สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ อชฺช ปวารณา ยทิ
สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ อยํ สพฺพสงฺคาหิกา
นาม ญตฺติ ฯ เอวํ หิ วุตฺเต เตวาจิกํ เทฺววาจิกญฺจ เอกวาจิกญฺจ
ปวาเรตุํ วฏฺฏติ สมานวสฺสิกเมว น วฏฺฏติ ฯ เตวาจิกํ
ปวาเรยฺยาติ วุตฺเต ปน เตวาจิกเมว วฏฺฏติ อญฺญํ น
วฏฺฏติ ฯเทฺววาจิกํ ปวาเรยฺยาติ วุตฺเต เทฺววาจิกญฺจ เตวาจิกญฺจ
วฏฺฏติ เอกวาจิกญฺจ สมานวสฺสิกญฺจ น วฏฺฏติ ฯ เอกวาจิกํ
ปวาเรยฺยาติวุตฺเต ปน เอกวาจิกเทฺววาจิกเตวาจิกานิ วฏฺฏนฺติ
สมานวสฺสิกเมวน วฏฺฏติ ฯ สมานวสฺสิกนฺติ วุตฺเต สพฺพํ
วฏฺฏติ ฯ อจฺฉนฺตีติ นิสินฺนาว โหนฺติ น อุฏฺฐหนฺติ ฯ
ตทนนฺตราติ ตทนนฺตรํ ตาวตฺตกํ กาลนฺติ อตฺโถ ฯ จาตุทฺทสิกา
จ ปณฺณรสิกา จาติ เอตฺถ จาตุทฺทสิกาย อชฺช ปวารณา
จาตุทฺทสีติ เอวํ ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ ปณฺณรสิกาย อชฺช
ปวารณา ปณฺณรสีติ ฯ

ปวารณากมฺเมสุ สเจ เอกสฺมึ วิหาเร ปญฺจสุ ภิกฺขูสุ
วสนฺเตสุ เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร คณญตฺตึ
ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ จตูสุ วา ตีสุ วา วสนฺเตสุ เอกสฺส
ปวารณํ อาหริตฺวาตโย วา เทฺว วา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา
ปวาเรนฺติ สพฺพเมตํ อธมฺเมน วคฺคํ ปวารณากมฺมํ ฯ สเจ
ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ
ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ จตฺตาโร วา ตโย วา เทฺว วา วสนฺตา
เอกโต สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ สพฺพเมตํ
อธมฺเมน สมคฺคํ ปวารณากมฺมํ ฯ สเจ ปญฺจสุ ชเนสุ เอกสฺส
ปวารณํ อาหริตฺวา จตฺตาโร สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ
จตูสุ วา ตีสุ วา เอกสฺส ปวารณํ อาหริตฺวา ตโย วา
เทฺว วา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ สพฺพเมตํ ธมฺเมน
วคฺคํ ปวารณากมฺมํ ฯ สเจ ปน สพฺเพปิ ปญฺจ ชนา เอกโต
สนฺนิปติตฺวา สงฺฆญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ จตฺตาโร วา
ตโย วา เอกโต สนฺนิปติตฺวา คณญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาเรนฺติ
