เภสชฺชกฺขนฺธกวณฺณนา
เภสชฺชกฺขนฺธเก ฯ สารทิเกน อาพาเธนาติ สรทกาเล
อุปฺปนฺเนน ปิตฺตาพาเธน ฯ ตสฺมึ หิ กาเล วสฺโสทเกนปิ
เตเมนฺติ กทฺทมมฺปิมทฺทนฺติ อนฺตรนฺตรา อาตโปปิ ขโร
โหติ เตน เตสํ ปิตฺตํโกฏฺฐพฺภนฺตรคตํ โหติ ฯ อาหารตฺถญฺจ
ผเรยฺยาติ อาหารตฺถํสาเธยฺย ฯ นจฺฉาเทนฺตีติ น ชีรนฺติ น
วาตโรคํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตุํ สกฺโกนฺติ ฯ สิเนสิกานีติ สินิทฺธานิ ฯ
ภตฺตจฺฉาทเกนาติ ภตฺตสฺส อนาโรจเกน ฯ กาเล ปฏิคฺคหิตนฺติ-
อาทีสุ มชฺฌนฺติเก อวีติวตฺเต ปฏิคฺคเหตฺวา ปจิตฺวา
ปริสฺสาเวตฺวาติ อตฺโถ ฯ เตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุนฺติ สตฺตาห-
กาลิกเตลปริโภเคน ปริภุญฺชิตุํ ฯ วจตฺถนฺติ เสสวจํ ฯ นิสทํ
นิสทโปตนฺติ ปึสนสิลา จ ปึสนโปตโก จ ฯ ปคฺควนฺติ
ลตาชาติ ฯ นตฺตมาลนฺติ กรญฺชํ ฯ อจฺฉวสนฺติอาทีสุ นิสฺสคฺคิย-
วณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ ฯ มูลเภสชฺชาทิ-
วินิจฺฉโยปิ ขุทฺทกวณฺณนายํ วุตฺโตเยว ตสฺมา อิธ ยํ ยํ
ปุพฺเพ อวุตฺตํ ตํ ตเทว วณฺณยิสฺสาม ฯ หิงฺคุหิงฺคุชตุหิงฺคุ-
สิปาฏิกา หิงฺคุชาติโยเยว ตกตกปตฺติตกปณฺณิโย ลาขา-
ชาติโยเยว ฯ สามุทฺทิกาติ สมุทฺทตีเร วาลุกา วิย สนฺติฏฺฐติ ฯ
กาฬโลณนฺติ ปกติโลณํ ฯ สินฺธวนฺติ เสตวณฺณํ ปพฺพเต
อุฏฺฐหติ ฯ อุพฺภิทนฺติ ภูมิโต องฺกุรํ อุฏฺฐหติ ฯ พิลนฺติ
สพฺพสมฺภาเรหิ สทฺธึ ปจิตํ ตํ รตฺตวณฺณํ ฯ ฉกนนฺติ โคมยํ ฯ
กาโย วา ทุคฺคนฺโธติ กสฺสจิ อสฺสาทีนํ วิย กายคนฺโธ โหติ
ตสฺสาปิ สิรีสโกสมฺพาทิจุณฺณานิ วา คนฺธจุณฺณานิ วา
สพฺพานิ วฏฺฏนฺติ ฯ รชนนีปกฺกนฺติ รชนกสฏํ ฯ ปากติก-
จุณฺณมฺปิ โกฏฺเฏตฺวา อุทเกน เตเมตฺวา นฺหายิตุํ วฏฺฏติ ฯ
เอตมฺปิ รชนนิปกฺกสงฺขเมวคจฺฉติ ฯ อามกมํสญฺจ ขาทิ
อามกโลหิตญฺจ ปิวีติ น ตํ ภิกฺขุ ขาทิ น ปิวิ อมนุสฺโส
ขาทิตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปกฺกนฺโต เตน วุตฺตํ ตสฺส โส
อมนุสฺสิกาพาโธ ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ ฯ อญฺชนนฺติ สพฺพสงฺคาหิก-
วจนเมตํ ฯ กาฬญฺชนนฺติ เอกา อญฺชนชาติ สพฺพสมฺภารปกฺกํ
วา ฯ รสญฺชนนฺติ นานาสมฺภาเรหิ กตํ ฯ โสตญฺชนนฺติ
นทีโสตาทีสุ อุปฺปชฺชนกอญฺชนํ ฯ เครุโก นามสุวณฺณเครุโก ฯ
กปลฺลนฺติ ทีปสิขาโต คหิตมสิ ฯ จนฺทนนฺติ โลหิตจนฺทนาทิกํ
ยงฺกิญฺจิ ฯ ตคราทีนิ ปากฏานิ ฯ อญฺญานิปิ นีลุปฺปลาทีนิ
วฏฺฏนฺติเยว ฯ อญฺชนุปปึสเนหีติ อญฺชเนน สทฺธึ เอกโต
ปึสิตพฺเพหิ ฯ น หิ กิญฺจิ อญฺชนุปึสนํ น วฏฺฏติ ฯ อฏฺฐิมยนฺติ
มนุสฺสฏฺฐึ ฐเปตฺวา อวเสสํ อฏฺฐิมยํ ฯ ทนฺตมยนฺติ หตฺถิทนฺตาทิ
สพฺพํ ทนฺตมยํ ฯ วิสาณมเยปิ อกปฺปิยํ นาม นตฺถิ ฯ
นฬมยาทโย เอกนฺตกปฺปิยาเยว ฯ สลาโกธานิยนฺติ ยตฺถ สลากํ
โอทหนฺติ ตํ สุสิรทณฺฑกํ วา ถวิกํ วา อนุชานามีติ
อตฺโถ ฯ อํสวทฺธโกติ อญฺชนตฺถวิกาย อํสวทฺธโก ฯ ยมกํ
นตฺถุกรณินฺติ สมโสตาหิ ทฺวีหิปิ นาฬิกาหิ เอกํ นตฺถุกรณึ ฯ
อนุชานามิ ภิกฺขเว เตลปากนฺติ ยงฺกิญฺจิ เภสชฺชํ ปกฺขิปิตุํ
สพฺพํ อนุญฺญาตเมว โหติ ฯ อติปกฺขิตฺตมชฺชานีติ อติวิย
