอตฺตานํ สมานสํวาสกํ กโรตีติ
เวทิตพฺโพ ฯ กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ กาเยน ปหรนฺตา
กายกมฺมํ อุปทํเสนฺติ ผรุสํ วทนฺตา วจีกมฺมํ อุปทํเสนฺตีติ
เวทิตพฺพา ฯ หตฺถปรามาสํ กโรนฺตีติ โกธวเสน หตฺเถหิ
อญฺญมญฺญํ ปรามสนํ กโรนฺติ ฯ อธมฺมิยมาเนติ อธมฺมิยานิ
กิจฺจานิ กุรุมาเน ฯ อสมฺโมทิกาย วตฺตมานายาติ สมฺโมทิกาย
อวตฺตมานาย ฯ อยเมว วา ปาโฐ ฯ สมฺโมทน กถาย อวตฺต-
มานายาติ อตฺโถ ฯ เอตฺตาวตา น อญฺญมญฺญนฺติ เอตฺถ เทฺว
ปนฺติโย กตฺวา อุปจารํ มุญฺจิตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ ธมฺมิยมาเน
ปน ปกฺเข สมฺโมทิกาย วตฺตมานาย อาสนนฺตริกาย นิสีทิตพฺพํ
เอเกกํ อาสนํ อนฺตรํ กตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ มา ภณฺฑนนฺติ-
อาทีสุ อกตฺถาติ ปาฐเสสํ คเหตฺวา มา ภณฺฑนํ อกตฺถาติ
เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ อธมฺมวาทีติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตเกสุ
อญฺญตโร ฯ อยํ ปน ภิกฺขุ ภควโต อตฺถกาโม ฯ อยํ กิรสฺส
อธิปฺปาโย อิเม ภิกฺขู โกธาภิภูตา สตฺถุวจนํ น คณฺหนฺติ
มา ภควา เอเต โอวทนฺโต กิลมิตฺถาติ ตสฺมา เอวมาห ฯ
ภควา ปน ปจฺฉาปิ สญฺญํ ลภิตฺวา โอรมิสฺสนฺตีติ เตสํ
อนุกมฺปาย อตีตวตฺถุํ อาหริตฺวา กเถสิ ฯ ตตฺถ อนตฺถโตติ
อนตฺโถ อโต ฯ เอตสฺมา เม ปุริสา อนตฺโถติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อถวา อนตฺถโตติ อนตฺถโท ฯ เสสํ ปากฏเมว ฯ ปุถุสทฺโทติ-
อาทิคาถาสุ ปน ปุถุ มหา สทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท ฯ
สมชโนติ เอกสทิโส ชโน ฯ สพฺโพ จายํ ภณฺฑนการกชโน
สมนฺตโต สทฺทนิจฺฉารเณน ปุถุสทฺโท เจว สทิโส จาติ วุตฺตํ
โหติ ฯ น พาโล โกจิ มญฺญถาติ ตตฺถ โกจิ เอโกปิ อหํ
พาโลติ มญฺญิตฺถ สพฺเพปิ ปณฺฑิตมานิโนเยว ฯ นาญฺญํ ภิยฺโย
อมญฺญรุนฺติ โกจิ เอโกปิ อหํ พาโลติ จ น มญฺญิตฺถ
ภิยฺโย จ สงฺฆสฺมึ ภิชฺชมาเน อญฺญํปิ เอกํ มยฺหํ การณา
สงฺโฆ ภิชฺชตีติ อิทํ การณํ น มญฺญิตฺถาติ อตฺโถ ฯ ปริมุฏฺฐาติ
มุฏฺฐสฺสติโน ฯ วาจาโคจรภาณิโนติ ราการสฺส รสฺสาเทโส กโต
วาจาโคจรา น สติปฏฺฐานาทิโคจรา ภาณิโนติ ฯ กถํ
ภาณิโน ฯ ยาวิจฺฉนฺติ มุขายามนฺติ ยาว มุขํ ปสาเรตุํ อิจฺฉนฺติ
ตาว ปสาเรตฺวา ภาณิโน เอโกปิ สงฺฆคารเวน มุขสงฺโกจนํ
น กโรตีติ อตฺโถ ฯ เยน นีตาติ เยน กลเหน อิมํ นิลชฺชภาวํ
นีตา ฯ น ตํ วิทูติ ตํ น ชานนฺติ เอวํ สาทีนโว
อยนฺติ ฯ เย จ ตํ อุปนยฺหนฺตีติ ตํ อกฺโกจฺฉิ อยํ มนฺติอาทิกํ
อาการํ เย อุปนยฺหนฺติ ฯ สนนฺตโนติ โปราโณ ฯ ปเรติ ปณฺฑิเต
ฐเปตฺวา ตโต อญฺเญ ภณฺฑนการกา ปเร นาม ฯ เต เอตฺถ
สงฺฆมชฺเฌ กลหํ กโรนฺตา มยํ ยมามฺหเส อุปรมาม นสฺสาม
สตตํ สมิตํ มจฺจุสนฺติกํ คจฺฉามาติ น ชานนฺติเยว ฯ เย
จ ตตฺถ วิชานนฺตีติ เย จ ตตฺถ ปณฺฑิตา มยํ มจฺจุสมีปํ
คจฺฉามาติ วิชานนฺติ ฯ ตโต สมฺมนฺติ เมธคาติ เอวํ หิ เต
ชานนฺตา โยนิโสมนสิการํ อุปฺปาเทตฺวา เมธคานํ กลหานํ
วูปสมาย ปฏิปชฺชนฺติ ฯ อฏฺฐิจฺฉิทฺทาติ อยํ คาถา พฺรหฺมทตฺตญฺจ
ทีฆาวุกุมารญฺจ สนฺธาย วุตฺตา ฯเตสํปิ โหติ สงฺคติ กสฺมา
ตุมฺหากํ น โหติ ฯ เยสํ โว เนวมาตาปิตูนํ อฏฺฐีนิ ฉินฺนานิ
ปาณานิ หตานิ น ควาสฺสธนานิ หฏานิ ฯ สเจ ลเภถาติ-
อาทิคาถา ปณฺฑิตสหายสฺส จ พาลสหายสฺส จ วณฺณา-
วณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา ฯ อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานีติ
ปากฏปริสฺสเย จ ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา เตน สทฺธึ
อตฺตมโน ว สติมา จเรยฺย ฯ ราชาว รฏฺฐํ วิชิตนฺติ ยถา
อตฺตโน วิชิตํ รฏฺฐํ มหาชนกราชา จ อรินฺทมมหาราชา จ
ปหาย เอกกา จรึสุ เอวํ จเรยฺยาติ อตฺโถ ฯ มาตงฺครญฺเญว
นาโคติ มาตงฺโค อรญฺเญว นาโค ฯ มาตงฺโคติ หตฺถี วุจฺจติ ฯ
นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมตํ ฯ ยถา หิ มาตุโปสโก มาตงฺโค
นาโค อรญฺเญ เอกโกว จริ น จ ปาปานิ อกาสิ ยถา
จ ปาริเลยฺยโก เอวํ เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิราติ
วุตฺตํ โหติ ฯ
ปาริเลยฺยเก วิหรติ รกฺขิตวนสณฺเฑติ ปาริเลยฺยกํ อุปนิสฺสาย
รกฺขิตวนสณฺเฑ วิหรติ ฯ หตฺถินาโคติ มหาหตฺถี ฯ หตฺถิกลเภหีติ
หตฺถิโปตเกหิ ฯ หตฺถิจฺฉาเปหีติ ขีรปเกหิ ทหรโปตเกหิ ฯ
ฉินฺนคฺคานีติ เตหิ ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺเตหิ ฉินฺนคฺคานิ
ขายิตาวเสสานิ ขาณุสทิสานิ ติณานิ ขาทติ ฯ โอภคฺโคภคฺคนฺติ
เตนหตฺถินาเคน อุจฺจฏฺฐานโต ภญฺชิตฺวา ปาติตํ ฯ อสฺส