เทฺว อญฺญมญฺญํ ปวาเรนฺติ เอโก วสนฺโต อธิฏฺฐานปวารณํ
กโรติ สพฺพเมตํ ธมฺเมน สมคฺคํ ปวารณากมฺมนฺติ ฯ

ทินฺนา โหติ ปวารณาติ เอตฺถ เอวํ ทินฺนาย ปวารณาย
ปวารณาหารเกน สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ ปวาเรตพฺพํ ติสฺโส
ภนฺเต ภิกฺขุ สงฺฆํ ปวาเรติ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา ปริสงฺกาย
วา วทตุ ตํ ภนฺเต สงฺโฆ อนุกมฺปํ อุปาทาย ปสฺสนฺโต
ปฏิกริสฺสติ ฯ ทุติยมฺปิ ภนฺเต… ตติยมฺปิ ภนฺเต ติสฺโส ภิกฺขุ
สงฺฆํ ปวาเรติ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา ปริสงฺกาย วา ฯเปฯ
ปฏิกริสฺสตีติ ฯ สเจ ปน วุฑฺฒตโร โหติ อายสฺมา ภนฺเต
ติสฺโสติ วตฺตพฺพํ ฯ เอวญฺหิ เตน ตสฺสตฺถาย ปวาริตํ
โหตีติ ฯ

ปวารณํ เทนฺเตน ฉนฺทํปิ ทาตุนฺติ เอตฺถ ฉนฺททานํ
อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ฯ อิธาปิ จ ฉนฺททานํ
อวเสสสงฺฆกมฺมตฺถายตสฺมา สเจ ปวารณํ เทนฺโต ฉนฺทํ
เทติ วุตฺตนเยเนว อาหฏาย ปวารณาย อาโรจิตาย เตน
จ ภิกฺขุนา สงฺเฆน จ ปริวาริตเมว โหติ ฯ อถ ปวารณเมว
เทติ น ฉนฺทํ ตสฺส จ ปวารณาย อาโรจิตาย สงฺเฆน จ
ปวาริเต สพฺเพสํ สุปฺปวาริตํ โหติ อญฺญมฺปน กมฺมํ กุปฺปติ ฯ
สเจ ปน ฉนฺทเมว เทติ น ปวารณํ สงฺฆสฺส ปวารณา
จ เสสกมฺมานิ จ น กุปฺปนฺติ เตน ปน ภิกฺขุนา อปฺปวาริตํ
โหติ ฯ ปวารณาทิวเส ปน พหิสีมาย ปวารณํ อธิฏฺฐหิตฺวา
อาคเตนปิ ฉนฺโท ทาตพฺโพ เตน สงฺฆสฺส ปวารณากมฺมํ
น กุปฺปติ ฯ

อชฺช เม ปวารณาติ เอตฺถ สเจ จาตุทฺทสิกา โหติ
อชฺช เม ปวารณา จาตุทฺทสี สเจ ปณฺณรสิกา อชฺช
เม ปวารณา ปณฺณรสีติ เอวํ อธิฏฺฐาตพฺพํ ฯ ตทหุปวารณาย
อาปตฺตินฺติ อาทิ วุตฺตนยเมว ฯ ปุน ปวาเรตพฺพนฺติ ปุน
ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา ญตฺตึ ฐเปตฺวา สงฺฆตฺเถรโต ปฏฺฐาย
ปวาเรตพฺพํ ฯ เสสํ อุโปสถกฺขนฺธกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว
เวทิตพฺพํ ฯ

อาคนฺตุเกหิ อาวาสิกานํ อนุวตฺติตพฺพนฺติ อชฺช ปวารณา
จาตุทฺทสีติ เอตเทว ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ ฯ ปณฺณรสิก-