ขิตฺตมชฺชานิ พหุํ มชฺชํ ปกฺขิปิตฺวา โยชิตานีติ อตฺโถ ฯ
องฺควาโตติ องฺคมงฺเคสุ วาโต ฯ สมฺภารเสทนฺติ นานาวิธปณฺณ-
ภงฺคเสทํ ฯ มหาเสทนฺติ โปริสปฺปมาณํอาวาฏํ องฺคารานํ
ปูเรตฺวา ปํสุวาลกาทีหิ ปิทหิตฺวา ตตฺถ นานาวิธานิ วาต-
หรณปณฺณานิ สนฺถริตฺวา เตลมกฺขิเตน คตฺเตน ตตฺถ
นิปชฺชิตฺวา สมฺปริวตฺตเนน สรีรํ เสเทตุํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ
ภงฺโคทกนฺติ นานาปณฺณภงฺเคหิ กุฏฺฐิตํ อุทกํ ฯ เตหิ ปณฺเณหิ
จ อุทเกน จ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา เสเทตพฺโพ ฯ อุทโกฏฺฐกนฺติ
อุทกโกฏฺฐกํ ฯ ปาตึ วา โทณึ วา อุณฺโหทกสฺส ปูเรตฺวา
ตตฺถ ปวิสิตฺวาเสทกมฺมกรณํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ปพฺพวาโต
โหตีติ ปพฺเพ ปพฺเพ วาโต วิชฺฌติ ฯ โลหิตํ โมเจตุนฺติ
สตฺถเกน โลหิตํโมเจตุํ ฯ มชฺชํ อภิสงฺขริตุนฺติ เยน ผาลิตปาทา
ปากติกา โหนฺติ ตํ นาฬิเกราทีสุ นานาเภสชฺชานิ ปกฺขิปิตฺวา
มชฺชํ อภิสงฺขริตุํ ปาทานํ สปฺปายเภสชฺชํ ปจิตุนฺติ อตฺโถ ฯ
ติลกกฺเกน อตฺโถติ ปิฏฺเฐหิ ติเลหิ อตฺโถ ฯ กพฬิกนฺติ วณมุเข
สตฺตุปิณฺฑํ ปกฺขิปิตุํ ฯ สาสปกุฑฺเฑนาติ สาสปปิฏฺเฐน ฯ
วฑฺฒมํสนฺติ อธิกมํสํ อาณิ วิย อุฏฺฐหติ ฯ วิกาสิกนฺติ
เตลรุนฺธนปิโลติกํ ฯ สพฺพํ วณปฏิกมฺมนฺติ ยงฺกิญฺจิ วณปฏิกมฺมํ
นาม อตฺถิ สพฺพํ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ สามํ คเหตฺวาติ อิทํ
น เกวลํ สปฺปทฏฺฐสฺเสว อญฺญสฺมึปิ ทฏฺฐวิเส สติ สามํ
คเหตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ อญฺเญสุ ปน การเณสุ ปฏิคฺคหิตเมว
วฏฺฏติ ฯ น ปฏิคฺคาหาเปตพฺโพติ (๑) สเจ ภูมิปฺปตฺโต ปฏิคฺค-
เหตพฺโพ อปฺปตฺตมฺปน สยํ คเหตุํ วฏฺฏติ ฯ ฆรทินฺนกาพาโธติ
วสิกรณปานกสมุฏฺฐิตโรโค ฯ สิตาโลลินฺติ นงฺคเลน กสนฺตสฺส
ผาเล ลคฺคมตฺติกํ อุทเกน อาโลเลตฺวา ปาเยตุํ อนุชานามีติ
อตฺโถ ฯ ทุฏฺฐคหณิโกติ วิปนฺนคหณิโก ฯกิจฺเฉน อุจฺจาโร
นิกฺขมตีติ อตฺโถ ฯ อามิสขารนฺติ สุกฺโขทนํ ฌาเปตฺวา ตาย
ฉาริกาย ปคฺฆริตขาโรทกํ ฯ มุตฺตหรีฏกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ
หรีฏกํ ฯ อภิสนฺนกาโยติ อุสฺสนฺนโทสกาโย ฯ อจฺฉกญฺชิกนฺติ
ตณฺฑุลกมนฺทา(๒) ฯ อกฏยูสนฺติ อสินิทฺโธ มุคฺค ปจิตปานิโย ฯ
กฏากฏนฺติ โสว โถกํ สินิทฺโธ ฯ ปฏิจฺฉาทนีเยนาติ มํสรเสน ฯ

สเจ ภิกฺขเว ปกฺกาปิ มุคฺคา ชายนฺตีติ ปกฺกา มุคฺคา
สเจปิ ชายนฺติ ยถาสุขํ ปริภุญฺชิตพฺพา ปกฺกตฺตา หิ เต
กปฺปิยา เอว ฯ อนฺโตวุตฺถนฺติ อกปฺปิยกุฏิยํ วุตฺถํ ฯ สามํ ปกฺกนฺติ
เอตฺถ ยงฺกิญฺจิ อามิสํ ภิกฺขุนา ปจิตุํ น วฏฺฏติ ปกฺกเมว
# ๑. วิ. มหา. ๕/๔๓/๕๑ ฯ ปฏิคฺคเหตพฺโพติ ทิสฺสติ ฯ
# ๒. ม. ตณฺฑุโลทมตฺโต ฯ
ปจิตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจปิสฺส อุณฺหยาคุยา ตุลสิปณฺณานิ วา
สิงฺคิเวรํ วา โลณํ วา ปกฺขิปนฺติ ตมฺปิ จาเลตุํ น วฏฺฏติ
ยาคุํ นิพฺพาเปมีติ ปน จาเลตุํ วฏฺฏติ อุตฺตณฺฑุลภตฺตํ ลภิตฺวาปิ
ปิทหิตุํ น วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน มนุสฺสา ปิทหิตฺวาว เทนฺติ