สาขาภงฺคนฺติ เอตสฺส สนฺตกํ สาขาภงฺคํ เต ขาทนฺติ ฯ
อาวิลานีติ เตหิปฐมตรํ โอตริตฺวา ปิวนฺเตหิ อาลุลิตานิ
กทฺทโมทกานิ ปิวติ ฯ โอคาหาติ ติตฺถโต ฯ นาคสฺส นาเคนาติ
หตฺถินาคสฺส พุทฺธนาเคน ฯ อีสาทนฺตสฺสาติ รถอีสาสทิส-
ทนฺตสฺส ฯ ยเทโก รมตี วเนติ ยสฺมา พุทฺธนาโค วิย อยํปิ
หตฺถินาโค เอโก ปวิวิตฺโต วเน รมติ ตสฺมาสฺส นาคสฺส
นาเคน จิตฺตํ สเมติ เอกีภาวรติยา เอกสทิสํ โหตีติ อตฺโถ ฯ
ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวาติ เอตฺถ เตมาสํ ภควา ตตฺถ วิหาสีติ
เวทิตพฺโพ ฯ เอตฺตาวตา โกสมฺพิเกหิ กิร อุพฺพาฬฺโห
ภควา เตมาสํ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วสตีติ สพฺพตฺถ กถา
ปตฺถฏา อโหสิ ฯ อถโข โกสมฺพิกา อุปาสกาติ อถโข
อิมํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา โกสมฺพิวาสิโน อุปาสกา ฯ
อธมฺมํ ธมฺโมติอาทีนิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ สงฺฆ-
เภทกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม ฯ อาทายนฺติ ลทฺธิปารํ ฯ วิวิตฺตนฺติ
สุญฺญํ ฯ ตํ อุกฺขิตฺตกํ ภิกฺขุํ โอสาเรตฺวาติ ตํ คเหตฺวา นิสฺสีมํ
คนฺตฺวา อาปตฺตึ เทสาเปตฺวา กมฺมวาจาย โอสาเรตฺวา ฯ
ตาวเทว อุโปสโถติ ตํ ทิวสเมว อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยน
สามคฺคีอุโปสโถ กาตพฺโพ ฯ อมูลา มูลํ คนฺตฺวาติ น มูลา
มูลํ คนฺตฺวา ฯ ตํ วตฺถุํ อวินิจฺฉนีติ อตฺโถ ฯ อยํ วุจฺจติ
อุปาลิ สงฺฆสามคฺคี อตฺถาเปตา พฺยญฺชนุเปตาติ อตฺถโต อปคตา
สงฺฆสามคฺคีติ อิมํ ปน พฺยญฺชนมตฺตํ อุเปตา ฯ

สงฺฆสฺส กิจฺเจสูติ สงฺฆสฺส กรณีเยสุ อุปฺปนฺเนสุ ฯ
มนฺตนาสูติ วินยมนฺตนาสุ ฯ อตฺเถสุ ชาเตสูติ วินยอตฺเถสุ
อุปฺปนฺเนสุ ฯ วินิจฺฉเยสูติ เตสํเยว อตฺถานํ วินิจฺฉเยสุ ฯ
มหตฺถิโกติ มหาอุปกาโร ฯ ปคฺคหารโหติ ปคฺคหิตุํ ยุตฺโต ฯ
อนานุวชฺโช ปฐเมน สีลโตติอาทิมฺหิเยว ตาว สีลโต น
อุปวชฺโช ฯ อเวกฺขิตาจาโรติ อเปกฺขิตาจาโร อาโลกิเต วิโลกิเต
สมฺปชานการีติอาทินา นเยน อุปปริกฺขิตาจาโร ฯ อฏฺฐกถาสุ
ปน อปฺปฏิจฺฉนฺนาจาโรติ วุตฺตํ ฯ วิสยฺหาติ อภิภวิตฺวา ฯ
อนุยฺยุตฺตํ ภณนฺติ อนุยฺยุตฺตํ อนุปคตํ ภณนฺโต ฯ ยสฺมา หิ
โส อนุยฺยุตฺตํ ภณติ อุสุยฺยาย วา อคติคมนวเสน วา
การณา อปคตํ น ภณติ ตสฺมา อตฺถํ น หาเปติ ฯ
อุสุยฺยาย ปน อคติคมนวเสน วา ภณนฺโต อตฺถํ หาเปติ
การณํ น วทติ ปริสคโต ฉมฺภติ เจว เวธติ จ โย
อีทิโส น โหติ อยํ ปคฺคหารโหติ ทสฺเสติ ฯ กิญฺจิ ภิยฺโย
ตเถว ปญฺหนฺติ คาถา ตสฺสตฺโถ ยเถวอนุยฺยุตฺตํ ภณนฺโต
อตฺถํ น หาเปติ ตเถว ปริสาย มชฺเฌปญฺหํ ปุจฺฉิโต
สมาโน น เจว ปชฺฌายติ น มงฺกุ โหติ ฯ โย หิ
อตฺถํ น ชานาติ โส ปชฺฌายติ โย วตฺตุํ น สกฺโกติ
โส มงฺกุ โหติ ฯ โย ปน อตฺถญฺจ ชานาติ วตฺตุญฺจ สกฺโกติ
โส น ปชฺฌายติ น มงฺกุ โหติ ฯ กาลาคตนฺติ กเถตพฺพยุตฺต-
กาเล อาคตํ ฯ พฺยากรณารหนฺติ ปญฺหสฺส อตฺถานุโลมตาย
พฺยากรณานุจฺฉวิกํ ฯ วโจติ วทนฺโต เอวรูปํ วจนํ ภณนฺโตติ
อตฺโถ ฯ รญฺเชตีติ โตเสติ ฯ วิญฺญูปริสนฺติ วิญฺญูนํ ปริสํ ฯ
อาเจรกมฺหิ จ สเกติ อตฺตโน อาจริยวาเท ฯ อลํ ปเมตุนฺติ
วีมํสิตุํ ตํ ตํ การณํ ปญฺญาย ตุลยิตุํ สมตฺโถ ฯ ปคุโณติ
กตปริจโย ลทฺธาเสวโน ฯ กเถตเวติ กเถตพฺเพ ฯ วิรทฺธิโกวิโทติ
วิรุทฺธฏฺฐานกุสโล ฯ ปจฺจตฺถิกา เยน วชนฺตีติ อยํ คาถา
ยาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตา ฯ อยํ เหตฺถ
อตฺโถ ยาทิเสน กถิเตน ปจฺจตฺถิกา จ นิคฺคหํ คจฺฉนฺติ
มหาชโน จสญฺญาปนํ คจฺฉติ สญฺญตฺติอวโพธนํ คจฺฉตีติ
อตฺโถ ฯ อยญฺจ กเถนฺโต สกํ อาทายํ อตฺตโน อาจริยวาทํ
น หาเปติ ฯ ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ อธิกรณํ อุปฺปนฺนํ ตทนุรูปํ
อนุปฆาตกรํ ปญฺหํ พฺยากรมาโน ตาทิเส กเถตพฺเพ ปคุโณ
โหติ ฯ ทูเตยฺยกมฺเมสุ อลนฺติ อฏฺฐหิ ทูตงฺเคหิ สมนฺนาคตตฺตา
สงฺฆสฺส ทูเตยฺยกมฺเมสุ สมตฺโถ ฯ สํ สุฏฺฐุ อุคฺคณฺหาตีติ
สมุคฺคโห ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ยถา นาม อาหุนํ อาหูติ
ปิณฺฑํ สมุคฺคณฺหนฺติ เอวํ ปีติโสมนสฺส ชาเตเนว เจตสา
สงฺฆสฺส กิจฺเจสุ สมุคฺคโห สงฺฆกิจฺเจสุ ตสฺส กิจฺจสฺส
ปฏิคฺคาหโกติ อตฺโถ ฯ กรํ วโจติ วจนํ กโรนฺโต ฯน เตน
มญฺญตีติ เตน วจนกรเณน อหํ กโรมิ สงฺฆภารํ นิตฺถรามีติ
น มานาติมานํ ชปฺเปติ ฯ อาปชฺชติ ยาวตเกสูติยตฺตเกสุ
วตฺถูสุ อาปตฺตึ อาปชฺชมาโน อาปชฺชติ ฯ โหติยถา จ
วุฏฺฐิตีติ ตสฺสา จ อาปตฺติยา ยถา วุฏฺฐานํ โหติ ฯเอเต
วิภงฺคาติ เยสุ จ วตฺถูสุ อาปชฺชติ ยถา จ วุฏฺฐานํ โหติ
อิเมสํ อตฺถานํ โชตกา เอเต วิภงฺคา อุภโย อสฺส