ปวารณายปิ เอเสว นโย ฯ อาวาสิเกหิ นิสฺสีมํ คนฺตฺวา
ปวาเรตพฺพนฺติอสฺสาวสาเน อยํ ปาลิมุตฺตกวินิจฺฉโย สเจ
ปุริมิกาย ปญฺจภิกฺขู วสฺสํ อุปคตา ปจฺฉิมิกายปิ ปญฺจ
ปุริเมหิ ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปวาริเต ปจฺฉิเมหิ เตสํ สนฺติเก
ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ น เอกสฺมึ อุโปสถคฺเค เทฺว
ญตฺติโย ฐเปตพฺพา ฯ สเจปิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา จตฺตาโร
ตโย เทฺว เอโก วา โหติ เอเสว นโย ฯ อถ ปุริมิกาย
จตฺตาโร ปจฺฉิมิกายปิ จตฺตาโร ตโย เอโก วา เอเสว
นโย ฯ อถาปิ ปุริมิกาย ตโย ปจฺฉิมิกายปิ ตโย เทฺว เอโก
วา เอเสว นโย ฯ อิทํ เหตฺถ ลกฺขณํ สเจ ปุริมิกาย
อุปคเตหิ ปจฺฉิมิกาย อุปคตา โถกตรา เจว โหนฺติ สมสมา
วา สงฺฆปวารณาย จ คณํ ปูเรนฺติ สงฺฆปวารณาวเสน
ญตฺติ ฐเปตพฺพาติ ฯ สเจ ปน ปุริมิกาย ตโย ปจฺฉิมิกาย
เอโก โหติ เตน สทฺธึ จตฺตาโร โหนฺติ จตุนฺนํ สงฺฆญตฺตึ
ฐเปตฺวา ปวาเรตุํ น วฏฺฏติ ฯ คณญตฺติยา ปน โส คณปูรโก
โหติ ตสฺมา คณวเสน ญตฺตึ ฐเปตฺวา ปุริเมหิ ปวาเรตพฺพํ
อิตเรน เตสํ สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ ฯปุริมิกาย
เทฺว ปจฺฉิมิกาย เทฺว วา เอโก วา โหติ เอเสว
นโย ฯ ปุริมิกาย เอโก ปจฺฉิมิกาย เอโก โหติ เอเกน
เอกสฺส สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ เอเกน ปาริสุทฺธิอุโปสโถ
กาตพฺโพ ฯสเจ ปุริมวสฺสุปคเตหิ ปจฺฉิมวสฺสุปคตา เอเกนปิ
อธิกตรา โหนฺติ ปฐมํ ปาฏิโมกฺขํ อุทฺทิสิตฺวา ปจฺฉา โถกตเรหิ
เตสํ สนฺติเก ปวาเรตพฺพํ ฯ กตฺติกจาตุมฺมาสินิยา ปวารณาย
ปน สเจ ปฐมํ วสฺสุปคเตหิ มหาปวารณาย ปวาริเตหิ ปจฺฉา
อุปคตา อธิกตรา วา สมสมา วา โหนฺติ ปวารณาญตฺตึ
ฐเปตฺวา ปวาเรตพฺพํ ฯ เตหิ ปวาริเต ปจฺฉา อิตเรหิ เนสํ
สนฺติเก ปาริสุทฺธิอุโปสโถ กาตพฺโพ ฯ อถ มหาปวารณาย
ปวาริตา พหู โหนฺติ ปจฺฉา วสฺสุปคตา โถกา วา เอโก
วา ปาฏิโมกฺเข อุทฺทิฏฺเฐ ปจฺฉา เตสํ สนฺติเก เตน
ปวาเรตพฺพํ ฯ

น จ ภิกฺขเว อปฺปวารณาย ปวาเรตพฺพํ อญฺญตฺร
สงฺฆ สามคฺคิยาติ เอตฺถ โกสมฺพิกสามคฺคีสทิสาว สามคฺคี
เวทิตพฺพา ฯ อชฺช ปวารณา สามคฺคีติ เอวญฺเจตฺถ ปุพฺพกิจฺจํ