วฏฺฏติ ภตฺตํ วา มา นิพฺพายตูติ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ ฯ ขีรตกฺกาทีสุ
ปน สกึ กุฏฺฐิเตสุ อคฺคึ กาตุํ วฏฺฏติ ปุน ปากสฺส
อนุญฺญาตตฺตา ฯ อุกฺกปิณฺฑกาปิ ขาทนฺตีติ พิฬารมุสิกาโคธ-
มงฺคุสา ขาทนฺติ ฯ ทมกาติ วิฆาสาทา ฯ ตโต นีหฏนฺติ
ยตฺถ นิมนฺติตาภุญฺชนฺติ ตโต นีหฏํ ฯ วนฏฺฐํ โปกฺขรฏฺฐนฺติ
วเน เจว ปทุมินิคจฺเฉ จ ชาตํ ฯ อพีชนฺติ ตรุณํ ยสฺส
พีชํ น องฺกุรํ ชเนติ ฯ นิพฺพฏพีชนฺติ พีชํ นิพฺพเฏตฺวา (๒)
อปเนตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ อมฺพปนสาทิผลํ ฯ

ทุโรปโย วโณติ ทุกฺเขน รูหติ ทุกฺเขน ปากติโก
โหตีติอตฺโถ ฯ ทุปฺปริหารํ สตฺถนฺติ สมฺพาเธ ทุกฺเขน สตฺถํ
ปหเรยฺย ฯ สตฺถกมฺมํ วา วตฺถิกมฺมํ วาติ ยถา ปริจฺฉินฺเน
โอกาเส เยนเกนจิ สตฺเถน วา สูจิยา วา กณฺฏเกน
วา สนฺติกาย วา ปาสาณสกลิกาย วา นเขน วา ฉินฺทนํ
วา ผาลนํ วา วิชฺฌนํ วา เลขนํ วา น กาตพฺพํ สพฺพํ
เหตํ สตฺถกมฺมเมว โหติ ฯ เยน เกนจิ ปน จมฺเมน วา
วตฺเถน วา วตฺถิปีฬนมฺปิ น กาตพฺพํ สพฺพํ เหตํ วตฺถิกมฺมเมว
โหติ ฯ เอตฺถ จ สมฺพาธสฺส สามนฺตา (๑) ทฺวงฺคุลาติ อิทํ
สตฺถกมฺมเมว สนฺธาย วุตฺตํ ฯ วตฺถิกมฺมมฺปน สมฺพาเธเยว
ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ ตตฺถ ปน ขารํ วา ทาตุํ เยน เกนจิ รชฺชุเกน
วา พนฺธิตุํ วฏฺฏติ ฯ ยทิ เตน ฉิชฺชติ สุจฺฉินฺนํ ฯ
อณฺฑวุฑฺฒิโรเคปิ สตฺถกมฺมํ น วฏฺฏติ ตสฺมา อณฺฑํ ผาเลตฺวา
พีชานิ อุทฺธริตฺวา อโรคํ กริสฺสามีติ น กาตพฺพํ ฯ อคฺคิตาปน-
เภสชฺชเลปเนสุ ปน ปฏิกฺเขโป นตฺถิ ฯ วจฺจมคฺเค เภสชฺชมกฺขิตา(๒)
อาทานวฏฺฏิ วา เวฬุนาฬิกา วา วฏฺฏติ ยาย ขารกมฺมํ
วา กโรนฺติ เตลํ วา ปเวเสนฺติ ฯ

ปวตฺตมํสนฺติ มตสฺเสว มํสํ ฯ มาฆาโตติ ตํ ทิวสํ น
ลพฺภา เกนจิ กิญฺจิ ชีวิตา โวโรเปตุํ ฯ โปตฺถนิกนฺติ
มํสจฺเฉทนสตฺถกํ วุจฺจติ ฯ กิมฺปิมายาติ กิมฺปิ อิมาย ฯ น
ภควา อุสฺสหตีติ น ภควา สกฺโกติ ฯ ยตฺร หิ นามาติ
ยสฺมา นาม ฯ ปฏิเวกฺขีติ วีมํสิ ปฏิปุจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ ฯ
อปฺปฏิเวกฺขิตฺวาติ อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา ฯ สเจ ปน อสุกมํสนฺติ
ชานาติ ปฏิปุจฺฉนกิจฺจํ นตฺถิ อชานนฺเตน ปน ปุจฺฉิตฺวา ว
ขาทิตพฺพํ ฯ สุนขมํสนฺติ เอตฺถ อรญฺญโกกา นาม สุนขสทิสา
โหนฺติ เตสํ มํสํ วฏฺฏติ ฯโย ปน คามสุนขิยา วา
# ๑. สมนฺตาติปิ อตฺถิ ฯ
โกเกน โกกสุนขิยา วา คามสุนเขน สํ โยเคน อุปฺปนฺโน ตสฺส
มํสํ น วฏฺฏติ ฯ โส หิ อุภยํ ภชตีติ ฯ อหิมํสนฺติ ยสฺส
กสฺสจิ อปาทกสฺส ทีฆชาติกสฺส มํสํ น วฏฺฏติ ฯ สีหมํสาทีนิ
ปากฏาเนว ฯ เอตฺถ จ มนุสฺสมํสํ สชาติกตาย ปฏิกฺขิตฺตํ
หตฺถิอสฺสมํสํ ราชงฺคตาย สุนขมํสญฺจ อหิมํสญฺจ ปฏิกฺกูลตาย
สีหมํสาทีนิ ปญฺจ อตฺตโนอนุปทฺทวตฺถายาติ ฯ อิติ อิเมสํ
มนุสฺสาทีนํ ทสนฺนํ มํสมฺปิ อฏฺฐิปิ โลหิตมฺปิ จมฺมมฺปิ โลมมฺปิ
สพฺพํ น วฏฺฏติ ฯ ยงฺกิญฺจิ ญตฺวา วา อญตฺวา วา ขาทนฺตสฺส
อาปตฺติเยว ฯ ยทา ชานาติ ตทา เทเสตพฺพา ฯ อปุจฺฉิตฺวา
ขาทิสฺสามีติ คณฺหโต ปฏิคฺคหเณปิ ทุกฺกฏํ ฯ ปุจฺฉิตฺวา