สาคตา สุฏฺฐุ อาคตา ฯ อาปตฺติวุฏฺฐานปทสฺส โกวิโทติ
อาปตฺติวุฏฺฐานการณกุสโล ฯ ยานิ จาจรนฺติ ยานิ จ
ภณฺฑนการกาทีนิ อาจรนฺโต ตชฺชนียกมฺมาทิวเสน นิสฺสารณํ
คจฺฉติ ฯ โอสารณํตํ วุสิตสฺส ชนฺตุโนติ ตํ วตฺตํ วุสิตสฺส
ชนฺตุโน ยา โอสารณา กาตพฺพา เอตมฺปิ ชานาติ ฯ
เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ ฯ
โกสมฺพิกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
อิติ สมนฺตปาสาทิกาย สํวณฺณนาย มหาวคฺควณฺณนา
สมตฺตา ฯ
ยถา จ วณฺณนา เอสา สมตฺตา นิรุปทฺทวา
เอวํ สพฺเพ ชนา สนฺตึ ปปฺโปนฺตุ นิรุปทฺทวนฺติ ฯ
_________________

จุลฺลวคฺควณฺณนา
กมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา
จุลฺลวคฺคสฺส ปฐเม กมฺมกฺขนฺธเก ตาว ฯ ปณฺฑุกโลหิตกาติ
ปณฺฑุโก เจว โลหิตโก จาติ ฉพฺพคฺคิเยสุ เทฺว ชนา ฯ
เตสํ นิสฺสิตกาปิ ปณฺฑุกโลหิตกาเตฺวว ปญฺญายนฺติ ฯ พลวา
พลวํปฏิมนฺเตถาติ สุฏฺฐุ พลวํ ปฏิวทถ ฯ อลมตฺถตรา จาติ
สมตฺถตรา ฯ อสมฺมุขา กตนฺติอาทีสุ สงฺฆธมฺมวินยปุคฺคล-
สมฺมุขานํ วินา กตํ จุทิตกํ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา กตํ ตสฺเสว
อปฺปฏิญฺญาย กตํ ฯ อเทสนาคามินิยาติ ปาราชิกาปตฺติยา วา
สงฺฆาทิเสสาปตฺติยาวา ฯ เอตฺถ ปุริเมสุ ตีสุ ติเกสุ นวปทา
อธมฺเมน กตํ วคฺเคนกตนฺติ อิเมหิ สทฺธึ เอเกกํ กตฺวา
นวติกา วุตฺตา ฯ เอวํสพฺเพปิ ทฺวาทสติกา โหนติ ฯ ปฏิ-
ปกฺขวเสน สุกฺกปกฺเขสุปิ เอเตเยวทฺวาทสติกา วุตฺตา ฯ
อนนุโลมิเกหิ คิหิสํสคฺเคหีติ ปพฺพชิตานํ อนนุจฺฉวิเกหิ สห-
โสกิตาทีหิ คิหิสํสคฺเคหิ ฯ น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน
หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพํ อาคนฺตุกานํ นิสฺสโย น ทาตพฺโพ
อญฺโญ สามเณโร น คเหตพฺโพ ฯ อญฺญา วา ตาทิสิกาติ
อาปตฺติ สภาคา ฯ ปาปิฏฺฐตราติ ครุกตรา ฯ กมฺมนฺติ ตชฺชนีย-
กมฺมํ ฯ กมฺมิกาติ เยหิ ภิกฺขูหิ กมฺมํ กตํ ฯ น สวจนียํ
กาตพฺพนฺติ อหํ อายสฺมนฺตํ อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ สวจนียํ กโรมิ
อิมมฺหา อาวาสา เอกปทํปิ มา ปฏิกฺกมิ ยาว น จ
ตํ อธิกรณํ วูปสนฺตํ โหตีติ เอวํ เยน โจทิโต โส
สวจนีโย น กาตพฺโพ ฯ น อนุวาโทติ วิหารเชฏฺฐกฏฺฐานํ
น กาตพฺพํ ฯ น โอกาโสติ กโรตุ เม อายสฺมา โอกาสํ
อหนฺตํ วตฺตุกาโมมฺหีติเอวํ โอกาโส น กาเรตพฺโพ ฯ น
โจเทตพฺโพติ วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา น โจเทตพฺโพ
อยนฺเต โทโสติ น สาเรตพฺโพ ฯ น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ
อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาตพฺโพ ฯ

ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนนฺติอาทิ เอเกเนเกนาปิ องฺเคน
ตชฺชนียกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ ตชฺชนียสฺส
หิ วิเสเสน ภณฺฑนการกตฺตํ องฺคํ นิยสสฺส อภิณฺหาปตฺติกตฺตํ
ปพฺพาชนียสฺส กุลทูสกตฺตํ วุตฺตํ ฯ อิเมสุ ปน ตีสุ องฺเคสุ
เยนเกนจิ สพฺพานิปิ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ ยทิ เอวํ ยํ จมฺเปยฺยกฺ-
ขนฺธเก วุตฺตํ ตชฺชนียกมฺมารหสฺส นิยสกมฺมํ กโรติ ฯเปฯ
อุปสมฺปทารหํอพฺเภติ ฯ เอวํ โข อุปาลิ อธมฺมกมฺมํ โหติ
อวินยกมฺมญฺจ ฯเอวญฺจ ปน สงฺโฆ สาติสาโร โหตีติ
อิทํ วิรุชฺฌตีติ เจ ฯอิทญฺจ น วิรุชฺฌติ ฯ กสฺมา ฯ
วจนตฺถนานตฺตโต ฯ ตชฺชนียกมฺมารหสฺสาติ อิมสฺส หิ วจนสฺส
กมฺมสนฺนิฏฺฐานํ อตฺโถ ฯ ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนนฺติอาทิวจนสฺส
องฺคสภาโว ฯ ตสฺมา ยทา สงฺเฆน สนฺนิปติตฺวา อิทํ นาม
อิมสฺส ภิกฺขุโน กมฺมํ กโรมาติ สนฺนิฏฺฐานํ กตํ โหติ
ตทา โส กมฺมารโห นาม โหติ ตสฺมา อิมินา ลกฺขเณน
ตชฺชนียาทิกมฺมารหสฺส นิยสกมฺมาทิกรณํ อธมฺมกมฺมญฺเจว
อวินยกมฺมญฺจาติ เวทิตพฺพํ ฯ ยสฺส ปน ภณฺฑนการกาทีสุ
องฺเคสุ อญฺญตรํ องฺคํ นตฺถิ ตสฺส กาตุํ อากงฺขมาโน สงฺโฆ
ยถานุญฺญาเตสุ องฺเคสุ จ กมฺเมสุ จ เยนเกนจิ องฺเคน
ยงฺกิญฺจิ กมฺมํ ววตฺถเปตฺวา ตํ ภิกฺขุํ กมฺมารหํ กตฺวา กมฺมํ
กเรยฺย ฯ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย ฯ เอวํปุพฺเพนาปรํ สเมติ ฯ
ตตฺถ กิญฺจาปิ ตชฺชนียกมฺเมภณฺฑนการกวเสน กมฺมวาจา
วุตฺตา อถโข พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส อาปตฺติพหุลสฺส ตชฺชนียกมฺมํ
กโรนฺเตน พาลอพฺยตฺตวเสนกมฺมวาจา กาตพฺพา ฯ เอวํ หิ
ภูเตน วตฺถุนา กตํ กมฺมํ โหติน จ อญฺญสฺส กมฺมสฺส
วตฺถุนา ฯ กสฺมา ฯ ยสฺมา อิทํปิอนุญฺญาตนฺติ ฯ เอเสว