กาตพฺพํ ฯ เย ปน กิสฺมิญฺจิเทว อปฺปมตฺตเก ปวารณํ
ฐเปตฺวา สมคฺคา โหนฺติ เตหิ ปวารณายเมว ปวารณา
กาตพฺพา ฯ สามคฺคีปวารณํ กโรนฺเตหิ จ ปฐมปวารณํ ฐเปตฺวา
ปาฏิปทโต ปฏฺฐาย ยาว กตฺติกจาตุมฺมาสิ ปุณฺณมา เอตฺถนฺตเร
กาตพฺพา ตโต ปจฺฉา วา ปุเร วา น วฏฺฏติ ฯ

เทฺววาจิกํ ปวาเรตุนฺติ เอตฺถ ญตฺตึ ฐเปนฺเตนาปิ ยทิ
สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ เทฺววาจิกํ ปวาเรยฺยาติ วตฺตพฺพํ
เอกวาจิเก เอกวาจิกํ ปวาเรยฺยาติ ฯ สมานวสฺสิเกปิ สมานวสฺสิกํ
ปวาเรยฺยาติ วตฺตพฺพํ เอตฺถ จ พหูปิ สมานวสฺสา เอกโต
ปวาเรตุํลภนฺติ ฯ

ภาสิตาย ลปิตาย อปริโยสิตายาติ เอตฺถ สพฺพสงฺคาหิกญฺจ
ปุคฺคลิกญฺจาติ ทุพฺพิธํ ปวารณาฏฺฐปนํ ฯ ตตฺถ สพฺพสงฺคาหิเก
สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ ฯเปฯ สงฺโฆ เตวาจิกํ ปวาเร
อิติ สุการโต ยาว เรกาโร ตาว ภาสิตา ลปิตา
อปริโยสิตาว โหติ ปวารณา เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน
ฐปิตา โหติ ปวารณา ฯ ยกาเร ปน ปตฺเต ปริโยสิตา
โหติ ตสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ฐเปนฺเตน อฏฺฐปิตา โหติ ฯ
ปุคฺคลิกฏฺฐปเน ปน สงฺฆํภนฺเต ปวาเรมิ ฯเปฯ ทุติยมฺปิ…
ตติยมฺปิ ภนฺเต สงฺฆํ ปวาเรมิ ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา
ปริสงฺกาย วา ฯเปฯ ปสฺสนฺโต ปฏีติ สงฺการโต ยาว อยํ
สพฺพปจฺฉิโม ฏิกาโร ตาว ภาสิตา ลปิตา อปริโยสิตาว
โหติ ปวารณา เอตฺถนฺตเร เอกปเทปิ ฐเปนฺเตน ฐปิตา
โหติ ปวารณา ฯ กริสฺสามีติ วุตฺเต ปน ปริโยสิตาว โหติ
ยสฺมา กริสฺสามีติ วุตฺเต ปน ปริโยสิตาวโหติ ตสฺมา
กริสฺสามีติ เอกสฺมึ ปเท ปตฺเต ฐปิตาปิ อฏฺฐปิตาว โหติ ฯ
เอส นโย เทฺววาจิกเอกวาจิกสมานวสฺสิกาสุ ฯ เอตาสุปิ หิ
ปวารณาสุ สงฺการโต ฏิการาวสานํเยว ฐปนกฺ เขตฺตนฺติ ฯ
อนุยุญฺชิยมาโนติ อนุโยคํ กตฺวา กิมฺหิ นํ ฐเปสีติ ปรโต
วุตฺตนเยน ปุจฺฉิยมาโน ฯ โอมทฺทิตฺวาติ เอตานิ อลํ ภิกฺขุ
มา ภณฺฑนนฺติอาทีนิ วจนานิ วตฺวา ฯ วจโนมทฺทนา หิ
อิธ โอมทฺทนาติ อธิปฺเปตา ฯ อนุทฺธํสิตํ ปฏิชานาตีติ อมูลเกน
ปาราชิเกน อนุทฺธํสิโต อยํ มยาติ เอวํ ปฏิชานาติ ฯ
ยถาธมฺมนฺติ สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสเน ปาจิตฺติยํ อิตเรหิ