ขาทิสฺสามีติ คณฺหโต อนาปตฺติ ฯ อุทฺทิสฺส กตมฺปน ชานิตฺวา
ขาทนฺตสฺเสว อาปตฺติ ปจฺฉา ชานนฺโต อาปตฺติยา น
กาเรตพฺโพ ฯ

เอกโกติ นตฺถิ เม ทุติโยติ อตฺโถ ฯ ปหูตํ ยาคุญฺจ
มธุโคฬิกญฺจ ปฏิยาทาเปตฺวาติ โส กิร สตสหสฺสํ วยํ กตฺวา
ปฏิยาทาเปสิ ฯ อนุโมทนคาถาย ปริโยสาเน ปตฺถยตํ อิจฺฉตนฺติ
ปทานํ อลเมว ทาตุนฺติ อิมินา สมฺพนฺโธ ฯ สเจ ปน
ปตฺถยตา อิจฺฉตาติ ปาโฐ อตฺถิ โสเยว คเหตพฺโพ ฯ
โภชฺชยาคุนฺติ ยา ปวารณํ ชเนติ ฯ ยทคฺเคนาติ ยํ อาทึ
กตฺวา ฯ สคฺคา เต อารทฺธาติ สคฺคนิพฺพตฺตนกํ ปุญฺญํ อุปจิตนฺติ
อตฺโถ ฯ ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพติ ปรมฺปรโภชเนน กาเรตพฺโพ
โภชฺชยาคุยา หิ ปวารณา โหตีติ ฯ นาหนฺตํ กจฺจานาติ ตสฺมึ
กิร อวสิฏฺฐคุเฬ เทวตา สุขุโมชํ ปกฺขิปึสุ ฯ โส อญฺเญสํ
ปริณามํ น คจฺฉติ ตสฺมา เอวมาห ฯ คิลานสฺส คุฬนฺติ
ตถารูเปน พฺยาธินา คิลานสฺสปจฺฉาภตฺตํ คุฬํ อนุชานามีติ
อตฺโถ ฯ สพฺพสนฺถรินฺติ ยถา สพฺพตฺถ สนฺถตํ โหติ เอวํ
สนฺถริตฺวา ฯ
สุนีธวสฺสการาติ สุนีโธ จ วสฺสกาโร จ เทฺว พฺราหฺมณา
มคธรญฺโญ มหามจฺจา ฯ วชฺชีนํ ปฏิพาหายาติ วชฺชีราชกุลานํ
อายมุขานํ ปจฺฉินฺทนตฺถาย ฯ วตฺถูนีติ ฆรวตฺถูนิ ฯ จิตฺตานิ
นมนฺติ นิเวสนานิ มาเปตุนฺติ ตา กิร เทวตา วตฺถุวิชฺชา-
ปาฐกานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวํ จิตฺตานิ นาเมนฺติ ฯ
กสฺมา ฯ อมฺหากํ ยถานุรูปํ สกฺการํ กริสฺสนฺตีติ อตฺโถ ฯ
ตาวตึเสหีติ โลเก กิร สกฺกํ เทวราชานํ วิสฺสุกมฺมญฺจ
อุปาทาย ตาวตึสา ปณฺฑิตาติ สทฺโท อพฺภุคฺคโต เตเนวาห
ตาวตึเสหีติ ฯ ตาวตึเสหิ สทฺธึมนฺตฺวา วิย มาเปนฺตีติ อตฺโถ ฯ
ยาวตา อริยานํ อายตนนฺติยตฺตกํ อริยมนุสฺสานํ โอสรณฏฺฐานํ
นาม อตฺถิ ฯ ยาวตา วณิชฺชปโถติ ยตฺตกํ วาณิชานํ อาหฏ-
ภณฺฑสฺส ราสิวเสเนว กยวิกฺกยฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ อตฺโถ ฯ
อิทํ อคฺคนครนฺติ เตสํ อริยายตนํ วณิชฺชฏฺฐานํ อิทํ อคฺคนครํ
ภวิสฺสติ ฯ ปุฏเภทนนฺติ ภณฺฑปุฏเภทนฏฺฐานํ ภณฺฑคณฺฑิกานํ
โมจนฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ อคฺคิโต วาติอาทีสุ สมุจฺจยตฺเถ
วาสทฺโท ฯ ตตฺร หิ เอกสฺส โกฏฺฐาสสฺส อคฺคิโต เอกสฺส
อุทกโต เอกสฺส อพฺภนฺตรโต อญฺญมญฺญสฺส เภทา อนฺตราโย
ภวิสฺสติ ฯ อุฬุมฺปนฺติ ปารํ คมนตฺถาย อาณิโย อาโกเฏตฺวา
กตํ ฯ กุลฺลนฺติ วลฺลิอาทีหิ พนฺธิตฺวา กตํ ฯ อณฺณวนฺติ
สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน โยชนมตฺตํ คมฺภีรสฺส จ ปุถุลสฺส
จ อุทกฏฺฐานสฺเสตํ อธิวจนํ ฯ สรนฺติ อิธ นที อธิปฺเปตา ฯ
อิทํ วุตฺตํ โหติ เย คมฺภีรวิตฺถตํ ตณฺหาสรํ ตรนฺติ เต อริย-
มคฺคสงฺขาตํ เสตุํ กตฺวาน วิสฺสชฺช ปลฺลลานิ อนามสิตฺวา ว
อุทกภริตานิ นินฺนฏฺฐานานิ อยมฺปน อิมํ อปฺปมตฺตกํ อุทกํ
อุตฺตริตุกาโมปิ กุลฺลํ หิ ชโน ปพนฺธติ พุทฺธา ปน พุทฺธ-
สาวกา จ วินา เอว กุลฺเลน ติณฺณา เมธาวิโน ชนาติ ฯ
อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน ฯ สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวงฺคมนวเสน
สนฺธาวิตํ ฯ สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนวเสน สํสริตํ ฯ มมญฺเจว
ตุมฺหากญฺจาติ มยา จ ตุมฺเหหิ จ ฯ อถวา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ
สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ เอวเมตฺถ
อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ สํสิตนฺติ สํสริตํ ฯ ภวเนตฺตี สมูหตาติ
ภวโต คมนา สนฺธาวนา ตณฺหารชฺชุ สุฏฺฐุ หตา ฉินฺนา
อปฺปวตฺติ กตา ฯ

นีลนฺติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกํ ฯ นีลวณฺณาติอาทิ ตสฺเสว
วิภาคทสฺสนตฺถํ ฯ ตตฺถ น เตสํ ปกติวณฺณา นีลา นีลวิเล-
ปนานํวิจิตฺตตาวเสเนตํ วุตฺตํ ฯ ปฏิวฏฺเฏสีติ ปหาเรสิ ฯ สาหารํ
ทชฺเชยฺยาถาติ สชนปทํ ทเทยฺยาถ ฯ องฺคุลึ โปเถสุนฺติ องฺคุลึ
จาเลตุํ ฯ อมฺพกายาติ อิตฺถิกาย ฯ โอโลเกถาติ ปสฺสถ ฯ
อปโลเกถาติ ปุนปฺปุนํ ปสฺสถ ฯ อุปสํหรถาติ อุปเนถ อิมํ
ลิจฺฉวิปริสํ ตุมฺหากํ จิตฺเตน ตาวตึสสฺส ปริสํ หรถ ตาวตึสสฺส
สมกํ กตฺวา ปสฺสถาติ อตฺโถ ฯ

ธมฺมสฺส จ อนุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ ภควโต วุตฺตการณสฺส
อนุการณํ กเถนฺติ ฯ สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ อปเรหิ
วุตฺตการโณหุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท หิ วิญฺญูครหิตพฺพการณํ
โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ กึ น อาคจฺฉติ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ กึ
สพฺพการเณนปิ ตุมฺหากํ ปวาโท คารยฺหํ การณํ นตฺถีติ ฯ
อนพฺภกฺขาตุกามาติ อภิภวิตฺวา อจิกฺขิตุกามา ฯ อนุวิจฺจการนฺติ(๑)
อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กาตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ
โหติ ฯ ญาตมนุสฺสานนฺติ โลเก ปากฏานํ ฯ สาธุ โหตีติ
สุนฺทรํ โหติ ฯ ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร
โฆสนฺตา อาหิณฺเฑยฺยุํ ฯ กสฺมา ฯ เอวํ อมฺหากํ มหนฺตภาโว
ภวิสฺสตีติ ฯ โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตํ อุทปาโน วิย ปตีตํ ฯ
# ๑. อนุวิชฺชการนฺติ ฯ
กุลนฺติ นิเวสนํ ฯ ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ
อุปจฺฉินฺทิตฺถ สมฺปตฺตานํ หิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทติ ฯ
โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว ฯ สามุกฺกํสิกาติ อตฺตนาเยว
อุทฺธริตฺวา คหิตา อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ ฯ
อุทฺทิสฺสกตนฺติ อุทฺทิสิตฺวา กตํ ฯ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ
ปฏิจฺจ กตนฺติ อตฺโถ ฯ อถวา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ
อธิวจนํ ฯ ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ
วุตฺตํ ฯ โย หิ เอวรูปํ มํสํ ภุญฺชติ โสปิ ตสฺส กมฺมสฺส
ทายาโท โหติ วธกสฺส วิย ตสฺสาปิ ปาณฆาตกมฺมํ โหตีติ
อธิปฺปาโย ฯ น ชีรนฺตีติ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชีรนฺติ
อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ ฯ ติโกฏิปริสุทฺธิกถา
สงฺฆเภทสิกฺขาปทวณฺณนายํ วุตฺตา ฯ

ปจฺจนฺติมนฺติ อภิลาปมตฺตเมตํ ฯ ยํ สงฺโฆ อากงฺขตีติ
วุตฺตตฺตา ปน ธุรวิหาโรปิ สมฺมนฺนิตุํ วฏฺฏติ ฯ กมฺมวาจํ
อวตฺวาอปโลกเนนาปิ วฏฺฏติเยว ฯ สกฏปริวตฺตกนฺติ สกเฏหิ
ปริกฺเขปํ วิยกตฺวา อจฺฉนฺติ ฯ กาโกรวสทฺทนฺติ ตตฺถ ตตฺถ
อปวิฏฺฐอามิส-ขาทนตฺถาย อนุปเคเยว สนฺนิปติตานํ กากานํ
โอรวสทฺทํ ฯ ยโสโช นาม กปิลสุตฺตปริโยสาเน ปพฺพชิตานํ
ปญฺจนฺนํ สตานํ อคฺคปุริโส ฯ
อุสฺสาวนนฺติกนฺติอาทีสุ ฯ อุสฺสาวนนฺติกา ตาว เอวํ
กาตพฺพา โย ถมฺภานํ วา อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิกฺขนิตฺวา
วิหาโร กยิรติ ตสฺส เหฏฺฐา ถมฺภปฏิจฺฉกา ปาสาณา
ภูมิคติกาเอว ฯ ปฐมถมฺภมฺปน ปฐมภิตฺติปาทํ วา ปติฏฺฐาเปนฺเตหิ
พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา กปฺปิยกุฏึ กโรมาติ วาจํ นิจฺฉาเรนฺเตหิ
มนุสฺเสสุ อุกฺขิปิตฺวา ปติฏฺฐาเปนฺเตสุ อามสิตฺวา วา สยํ
อุกฺขิปิตฺวา วา ถมฺโภ วา ภิตฺติปาโท วา ปติฏฺฐาเปตพฺโพ ฯ
กุรุนฺทีมหาปจฺจรีสุ ปน กปฺปิยกุฏี กปฺปิยกุฏีติ วตฺวา ปติฏฺฐา-
เปตพฺพนฺติ วุตฺตํ ฯ อนฺธกฏฺฐกถายํ สงฺฆสฺส กปฺปิยกุฏึ
อธิฏฺฐามีติ วุตฺตํ ฯ ตมฺปน อวตฺวาปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตนเยเนว
วุตฺเต โทโส นตฺถิ ฯ อิทํ ปเนตฺถ สาธารณลกฺขณํ
ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ วจนปริโยสานญฺจ สมกาลํ วฏฺฏติ ฯ สเจ
หิ อนิฏฺฐิเต วจเน ถมฺโภ ปติฏฺฐาติ อปฺปติฏฺฐิเต วา ตสฺมึ
วจนํ นิฏฺฐาติ อกตา โหติ กปฺปิยกุฏี ฯ เตเนว มหาปจฺจริยํ
วุตฺตํ พหูหิ สมฺปริวาเรตฺวา วตฺตพฺพํ อวสฺสํ หิ เอกสฺสปิ
วจน นิฏฺฐานญฺจ ถมฺภปติฏฺฐานญฺจ เอกโต ภวิสฺสตีติ ฯ
อิฏฺฐกสิลามตฺติกกุฏิกาสุ ปน กุฏีสุ เหฏฺฐา จยํ พนฺธิตฺวา
วา อพนฺธิตฺวา วา กโรนฺตุ ยโต ปฏฺฐาย ภิตฺตึ
อุฏฺฐาเปตุกามา โหนฺติ ตํสพฺพปฐมํ อิฏฺฐกํ วา สิลํ
วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา คเหตฺวา วุตฺตนเยเนว กปฺปิยกุฏี
กาตพฺพา ฯ อิฏฺฐกาทโย หิ ภิตฺติยา ปฐมิฏฺฐกาทีนํ เหฏฺฐา น
วฏฺฏนฺติ ฯ ถมฺภา ปน อุปริ อุคฺคจฺฉนฺติ ตสฺมา วฏฺฏนฺติ ฯ
อนฺธกฏฺฐกถายํ ถมฺเภ หิ กยิรมาเน จตูสุ โกเณสุ จตฺตาโร
ถมฺภา อิฏฺฐกาทิกุฑฺเฑ จตูสุ โกเณสุ เทฺวติสฺโส อิฏฺฐกา
อธิฏฺฐาตพฺพาติ วุตฺตํ ฯ ตถา ปน อกตายปิโทโส นตฺถิ ฯ
อฏฺฐกถาสุ หิ วุตฺตเมว ปมาณํ ฯ โคนิสาทิกา ทุวิธา
อารามโคนิสาทิกา วิหารโคนิสาทิกาติ ฯ ตาสุ ยตฺถ เนว
อาราโม น เสนาสนานิ ปริกฺขิตฺตานิ โหนฺติ อยํ อาราม-
โคนิสาทิกา นาม ยตฺถ เสนาสนานิ สพฺพานิ วา
เอกจฺจานิ วา ปริกฺขิตฺตานิ อาราโม อปริกฺขิตฺโต อยํ วิหาร-
โคนิสาทิกา นาม ฯ อิติ อุภยตฺราปิ อารามสฺส อปริกฺขิตฺต-
ภาโวเยว ปมาณํ ฯ อาราโม ปน อุปฑฺฒปริกฺขิตฺโตปิ พหุตร-
ปริกฺขิตฺโตปิ ปริกฺขิตฺโตเยว นามาติ กุรุนฺทีมหาปจฺจรีสุ วุตฺตํ ฯ
เอตฺถ กปฺปิยกุฏึ ลทฺธธ วฏฺฏติ ฯ คหปตีติ มนุสฺสา อาวาสํ
กตฺวา กปฺปิยกุฏึ เทม ปริภุญฺชถาติ วทนฺติ เอสา