นโย สพฺพตฺถ ฯ อฏฺฐารส สมฺมาวตฺตน วตฺถูนิ ปาริวาสิกกฺ-
ขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม ฯ โลมํ ปาเตนฺตีติ ปนฺนโลมา โหนฺติ
ภิกฺขู อนุวตฺตนฺตีติ อตฺโถ ฯ เนตฺถารํ วตฺตนฺตีติ นิตฺถรนฺตานํ
เอตนฺติ เนตฺถารํ ฯ เยน สกฺกา นิสฺสารณา นิตฺถริตุํ ตํ
อฏฺฐารสวิธํ สมฺมา วตฺตนฺตีติ อตฺโถ ฯ กิตฺตกํ กาลํ วตฺตํ
ปูเรตพฺพนฺติ ฯ ทส วา วีสํ วา ทิวสานิ ฯ อิมสฺมึ หิ
กมฺมกฺขนฺธเก เอตฺตเกน วตฺตํ ปูเรตพฺพเมว โหติ ฯ
เสยฺยสกวตฺถุสฺมึ ฯ อปิสฺสุ ภิกฺขู ปกตตฺตาติ อปิสฺสุ ภิกฺขู
นิจฺจพฺยาวฏา โหนฺติ ฯ เสสํ ตชฺชนียกมฺเม วุตฺตสทิสเมว ฯ
อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุํ สงฺฆาทิเสสวณฺณนายํ วุตฺตํ ฯ
กายิเกน ทเวนาติอาทีสุ ปเนตฺถ กายิโก ทโว นาม กายิกกีฬา
วุจฺจติ ฯ เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย ฯ กายิโก อนาจาโร
นาม กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม วุจฺจติ ฯ เสสปท-
ทฺวเยปิ เอเสว นโย ฯกายิกํ อุปฆาติกํ นาม กายทฺวาเร
ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสฺส อสิกฺขน ภาเวน อุปหนนํ วุจฺจติ ฯ นาสนํ
วินาสนนฺติ อตฺโถ ฯ เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย ฯ กายิโก
มิจฺฉาชีโว นาม ปฏิกฺขิตฺตเวชฺชกมฺมาทิวเสน เตลปจนาริฏฺฐ-
ปจนาทีนิ ฯ วาจสิโก มิจฺฉาชีโวนาม คิหีนํ สาสน-
สมฺปฏิจฺฉนฺนาโรจนาทีนิ ฯ กายิกวาจสิโกนมิจฺฉาชีโว นาม
ตทุภยํ ฯ เสสํ ตชฺชนีเย วุตฺตนยเมว ฯ

สุธมฺมวตฺถุสฺมึ ปน ฯ อนปโลเกตฺวาติ อนาปุจฺฉิตฺวา ฯ
เอตทโวจาติ กินฺเต ตํ คหปติ เถรานํ ปฏิยตฺตนฺติ สพฺพํ
วิวราเปตฺวา ทิสฺวา เอตํ อโวจ ฯ เอกา จ โข อิธ นตฺถิ
ยทิทํ ติลสงฺคุฬิกาติ ยา อยํ ติลสงฺคุฬิกา นาม วุจฺจติ
สา นตฺถีติ อตฺโถ ฯ ตสฺส กิร คหปติโน วํเส อาทิมฺหิ
เอกา ปูววิกติอโหสิ ฯ เตน ตํ เถโร ชาติยา ขุํเสตุกาโม
เอวมาห ฯ ยเทว กิญฺจีติ เอวํ พหุพุทฺธวจนํ รตนํ ปหาย
ยงฺกิญฺจิเทว ติลสงฺคุฬิกวจนํ ภาสิตํ ฯ กุกฺกุฏโปตกอุทาหรเณน
อิทํ ทสฺเสติ ยถา โส เนว กากวสฺสิตํ น กุกฺกุฏวสฺสิตํ
อกาสิ เอวํ ตยา เนว ภิกฺขุวจนํ น คิหิวจนํ วุตฺตนฺติ ฯ
อสมฺมุขา กตนฺติอาทโย ติกา วุตฺตปฺปการาเยว ฯ องฺคสมนฺนาคโต
ปุริเมหิ อสทิโส ฯ คิหีนํ อลาภายาติอาทีสุ ตตฺถ ยถา ลาภํ
น ลภนฺติ เอวํปริสกฺกนฺโต ปรกฺกมนฺโต อลาภาย
ปริสกฺกติ นาม ฯ เอส นโย อนตฺถาทีสุ ฯ ตตฺถ อนตฺโถติ
อตฺถภงฺโค ฯ อนตฺถายาติ อตฺถวินาสาย ฯ อนาวาโสติ ตสฺมึ
ฐาเน อวสนํ ฯ คิหีนํ พุทฺธสฺสอวณฺณนฺติ คิหีนํ สนฺติเก
พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ ฯ ธมฺมิกํ ปฏิสฺสวํ น สจฺจาเปตีติ
ยถา สจฺโจ โหติ เอวํ น กโรติ วสฺสาวาสํ ปฏิสฺสุณิตฺวา
น คจฺฉติ อญฺญํ วา เอวรูปํ น กโรติ ฯ ปญฺจนฺนํ
ภิกฺขเวติอาทิ เอกงฺเคนปิ กมฺมารหภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ฯ
เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถญฺเจว ตชฺชนีเย จ วุตฺตนยเมว ฯ
ฉนฺนวตฺถุสฺมึ ฯ อาวาสปรมฺปรญฺจ ภิกฺขเว สํสถาติ
สพฺพาวาเสสุ จ อาโรเจถ ฯ ภณฺฑนการโกติอาทีสุ ภณฺฑนาทิ-
ปจฺจยาพ อาปนฺนํ อาปตฺตึ อาโรเปตฺวา ตสฺสา อทสฺสเนเยว
กมฺมํ กาตพฺพํ ฯ ติกา วุตฺตปฺปการา เอว ฯ สมฺมา วตฺตนายํ
ปเนตฺถ เตจตฺตาฬีส วตฺตานิ ฯ ตตฺถ น อนุทฺธํเสตพฺโพติ
น โจเทตพฺโพ ฯ น ภิกฺขุ ภิกฺขูหีติ อญฺโญ ภิกฺขุ อญฺเญหิ
ภิกฺขูหิ น ภินฺทิตพฺโพ ฯ น คิหิธโชติ โอทาตวตฺถานิ
อจฺฉินฺนทสานิ ปุปฺผทสานิ จ น ธาเรตพฺพานิ ฯ น ติตฺถิยธโชติ
กุสจีราทีนิ น ธาเรตพฺพานิ ฯ น อาสาเทตพฺโพติ น
อปสาเทตพฺโพ ฯ อนฺโต วา พหิ วาติ วิหารสฺส อนฺโต
วา พหิ วา ฯ น ติตฺถิยาทิ ปทตฺตยํ อุตฺตานเมว ฯ เสสํ
สพฺพํ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสาม ฯ เสสํ ตชฺชนีเย
วุตฺตนยเมว ฯ อาปตฺติยา อปฺปฏิกมฺเม อุกฺเขปนียกมฺมํ อิมินา
สทิสเมว ฯ อริฏฺฐวตฺถุํ ขุทฺทกวณฺณนายํ วุตฺตํ ฯ ภณฺฑนการโกติ-
อาทีสุ ยํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ภณฺฑนาทีนิ กโรติ ตสฺสา อปฺปฏิ-
นิสฺสคฺเคเยว กมฺมํ กาตพฺพํ ฯ เสสํ ตชฺชนีเย วุตฺตนยเมว ฯ
สมฺมา วตฺตนายํปิ หิ อิธ เตจตฺตาฬีสเยว วตฺตานีติ ฯ
กมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

ปาริวาสิกกฺขนฺธกวณฺณนา
ปาริวาสิกกฺขนฺธเก ฯ ปาริวาสิกาติ ปริวาสํ ปริวสนฺตา ฯ
ตตฺถ จตุพฺพิโธ ปริวาโส อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโส ปฏิจฺฉนฺน-
ปริวาโส สุทฺธนฺตปริวาโส สโมธานปริวาโส จาติ ฯ เตสุ
โย ภิกฺขเว อญฺโญปิ อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย
อากงฺขติ ปพฺพชฺชํ อากงฺขติ อุปสมฺปทํ ตสฺส จตฺตาโร
มาเส ปริวาโส ทาตพฺโพติ เอวํ มหาขนฺธเก วุตฺโต ติตฺถิย-
ปริวาโส อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโส นาม ฯ ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ
ตํ สุวุตฺตเมว ฯ อยํ ปน อิธ อนธิปฺเปโต ฯ เสสา ตโย
เยน สงฺฆาทิเสสาปตฺติโย อาปนฺนา เจว โหนฺติ ปฏิจฺฉาทิตา
จ ตสฺส ทาตพฺพา ฯ เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ ตํสมุจฺจยกฺขนฺธเก
วณฺณยิสฺสาม ฯ เอเต ปน อิธ อธิปฺเปตา ฯ ตสฺมา เอเตสุ
ยงฺกิญฺจิ ปริวาสํ ปริวสนฺตา ปาริวาสิกาติ เวทิตพฺพา ฯ
ปกตตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ ฐเปตฺวา นวกตรํ ปาริวาสิกํ อวเสสานํ
อนฺตมโส มูลาย ปฏิกสฺสนารหาทีนํปิ ฯ อภิวาทนํ ปจฺจุ-
ปฏฺฐานนฺติ ยํ เต อภิวาทนาทิกํ กโรนฺติ ตํ สาทิยนฺติ
สมฺปฏิจฺฉนฺติ น ปฏิกฺขิปนฺตีติ อตฺโถ ฯ ตตฺถ สามีจิกมฺมนฺติ
ฐเปตฺวา อภิวาทนาทีนิ อญฺญสฺส อนุจฺฉวิกสฺส วีชนวาต-
ทานาทิโนอภิสมาจาริกสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ อาสนาภิหารนฺติ
อาสนสฺส อภิหรณํ อาสนํ คเหตฺวา อภิคมนํ ปญฺญาปนเมว ฯ
เสยฺยาภิหาเรปิ เอเสว นโย ฯ ปาโททกนฺติ ปาทโธวนอุทกํ ฯ
ปาทปีฐนฺติ โธตปาทฐปนกํ ฯ ปาทกถลิกนฺติ อโธตปาทฐปนกํ
ปาทฆํสนํ วา ฯ อาปตฺติทุกฺกฏสฺสาติ สทฺธิวิหาริกาทีนํปิ
สาทิยนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ ตสฺมา เต เตน วตฺตพฺพา อหํ
วินยกมฺมํ กโรมิ มยฺหํ วตฺตํ มา กโรถ มา มํ คามปฺ-
ปเวสนํ อาปุจฺฉถาติ ฯ สเจ สทฺธา ปพฺพชิตา กุลปุตฺตา
ตุมฺเห ภนฺเต ตุมฺหากํ วินยกมฺมํ กโรถาติ วตฺวา วตฺตํ
กโรนฺติเยว คามปฺปเวสนํปิ อาปุจฺฉนฺติเยว วาริตกาลโต ปฏฺฐาย
อนาปตฺติ ฯ มิถุ ยถาวุฑฺฒนฺติ ปาริวาสิเกสุ อญฺญมญฺญํ
โย โย วุฑฺโฒ เตน เตน นวกตรสฺส สาทิตุํ ฯ ปญฺจ
ยถาวุฑฺฒนฺติ ปกตตฺเตหิปิ สทฺธึ วุฑฺฒปฏิปาฏิยาเอว ปญฺจ
ตสฺมา ปาฏิโมกฺเข อุทฺทิสฺสมาเน หตฺถปาเส นิสีทิตุํ วฏฺฏติ ฯ
มหาปจฺจริยํ ปน ปาลิยา อนิสีทิตฺวา ปาลึ ปหาย หตฺถปาสํ
อมุญฺจนฺเตน นิสีทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ฯ ปาริสุทฺธิอุโปสเถ กยิรมาเน
สงฺฆนวกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ตตฺเถว นิสินฺเนน อตฺตโน ปาลิยา
ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน ปาลิยา
ปาริสุทฺธิ อุโปสโถ กาตพฺโพติ วุตฺตํ ฯ ปวารณายปิ สงฺฆ-
นวกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ตตฺเถว นิสินฺเนน อตฺตโน ปาลิยา
ปวาเรตพฺพํ สงฺเฆน คณฺฑึปหริตฺวา ภาชิยมานํ วสฺสิก-
สาฏิกํปิ อตฺตโน ปตฺตฏฺฐาเน คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ โอโณชนนฺติ
วิสฺสชฺชนํ วุจฺจติ ฯ สเจ หิ ปาริวาสิกสฺส เทฺว ตีณิ
อุทฺเทสภตฺตาทีนิ ปาปุณนฺติ อญฺญา ตสฺส ปุคฺคลิกภตฺต-
ปจฺจาสา โหติ ฯ ตานิ ปฏิปาฏิยา คเหตฺวา ภนฺเต เหฏฺฐา
คาเหถ อชฺช มยฺหํ ภตฺตปจฺจาสา อตฺถิ เสฺว คณฺหิสฺสามีติ
วตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพานิ ฯ เอวํ ตานิ ปุนทิวเสสุ คณฺหิตุํ
ลพฺภติ ฯ ปุนทิวเส สพฺพปฐมํ เอตสฺส ทาตพฺพนฺติ กุรุนฺทิยํ
วุตฺตํ ฯ ยทิ ปน น คณฺหติ น วิสฺสชฺเชติ ปุนทิวเส
น ลพฺภติ ฯ อิทํ โอโณชนํ นาม ปาริวาสิกสฺเสว อุทฺทิสฺส
อนุญฺญาตํ ฯ กสฺมา ฯ ตสฺส หิ สงฺฆนวกฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส
ภตฺตคฺเคยาคุขชฺชกาทีนิ ปาปุณนฺติ วา น วา ตสฺมา
โส ภิกฺขาจาเรน มา กิลมิตฺถาติ อิทมสฺส สงฺคหกรณตฺถํ
อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตํ ฯ ภตฺตนฺติ อาคตาคเตหิ วุฑฺฒปฏิปาฏิยา
คเหตฺวา คนฺตพฺพํ วิหาเร สงฺฆสฺส จตุสาลภตฺตํ เอตํ ยถา-
วุฑฺฒํ ลภติ ฯ ปาลิยา ปนคนฺตุํ วา ฐาตุํ วา น ลภติ
ตสฺมา ปาลิโต โอสกฺกิตฺวา หตฺถปาเส ฐิเตน หตฺถํ ปสาเรตฺวา
ยถา เสโน นิปติตฺวา คณฺหติ เอวํ คณฺหิตพฺพํ ฯ อารามิก-
สมณุทฺเทเสหิ อาหราเปตตน ลภติ ฯ สเจ สยเมว อาหรนฺติ
ตํ วฏฺฏติ ฯ รญฺโญ มหาเปฬภตฺเตปิ เอเสว นโย ฯ จตุ-
สาลภตฺเต ปน สเจ โอโณชนํ กตฺตุกาโม โหติ อตฺตโน
อตฺถาย อุกฺขิตฺเต ปิณฺเฑ อชฺช เม ภตฺตํ อตฺถิ เสฺว
คณฺหิสฺสามีติ วตฺตพฺพํ ปุนทิวเส เทฺว ปิณฺเฑ ลภตีติ
มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯ อุทฺเทสภตฺตาทีนิปิ ปาลิโต โอสกฺกิตฺวา ว
คเหตพฺพานิ ฯ ยตฺถ ปน นิสีทาเปตฺวา ปริวิสนฺติ ตตฺถ
สามเณรานํ เชฏฺฐเกน ภิกฺขูนํ สงฺฆนวเกน หุตฺวา นิสีทิตพฺพํ ฯ
อิทานิ ยา อยํ สมฺมา วตฺตนา วุตฺตา ฯ ตตฺถ น อุป-
สมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพํ วตฺตํ
นิกฺขิปิตฺวา ปน อุปสมฺปาเทตุํ วฏฺฏติ ฯ อาจริเยน หุตฺวา
กมฺมวาจาปิ น สาเวตพฺพา อญฺญสฺมึ อสติ วตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา
สาเวตุํ วฏฺฏติ ฯ น นิสฺสโย ทาตพฺโพติ อาคนฺตุกานํ นิสฺสโย
น ทาตพฺโพ เยหิปิ ปกติยาว นิสฺสโย คหิโต เต วตฺตพฺพา
อหํ วินยกมฺมํ กโรมิ อสุกตฺเถรสฺส นาม สนฺติเก นิสฺสยํ
คณฺหถ มยฺหํ วตฺตํ มา กโรถ มา มํ คามปฺปเวสนํ
อาปุจฺฉถาติ ฯ สเจ เอวํ วุตฺเตปิ กโรนฺติเยว ฯ วาริตกาลโต
ปฏฺฐาย กโรนฺเตสุปิสฺส อนาปตฺติ ฯ น สามเณโรติ อญฺโญ
สามเณโร น คเหตพฺโพ อุปชฺฌํ ทตฺวา คหิตสามเณราปิ
วตฺตพฺพา อหํ วินยกมฺมํ กโรมิ มยฺหํ วตฺตํ มา กโรถ
มา มํ คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉถาติ ฯ สเจ เอวํ วุตฺเตปิ
กโรนฺติเยว ฯวาริตกาลโต ปฏฺฐาย กโรนฺเตสุปิสฺส อนาปตฺติ ฯ
ภิกฺขุโนวาทกสมฺมติ นาม อธิปจฺจฏฺฐานภูตา ปฏิกฺขิตฺตา
ตสฺมา ภิกฺขุ สงฺฆสฺส วตฺตพฺพํ ภนฺเต อหํ วินยกมฺมํ กโรมิ
ภิกฺขุโนวาทกํ ชานาถาติ ฯ ปฏิพลสฺส วา ภิกฺขุโน ภาโร
กาตพฺโพ ฯ อาคตา จ ภิกฺขุนิโย สงฺฆสฺส สนฺติกํ คจฺฉถ
สงฺโฆ โว โอวาททายกํ ชานิสฺสตีติ วา อหํ วินยกมฺมํ
กโรมิ อสุกภิกฺขุสฺส นาม สนฺติกํ คจฺฉถ โส โว โอวาทํ
ทสฺสตีติ วา วตฺตพฺพา ฯ สา อาปตฺตีติ สุกฺกวิสฏฺฐิยา ปริวาเส
ทินฺเน ปุน สุกฺกวิสฏฺฐิ นาปชฺชิตพฺพา ฯ อญฺญา วา ตาทิสิกาติ
กายสํสคฺคาทิครุกาปตฺติ ฯ ตโต วา ปาปิฏฺฐตราติ ปาราชิกา-
ปตฺติ สตฺตสุ อาปตฺตีสุทุพฺภาสิตาปตฺติ ปาปิฏฺฐา ทุกฺกฏา-
ปตฺติ ปาปิฏฺฐตรา ทุกฺกฏาปตฺติ ปาปิฏฺฐา ปาฏิเทสนียาปตฺติ
ปาปิฏฺฐตรา ฯ เอวํ ปาจิตฺติย-ถุลฺลจฺจยสงฺฆาทิเสสปาราชิกาปตฺตีสุ
นโย เวทิตพฺโพ ฯ ตาสํ วตฺถูสุปิ ทุพฺภาสิตวตฺถุ ปาปิฏฺฐํ
ทุกฺกฏวตฺถุ ปาปิฏฺฐตรนฺติ ปุริมนเยเนว เภโท เวทิตพฺโพ ฯ
ปณฺณตฺติวชฺเช สิกฺขาปเท ปน วตฺถุปิอาปตฺติปิ ปาปิฏฺฐา ฯ
โลกวชฺเช ปน อุภยํปิ ปาปิฏฺฐตรํ ฯกมฺมนฺติ ปริวาส-
กมฺมวาจา วุจฺจติ ตํ กมฺมํ อกตํ ทุกฺกฏนฺติ อาทีหิ วา กึ
อิทํ กมฺมํ นาม กสิกมฺมํ โครกฺขกมฺมนฺติอาทีหิ วา วจเนหิ
น ครหิตพฺพํ ฯ กมฺมิกาติ เยหิ ภิกฺขูหิ กมฺมํ กตํ เต
กมฺมิกาติ วุจฺจนฺติ ฯ เต พาลาอพฺยตฺตาติอาทีหิ วจเนหิ น
ครหิตพฺพา ฯ น สวจนียํ กาตพฺพนฺติ ปลิโพธนตฺถาย วา
ปกฺโกสนตฺถาย วา สวจนียํ น กาตพฺพํ ปลิโพธนตฺถาย
หิ กโรนฺโต อหํ อายสฺมนฺตํ อิมสฺมึ วตฺถุสฺมึ สวจนียํ
กโรมิ อิมมฺหา อาวาสา เอกปทํปิ มา ปกฺกมิ ยาว น
ตํ อธิกรณํ วูปสนฺตํ โหตีติ เอวํ กโรติ ปกฺโกสนตฺถาย
กโรนฺโต อหํ เต สวจนียํ กโรมิ เอหิ มยา สทฺธึ
วินยธรานํ สมฺมุขีภาวํคจฺฉาหีติ เอวํ กโรติ ตทุภยํปิ
น กาตพฺพํ ฯ น อนุวาโทติวิหารเชฏฺฐกฏฺฐานํ น กาตพฺพํ
ปาฏิโมกฺขุทฺเทสเกน วา ธมฺมชฺเฌสเกน วา น ภวิตพฺพํ
เตรสสุ สมฺมตีสุ เอกสมฺมติวเสนปิอิสฺสริยกมฺมํ น กาตพฺพํ ฯ
น โอกาโสติ กโรตุ เม อายสฺมา โอกาสํ อหํ ตํ วตฺตุกาโมติ
เอวํ ปกตตฺตสฺส โอกาโส น กาตพฺโพ วตฺถุนา วา อาปตฺติยา
วา น โจเทตพฺโพ อยนฺเต โทโสติ น สาเรตพฺโพ ฯ
น ภิกฺขู ภิกฺขูหิ สมฺปโยเชตพฺพนฺติ อญฺญมญฺญํ ปโยเชตฺวา
กลโห น กาเรตพฺโพ ฯ ปุรโต สงฺฆตฺเถเรน หุตฺวา ปุรโต
น คนฺตพฺพํ ทฺวาทสหตฺถํ อุปจารํ มุญฺจิตฺวา เอกเกน
คนฺตพฺพํ ฯ นิสีทเนปิ เอเสว นโย ฯ อาสนปริยนฺโตติ ภตฺตคฺคาทีสุ
สงฺฆนวกาสนปริยนฺโต นาม สฺวาสฺส ทาตพฺโพ ฯ ตตฺถ
นิสีทิตพฺพํ ฯ เสยฺยปริยนฺโตติ เสยฺยานํ ปริยนฺโต สพฺพลามกํ
มญฺจปีฐํ ฯ อยํ หิ วสฺสคฺเคน อตฺตโน ปตฺตฏฺฐาเน เสยฺยํ
คเหตุํ น ลภติ ฯ สพฺพภิกฺขูหิ วิจินิตฺวา คหิตาวเสสา ปน
มงฺกุณคูถภริตา เวตฺตวากาทิวินทฺธา ลามกเสยฺยา อสฺส
ทาตพฺพา ฯ วิหารปริยนฺโตติ ยถา จ เสยฺยา เอวํ วสนํ
อาวาโสปิ วา วสฺสคฺเคน อตฺตโน ปตฺตฏฺฐาเน ตสฺส น
วฏฺฏติ ฯ สพฺพภิกฺขูหิ วิจินิตฺวา คหิตาวเสสา ปน รโชหตภูมิ-
ชตุกมูสิกภริตา ปณฺณสาลา อสฺส ทาตพฺพา ฯ สเจ ปกตตฺตา
สพฺเพ รุกฺขมูลิกา อพฺโภกาสิกา วา โหนฺติ ฉนฺนํ น
อุเปนฺติ ฯ สพฺเพปิ เอเตหิวิสฺสฏฺฐาวาสา นาม โหนฺติ ฯ
เตสุ ยํ อิจฺฉติ ตํ ลภติ ฯวสฺสูปนายิกทิวเส ปน ปจฺจยํ
เอกปสฺเส ฐตฺวา วสฺสคฺเคน คณฺหิตุํ ลภติ เสนาสนํ ปน
น ลภติ ฯ นิวทฺธวสฺสาวาสิกํเสนาสนํ คณฺหิตุกาเมน วตฺตํ
นิกฺขิปิตฺวา คเหตพฺพํ ฯ เตน จ โส สาทิตพฺโพติ ยํ อสฺส
อาสนาทิปริยนฺตํ ภิกฺขู เทนฺติ โส เอว สาทิตพฺโพ ฯ
ปุเรสมเณน วา ปจฺฉาสมเณน วาติ ญาติปวาริตฏฺฐาเน
เอตฺตเก ภิกฺขู คเหตฺวา อาคจฺฉถาติ นิมนฺติเตน ภนฺเต อสุกํ
นาม กุลํ ภิกฺขู นิมนฺเตติ เอถ ตตฺถ คจฺฉามาติ เอวํ
สํวิธาย ภิกฺขู ปุเรสมเณน วา ปจฺฉาสมเณน วา กตฺวา
น คนฺตพฺพํ ฯ ภนฺเต อสุกสฺมึ นาม คาเม มนุสฺสา ภิกฺขูนํ
อาคมนํ อิจฺฉนฺติ สาธุ วต สเจ เตสํ สงฺคหํ กเรยฺยาถาติ
เอวญฺจ ปนปริยาเยน กเถตุํ วฏฺฏติ ฯ น อารญฺญิกงฺคนฺติ
อาคตาคตานํ อาโรเจตุํ หรายมาเนน อารญฺญิกธุตงฺคํ น
สมาทาตพฺพํ ฯ เยนปิ ปกติยา สมาทินฺนํ เตน ทุติยํ ภิกฺขุํ
คเหตฺวา อรญฺเญ อรุณํ อุฏฺฐาเปตพฺพํ น จ เอกเกน คนฺตพฺพํ
ตถา ภตฺตคฺคาทีสุ อาสนปริยนฺเต นิสชฺชาย หรายมาเนน
ปิณฺฑปาติกธุตงฺคํปิ น สมาทาตพฺพํ ฯ โย ปน ปกติยา
ปิณฺฑปาติโก ตสฺส ปฏิเสโธ นตฺถิ ฯ น จ ตปฺปจฺจยาติ
นิหตภตฺโต หุตฺวา วิหาเรเยว นิสีทิตฺวา ภุญฺชนฺโต รตฺติโย
คณิสฺสามีติ คจฺฉโต คาเม ภิกฺขู ทิสฺวา อนาโรเจนฺตสฺส
รตฺติจฺเฉโท สิยาติ อิมินา การเณน ปิณฺฑปาโต น
นีหราเปตพฺโพ ฯมา มํ ชานึสูติ มา มํ เอกภิกฺขุปิ ชานาตูติ
อิมินา อชฺฌาสเยน วิหาเร สามเณเรหิ ปจาเปตฺวา ภุญฺชิตตปิ
น ลภติ ฯ คามํ ปิณฺฑายปวิสิตพฺพเมว ฯ คิลานสฺส ปน
นวกมฺมอาจริยุปชฺฌายกิจฺจาทีสุ ปสุตสฺส วา วิหาเรเยว อจฺฉิตุํ
วฏฺฏติ สเจ คาเม อเนกสตา ภิกฺขู วิจรนฺติ น สกฺกา
โหติ อาโรเจตุํ คามกาวาสํ คนฺตฺวาสภาคฏฺฐาเน วสิตุํ
วฏฺฏติ ฯ อาคนฺตุเกนาปิ กิญฺจิ วิหารํ อาคเตน ตตฺถ ภิกฺขูนํ
อาโรเจตพฺพํ ฯ สเจ สพฺเพ เอกฏฺฐาเน ฐิเต ปสฺสติ เอกฏฺฐาเน
ฐิเตเนว อาโรเจตพฺพํ ฯ อถ รุกฺขมูลาทีสุ วิสุํ วิสุํ ฐิตา
โหนฺติ ฯ ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ ฯ สญฺจิจฺจ
อนาโรเจนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโท จ โหติ วตฺตเภเท จ ทุกฺกฏํ ฯ อถ
วิจินนฺโต เอกจฺเจ น ปสฺสติ รตฺติจฺเฉโทว โหติ น วตฺตเภเท
ทุกฺกฏํ ฯ อาคนฺตุกสฺสาติ อตฺตโน วสนวิหารํ อาคตสฺสาปิ
เอกสฺส วา พหุนฺนํ วา วุตฺตนเยเนว อาโรเจตพฺพํ ฯ รตฺติจฺเฉท-
วตฺตเภทาปิเจตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา ฯ สเจ อาคนฺตุกา
มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา วา อวิสฺสมิตฺวา วา เอวํ วิหารมชฺเฌ
น คจฺฉนฺติ เตสํปิอาโรเจตพฺพํ ฯ สเจ ตสฺส อชานนฺตสฺเสว
คจฺฉนฺติ อยํ จ ปน คตกาเล ชานาติ ฯ คนฺตฺวา
อาโรเจตพฺพํ ฯ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโทว โหติ
น วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ ฯ เยปิ อนฺโตวิหารํ อปวิสิตฺวา อุปจารสีมํ
โอกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺติ อยญฺจ เนสํ ฉตฺตสทฺทํ วา อุกาสิตสทฺทํ
วา ขิปิตสทฺทํ วา สุตฺวา อาคนฺตุกภาวํ ชานาติ ฯ คนฺตฺวา
อาโรเจตพฺพํ คตกาเล ชานนฺเตนปิ อนุพนฺธิตฺวา อาโรเจ-
ตพฺพเมว ฯ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส รตฺติจฺ เฉโทว โหติ น
วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ ฯ โยปิ รตฺตึ อาคนฺตฺวา รตฺตึเยว คจฺฉติ
โสปิสฺส รตฺติจฺเฉทํ กโรติ ฯ อญฺญาตตฺตา ปน วตฺตเภเท
ทุกฺกฏํ นตฺถิ ฯ สเจ อชานิตฺวาว อพฺภานํ กโรติอกตเมว
โหตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา อธิกา รตฺติโย คเณตฺวา
กาตพฺพํ ฯ อยํ อปณฺณกปฏิปทา ฯ นทีอาทีสุ นาวาย
คจฺฉนฺตํปิปรตีเร ฐิตํปิ อากาเส คจฺฉนฺตํปิ ปพฺพตถล-
อรญฺญาทีสุ ทูเร ฐิตํปิ ภิกฺขุํ ทิสฺวา สเจ ภิกฺขูติ ววตฺถานํ
อตฺถิ นาวาทีหิ คนฺตฺวา มหาสทฺทํ กตฺวา วา เวเคน
อนุพนฺธิตฺวา วา อาโรเจตพฺพํ ฯ อนาโรเจนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโท
เจว วตฺตเภเท จ ทุกฺกฏํ โหติ ฯ สเจ วายมนฺโตปิ สมฺปาปุณิตุํ
วา สาเวตุํ วา น สกฺโกติ รตฺติจฺเฉโทว โหติ น วตฺตเภเท
ทุกฺกฏํ ฯ สงฺฆเสนาภยตฺเถโร ปน วิสยาวิสยวเสน กเถติ วิสเย
กิร อนาโรเจนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโท เจว วตฺตเภเท ทุกฺกฏญฺจ
โหติ อวิสเย ปน อุภยํปิ นตฺถีติ ฯกรวิกติสฺสตฺเถโร ปน
สมโณ อยนฺติ ววตฺถานํเยว ปมาณํ สเจปิ อวิสโย โหติ
วตฺตเภเท ทุกฺกฏเมว นตฺถิ รตฺติจฺเฉโท ปน โหติเยวาติ อาห ฯ
อุโปสเถติ อุโปสถํ สมฺปาปุณิสฺสามาติอาคนฺตุกา หิ ภิกฺขู
อาคจฺฉนฺติ อิทฺธิยา คนฺตฺวาปิ อุโปสถภาวํ ญตฺวา โอตริตฺวา
อุโปสถกมฺมํ กโรนฺติ ฯ ตสฺมา อาคนฺตุกโสธนตฺถํ อุโปสถทิวเส
อาโรเจตพฺพํ ฯ ปวารณายปิ เอเสว นโย ฯ คิลาโนติ คนฺตุํ
อสมตฺโถ ฯ ทูเตนาติ เอตฺถาปิ อนุปสมฺปนฺนํ เปเสตุํ น วฏฺฏติ
ภิกฺขุํ เปเสตฺวา อาโรจาเปตพฺพํ ฯ อภิกฺขุโก อาวาโสติ สุญฺโญ
วิหาโร ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ นตฺถิ ตตฺถ วาสตฺถาย น
คนฺตพฺพํ ฯ น หิ ตตฺถ วุตฺถรตฺติโย คณนูปคาโหนฺติ ฯ
ปกตตฺเตน ปน สทฺธึ วฏฺฏติ ฯ ทสวิธนฺตราเย ปน สเจปิ