คหปติ นาม ฯ กปฺปิยกุฏึ กาตุํ เทมาติ วุตฺเตปิ วฏฺฏติเยว ฯ
อนฺธกฏฺฐกถายมฺปน ยสฺมา ภิกฺขุํ ฐเปตฺวา เสสสหธมฺมิกานํ
สพฺเพสญฺจ เทวมนุสฺสานํ หตฺถโต ปฏิคฺคโห จ สนฺนิธิ จ
อนฺโตวุตฺถญฺจ เตสํ สนฺตกํ ภิกฺขุสฺส วฏฺฏติ ตสฺมา เตสํ
เคหานิ เตหิ ทินฺนา กปฺปิยกุฏี วา คหปตีติ วุจฺจตีติ วุตฺตํ ฯ
ปุนปิ วุตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิหารํ ฐเปตฺวา ภิกฺขุนีนํ อุปสฺสโย
อารามิกานํ วา ติตฺถิยานํ วา เทวตานํ วา นาคานํ วา
อปิ พฺรหฺมานํ วา วิมานํ กปฺปิยกุฏี โหตีติ ตํ สุวุตฺตํ
สงฺฆสนฺตกเมว หิ ภิกฺขุสนฺตกํ วา เคหํ คหปติกุฏี น โหติ ฯ
สมฺมติกา นาม กมฺมวาจาย สาเวตฺวา กตาติ ฯ ยํ อิมาสุ
จตูสุ กปฺปิยภูมีสุ วุตฺถํ อามิสํ ตํ สพฺพํ อนฺโตวุตฺถสงฺขํ
น คจฺฉติ ภิกฺขูนญฺจ ภิกฺขุนีนญฺจ อนฺโตวุตฺถอนฺโตปกฺกโมจนตฺถํ
หิ กปฺปิยกุฏิโย อนุญฺญาตา ฯ ยมฺปน อกปฺปิยภูมิยํ สห
เสยฺยาปโหนเก เคเห วุตฺถํ สงฺฆิกํ วา ปุคฺคลิกํ วา ภิกฺขุสฺส
ภิกฺขุนิยา วา สนฺตกํ เอกรตฺตมฺปิ ฐปิตํ ตํ อนฺโตวุตฺถํ
ตตฺถ ปกฺกญฺจ อนฺโตปกฺกํ นาม โหติ เอตํ น กปฺปติ ฯ
สตฺตาหกาลิกมฺปน ยาวชีวิกญฺจ วฏฺฏติ ฯตตฺรายํ วินิจฺฉโย
สามเณโร ภิกฺขุสฺส ตณฺฑุลาทิกํ อามิสํ อาหริตฺวา กปฺปิยกุฏิยํ
นิกฺขิปิตฺวา ปุนทิวเส ปจิตฺวา เทติ อนฺโตวุตฺถํ น โหติ ฯ
ตตฺถ อกปฺปิยกุฏิยํ นิกฺขิตฺตสปฺปิอาทีสุ ยงฺกิญฺจิ ปกฺขิปิตฺวา
เทติ มุขสนฺนิธิ นาม โหติ ฯ มหาปจฺจริยํ ปน อนฺโตวุตฺถํ
โหตีติ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ นามมตฺตเมว นานากรณํ ฯภิกฺขุ
อกปฺปิยกุฏิยํ ฐปิตสปฺปิญฺจ ยาวชีวิกปณฺณญฺจ เอกโต ปจิตฺวา
ปริภุญฺชติ สตฺตาหํ นิรามิสํ วฏฺฏติ ฯ สเจ อามิสสํสฏฺฐํ
กตฺวา ปริภุญฺชติ อนฺโตวุตฺถญฺเจว สามปกฺกญฺจ โหติ ฯ
เอเตนุปาเยน สพฺพสํสคฺคา เวทิตพฺพา ฯ อิมา ปน กปฺปิยกุฏิโย
กทา ชหิตวตฺถุกา โหนฺตีติ ฯ อุสฺสาวนนฺติกา ตาว ยา
ถมฺภานํ อุปริ ภิตฺติปาเท วา นิกฺขนิตฺวา กตา สา สพฺเพสุ
ถมฺเภสุ จ ภิตฺติปาเทสุ จ อปนีเตสุ ชหิตวตฺถุกา โหติ ฯ
สเจ ปน ถมฺเภ วา ภิตฺติปาเท วา ปริวตฺตนฺติ โย โย ฐิโต
ตตฺถ ตตฺถ ปติฏฺฐาติ สพฺเพสุปิ ปริวตฺติเตสุ ชหิตวตฺถุกา ว
โหติ ฯ อิฏฺฐกาทีหิ กตา จยสฺส อุปริภิตฺติอตฺถาย ฐปิตํ อิฏฺฐกํ
วา สิลํ วา มตฺติกาปิณฺฑํ วา อาทึ กตฺวา วินาสิตกาเล
ชหิตวตฺถุกา โหติ ฯ เยหิ ปน อิฏฺฐกาทีหิ อธิฏฺฐิตา เตสุ
อปนีเตสุปิ ตทญฺเญสุ ปติฏฺฐิเตสุ อชหิตวตฺถุกาว โหติ ฯ
โคนิสาทิกา ปาการาทีหิ ปริกฺเขเป กเต ชหิตวตฺถุกา โหติ ฯ
ปุน ตสฺมึ อาราเม กปฺปิยกุฏึ ลทฺธธ วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน
ปุนปิ ปาการาทโย ตตฺถ ตตฺถ ขณฺฑา โหนฺติ ตโต
ตโต คาโว ปวิสนฺติ ปุน กปฺปิยกุฏี โหติ ฯ อิตรา ปน
เทฺวโคปานสิมตฺตํ ฐเปตฺวา สพฺพสฺมึ ฉทเน วินฏฺเฐ ชหิต-
วตฺถุกาโหนฺติ ฯ สเจ โคปานสีนํ อุปริ เอกมฺปิ ปกฺขปาสก-
มณฺฑลํ อตฺถิ รกฺขติ ฯ ยตฺร ปนิมา จตสฺโสปิ กปฺปิยภูมิโย
นตฺถิ ตตฺถ กึ กาตพฺพนฺติ ฯ อนุปสมฺปนฺนสฺส ทตฺวา ตสฺส
สนฺตกํ กตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ ฯ ตตฺริทํ วตฺถุ กรวิกติสฺสตฺเถโร
กิร วินยธรปาโมกฺโข มหาสีวตฺเถรสฺส สนฺติกํ อคมาสิ ฯ โส
ทีปาโลเกน สปฺปิกุมฺภํ ปสฺสิตฺวา ภนฺเต กิเมตนฺติ ปุจฺฉิ ฯ
เถโร อาวุโส คามโต สปฺปิกุมฺโภ อาภโต ลูขทิวเส สปฺปินา
ภุญฺชนตฺถายาติ อาห ฯ ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร น วฏฺฏติ
ภนฺเตติ อาห ฯ เถโร ปุนทิวเส ปมุเข นิกฺขิปาเปสิ ฯ ติสฺสตฺเถโร
ปุน เอกทิวสํ อาคโต ตํ ทิสฺวา ตเถว ปุจฺฉิตฺวา ภนฺเต
สหเสยฺยาปโหนกฏฺฐาเน ฐเปตุํ น วฏฺฏตีติ อาห ฯ เถโร
ปุนทิวเส พหิ นีหราเปตฺวา นิกฺขิปาเปสิ ฯตํ โจรา หรึสุ ฯ
โส ปุน เอกทิวสํ อาคตํ ติสฺสตฺเถรมาห อาวุโส ตยา น
วฏฺฏตีติ วุตฺเต โส กุมฺโภ พหิ นิกฺขิตฺโต โจเรหิ อวหโฏติ ฯ
ตโต นํ ติสฺสตฺเถโร อาห นนุ ภนฺเต อนุปสมฺปนฺนสฺส
ทาตพฺโพ อสฺส อนุปสมฺปนฺนสฺส หิ ทตฺวาตสฺส สนฺตกํ
กตฺวา ปริภุญฺชิตุํวฏฺฏตีติ ฯ

เมณฺฑกวตฺถุํ อุตฺตานเมว ฯ อปิเจตฺถ อนุชานามิ ภิกฺขเว
ปญฺจ โครเสติ อิเม ปญฺจ โครเส วิสุํ ปริโภเคน ปริภุญฺชิตุมฺปิ
อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ปาเถยฺยํ ปริเยสิตุนฺติ เอตฺถ สเจ
เกจิ สยเมว ญตฺวา เทนฺติ อิจฺเจตํ กุสลํ โน เจ เทนฺติ
ญาติปวาริตฏฺฐานโต ภิกฺขาจารวตฺเตน วา ปริเยสิตพฺพํ ตถา
อลภนฺเตน อญฺญาติกอปฺปวาริตฏฺฐานโต ยาจิตฺวาปิ คเหตพฺพํ
เอกทิวเสนคมนีเย มคฺเค เอกภตฺตตฺถาย ปริเยสิตพฺพํ ฯ ทีเฆ
อทฺธาเน ยตฺตเกน กนฺตารํ นิตฺถรติ ตตฺตกํ ปริเยสิตพฺพํ ฯ

กาเชหิ คาหาเปตฺวาติ ปญฺจหิ กาชสเตหิ สุสงฺขตสฺส
พทรปานสฺส กุฏสหสฺสํ คาหาเปตฺวา ฯ เอตสฺมึ นิทาเน เอตสฺมึ
ปกรเณ ธมฺมึ กถํ กตฺวาติ สาธุ ภิกฺขเว ปานํ อปิวนฺตา
สมณสฺสโคตมสฺส สาวกา ปจฺจยพาหุลฺลิกาติ วาทํ น
อุปฺปาทยิตฺถ มยิ จคารวํ อกตฺถ มม จ ตุมฺเห
สุคารวํ ชนยิตฺถ อิติ โว อหํ อิมินา การเณน สุฏฺฐุ
ปสนฺโนติอาทินา นเยน ธมฺมึ กถํกตฺวา อนุชานามิ ภิกฺขเว
อฏฺฐ ปานานีติอาทิมาห ฯ ตตฺถ อมฺพปานนฺติ อาเมหิ วา
ปกฺเกหิ วา อมฺเพหิ กตปานํ ฯ
ตตฺถ อาเมหิ กโรนฺเตน อมฺพตรุณานิ ภินฺทิตฺวา อุทเก
ปกฺขิปิตฺวา อาตเป อาทิจฺจปาเกน ปจิตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา
ตทหุปฏิคฺคหิเตหิมธุสกฺกรกปฺปุราทีหิ โยเชตฺวา กาตพฺพํ ฯ เอวํ
กตํ ปุเรภตฺตเมว กปฺปติ ฯ อนุปสมฺปนฺเนหิ กตํ ลภิตฺวา ปน
ปุเรภตฺตํ ปฏิคฺคหิตํ ปุเรภตฺตํ สามิสปริโภเคนาปิ วฏฺฏติ
ปจฺฉาภตฺตํ นิรามิสปริโภเคน ยาว อรุณุคฺคมนา วฏฺฏติ ฯ
เอส นโย สพฺพปาเนสุ ฯ เตสุ ปน ชมฺพุปานนฺติ ชมฺพุผเลหิ
กตปานํ ฯ โจุํปานนฺติ อฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ ฯ
โมจปานนฺติ อนฏฺฐิเกหิ กทลิผเลหิ กตปานํ ฯ มธุกปานนฺติ
มธุกานํ ชาติรเสน กตปานํ ฯ ตํ ปน อุทกสมฺภินฺนํ วฏฺฏติ
สุทฺธํ น วฏฺฏติ ฯ มุทฺทิกปานนฺติ มุทฺทิกา อุทเก มทฺทิตฺวา
อมฺพปานํ วิย กตปานํ ฯ สาลุกปานนฺติ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทีนํ
สาลุเก มทฺทิตฺวา กตปานํ ฯ ผารุสกปานนฺติ ผารุสเกหิ
อมฺพปานํวิย กตปานํ ฯ อิมานิ อฏฺฐปานานิ สีตานิปิ
อาทิจฺจปากานิปิ วฏฺฏนฺติ อคฺคิปากานิ น วฏฺฏนฺติ ฯ