รตฺติโย คณนูปคา น โหนฺติ อนฺตรายโต ปริมุจฺจนตฺถาย
คนฺตพฺพเมว ฯ เตน วุตฺตํ อญฺญตฺร อนฺตรายาติ ฯ นานา-
สํวาสเกหิ สทฺธึ วินยกมฺมํ กาตุํ น วฏฺฏติ ฯ เตสํ อนาโรจเนปิ
รตฺติจฺเฉโท นตฺถิ อภิกฺขุกาวาสสทิสเมว โหติ ฯ เตน วุตฺตํ
ยตฺถสฺสุ ภิกฺขู นานาสํวาสกาติ ฯ เสสํ อุโปสถกฺขนฺธเก
วุตฺตนยเมว ฯ

เอกจฺฉนฺเน อาวาเสติอาทีสุ อาวาโส นาม วสนตฺถาย
กตํ เสนาสนํ ฯ อนาวาโส นาม เจติยฆรํ โพธิฆรํ
สมฺมชฺชนีอฏฺฏโก ทารุอฏฺฏโก ปานียมาโฬ วจฺจกุฏี ทฺวาร-
โกฏฺฐโกติเอวมาทิ ฯ ตติยปเทน ตทุภยํ คหิตํ ฯ เอเตสุ ยตฺถ
กตฺถจิ เอกจฺฉนฺเน ฉทนโตอุทกปตนฏฺฐานปริจฺฉินฺเน โอกาเส
อุกฺขิตฺตโก วสิตุํ น ลภติ ปาริวาสิโก ปน อนฺโตอาวาเสเยว
น ลภตีติ มหาปจฺจริยํ วุตฺตํ ฯมหาอฏฺฐกถายํ ปน อวิเสเสน
อุทกปาเตน วาริตนฺติ วุตฺตํ ฯ กุรุนฺทิยํ เอเตสุ ปญฺจวณฺณ-
ฉทนพทฺธฏฺฐาเนสุ ปาริวาสิกสฺส จ อุกฺขิตฺตกสฺส จ ปกตตฺเตน
สทฺธึ วสนํ อุทกปาเตน วาริตนฺติ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา นานูปจาเรปิ
เอกจฺฉนฺเน น วฏฺฏติ ฯ สเจ ปเนตฺถ ตทหุปสมฺปนฺเนปิ ปกตตฺเต
ปฐมํ ปวิสิตฺวา นิปนฺเนสฏฺฐีวสฺโสปิ ปาริวาสิโก ปจฺฉา
ปวิสิตฺวา ชานนฺโต นิปชฺชติ รตฺติจฺเฉโท เจว วตฺตเภเท
ทุกฺกฏญฺจ ฯ อชานนฺตสฺส รตฺติจฺเฉโทวน วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ ฯ
สเจ ปน ตสฺมึ ปฐมํ นิปนฺเน ปจฺฉา ปกตตฺโต ปวิสิตฺวา
นิปชฺชติ ปาริวาสิโก จ ชานาติ รตฺติจฺเฉโท เจว วตฺตเภเท
จ ทุกฺกฏํ ฯ โน เจ ชานาติ รตฺติจฺเฉโทว น วตฺตเภเท
ทุกฺกฏํ ฯ วุฏฺฐาตพฺพํ นิมนฺเตตพฺโพติ ตทหุปสมฺปนฺนํปิ ทิสฺวา
วุฏฺฐาตพฺพเมว วุฏฺฐาย จ อหํ อิมินา สุขนิสินฺโน วุฏฺฐาปิโตติ
ปรมฺมุเขน น คนฺตพฺพํ อิทํ อาจริย อาสนํ เอตฺถ
นิสีทถาติ เอวํ นิมนฺเตตพฺโพเยว ฯ นวเกน ปน มหาเถรํ
โอพทฺธํ กโรมีติ ปาริวาสิกตฺเถรสฺส สนฺติกํ น คนฺตพฺพํ ฯ
เอกาสเนติ สมานวสฺสิกาสเน มญฺเจ วา ปีเฐ วา ฯ น
ฉมายํ นิสินฺเนติ ปกตตฺเต ภูมิยํ นิสินฺเน อิตเรน อนฺตมโส
ติณสนฺถเรปิ อุจฺจตเร วาลิกถเลปิ วา น นิสีทิตพฺพํ ฯ
ทฺวาทสหตฺถํ ปน อุปจารํมุญฺจิตฺวา นิสีทิตุํ วฏฺฏติ ฯ
น เอกจงฺกเมติ สหาเยน วิย สทฺธึ เอกสฺมึ จงฺกเม น
จงฺกมิตพฺพํ ฯ ฉมายํ จงฺกมตีติ ฉมายํจงฺกมนฺเต ฯ อยเมว
วา ปาโฐ ฯ อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ ฯ อกตปริจฺเฉทาย ภูมิยา
จงฺกมนฺเต ปริจฺเฉทํ กตฺวา วาลิกํ อากิริตฺวา อาลมฺพนํ
โยเชตฺวา กตจงฺกเม นีเจปิ น จงฺกมิตพฺพํ ฯ โก ปน วาโท
อิฏฺฐกจเยน สมฺปนฺเน เวทิกปริกฺขิตฺเตปิ ฯ สเจ ปน ปาการ-
ปริกฺขิตฺโต โหติ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺโต ปพฺพตนฺตรวนนฺตร-
คุมฺพนฺตเรสุ วา สุปฏิจฺฉนฺโน ตาทิเส จงฺกเม จงฺกมิตุํ วฏฺฏติ ฯ
อปฺปฏิจฺฉนฺเนปิ อุปจารํ มุญฺจิตฺวา วฏฺฏติ ฯ วุฑฺฒตเรนาติ
เอตฺถ สเจ วุฑฺฒตเร ปาริวาสิเก ปฐมํ นิปนฺเน อิตโร
ชานนฺโต ปจฺฉา นิปชฺชติ รตฺติจฺเฉโท จสฺส โหติ วตฺตเภเท
จ ทุกฺกฏํ ฯ วุฑฺฒตรสฺส ปน รตฺติจฺเฉโทว น วตฺตเภเท
ทุกฺกฏํ ฯ อชานิตฺวา นิปชฺชติ ทฺวินฺนํปิ วตฺตเภโท นตฺถิ
รตฺติจฺเฉโท ปน โหติ ฯ อถ นวเก ปาริวาสิเก ปฐมํ นิปนฺเน
วุฑฺฒตโร นิปชฺชติ นวโก จ ชานาติ รตฺติ จสฺส ฉิชฺชติ
วตฺตเภเท จ ทุกฺกฏํ โหติวุฑฺฒตรสฺส รตฺติจฺเฉโทว น
วตฺตเภโท ฯ โน เจ ชานาติ ทฺวินฺนํปิ วตฺตเภโท นตฺถิ
รตฺติจฺเฉโท ปน โหติ ฯ สเจเทฺวปิ อปจฺฉา อปุริมํ นิปชฺชนฺติ
วุฑฺฒตรสฺส รตฺติจฺเฉโทว อิตรสฺส วตฺตเภโทปีติ กุรุนฺทิยํ
วุตฺตํ ฯ เทฺว ปาริวาสิกา สมวสฺสา เอโก ปฐมํ นิปนฺโน
เอโก ชานนฺโตว ปจฺฉา นิปชฺชติ รตฺติ จ ฉิชฺชติ วตฺตเภเท
จ ทุกฺกฏํ ฯ ปฐมํ นิปนฺนสฺส รตฺติจฺเฉโทว น วตฺตเภโท ฯ
สเจ ปจฺฉา นิปชฺชนฺโตปิน ชานาติ ทฺวินฺนํปิ วตฺตเภโท
นตฺถิ รตฺติจฺเฉโท ปน โหติ ฯ สเจ เทฺวปิ อปจฺฉา อปุริมํ
นิปชฺชนฺติ ทฺวินฺนํ รตฺติจฺเฉโทเยว น วตฺตเภโท ฯ สเจ หิ
เทฺว ปาริวาสิกา เอกโต วเสยฺยุํ เต อญฺญมญฺญสฺส อชฺฌาจารํ
ญตฺวา อคารวา วิปฺปฏิสาริโน วา หุตฺวา ปาปิฏฺฐตรํ วา
อาปตฺตึ อาปชฺเชยฺยุํ วิพฺภเมยฺยุํ วา ตสฺมา เนสํ สหเสยฺยา
สพฺพปฺปกาเรน ปฏิกฺขิตฺตาติ ฯ เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ
มูลายปฏิกสฺสนารหาทโย เจตฺถ ปาริวาสิกาทีนํ ปกตตฺตฏฺฐาเน
ฐิตาติ เวทิตพฺพา ฯ ปาริวาสิกจตุตฺโถ เจ ภิกฺขเว ปริวาสนฺติ
เอตฺถ ปาริวาสิกํ จตุตฺถํ กตฺวา อญฺญมญฺญสฺส ปริวาส-
ทานาทีนิ กาตุํ น วฏฺฏติเยว ฯ เอเตเสฺววายํ คณปูรโก น
โหติ เสสสงฺฆกมฺเมสุ โหติ ฯ คเณ ปน อปฺปโหนฺเต วตฺตํ
นิกฺขิปาเปตฺวา คณปูรโก กาตพฺโพติ ฯ
ปาริวาสิกวตฺตกถา นิฏฺฐิตา ฯ