ทุกฺกฏํ ฯ นาเสตฺวาติ ลิงฺคนาสนาย นาเสตฺวา ฯ สาสฺส
ยถาธมฺมํ ปฏิกตาติ เอตฺตกเมว วตฺวา ปวาเรถาติ วตฺตพฺโพ
อสุกา นาม อาปตฺตีติ อิทมฺปน น วตฺตพฺพํ เอตญฺหิ
กลหสฺส มุขํ โหติ ฯ
อิทํ วตฺถุํ ปญฺญายติ น ปุคฺคโลติ เอตฺถ โจรา กิร
อรญฺญวิหาเร โปกฺขรณิโต มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ขาทิตฺวา
อคมํสุ ฯ โส ตํ วิปฺปการํ ทิสฺวา ภิกฺขุสฺส อิมินา กมฺเมน
ภวิตพฺพนฺติ สลฺลกฺเขตฺวา เอวมาห ฯ วตฺถุํ ฐเปตฺวา สงฺโฆ
ปวาเรยฺยาติ ยทา ตํ ปุคฺคลํ ชานิสฺสาม ตทา ตํ โจเทสฺสาม
อิทานิ ปน สงฺโฆ ปวาเรตูติ อยเมตฺถ อตฺโถ ฯ อิทาเนว
นํ วเทหีติ สเจ อิมินา วตฺถุนา กญฺจิ ปุคฺคลํ ปริสงฺกสิ
อิทาเนว นํ อปทิสาหีติ อตฺโถ ฯ สเจ อปทิสติ ตํ ปุคฺคลํ
อนวิชฺชิตฺวา ปวาเรตพฺพํ โน เจ อปทิสติ อุปปริกฺขิตฺวา
ชานิสฺสามาติปวาเรตพฺพํ ฯ อยํ ปุคฺคโล ปญฺญายติ น วตฺถุนฺติ
เอตฺถ เอโกภิกฺขุ มาลาคนฺธวิเลปเนหิ เจติยํ วา ปูเชสิ
อริฏฺฐํ วา ปิวิ ตสฺส ตทนุรูโป สรีรคนฺโธ โหติ โส
ตํ คนฺธํ สนฺธาย อิมสฺสภิกฺขุโน คนฺโธติ วตฺถุํ ปกาเสนฺโต
เอวมาห ฯ ปุคฺคลํ ฐเปตฺวาสงฺโฆ ปวาเรยฺยาติ เอตํ ปุคฺคลํ
ฐเปตฺวา สงฺโฆ ปวาเรตูติ ฯ อิทาเนว นํ วเทหีติ ยํ ตฺวํ
ปุคฺคลํ ฐปาเปสิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส อิทาเนว โทสํ วเทหิ ฯ
สเจ อยมสฺส โทโสติ วทติ ตํ ปุคฺคลํ โสเธตฺวา ปวาเรตพฺพํ
อถ จ นาหํ ชานามีติ วทติ อุปปริกฺขิตฺวา ชานิสฺสามาติ
ปวาเรตพฺพํ ฯ อิทํ วตฺถุญฺจ ปุคฺคโล จ ปญฺญายตีติ ปุริมนเยเนว
โจเรหิ มจฺเฉ คเหตฺวา ปจิตฺวา ปริภุตฺตฏฺฐานญฺจ คนฺธาทีหิ
นฺหานฏฺฐานญฺจ ทิสฺวา ปพฺพชิตสฺเสทํ กมฺมนฺติ มญฺญมาโน
โส เอวมาห ฯ อิทาเนว นํ วเทหีติ อิทาเนว เตน วตฺถุนา
ปริสงฺกิตปุคฺคลํ วเทหิ ฯ อิทมฺปน อุภยํ ทิสฺวา ทิฏฺฐกาลโต
ปฏฺฐาย วินิจฺฉินิตฺวาว ปวาเรตพฺพํ ฯ กลฺลํ วจนายาติ
กลฺลโจทนาย โจเทตุํ วฏฺฏตีติ อตฺโถ ฯ กสฺมา ฯ ปวารณโต
ปุพฺเพ อวินิจฺฉิตตฺตา ปจฺฉา จ ทิสฺวา โจทิตตฺตาติ ฯ อุกฺโกฏนกํ
ปาจิตฺติยนฺติ อิทญฺหิ อุภยํ ปุพฺเพ ปวารณาย ทิสฺวา
วินิจฺฉินิตฺวาว ภิกฺขู ปวาเรนฺติ ตสฺมา ปุน ตํ อุกฺโกเฏนฺตสฺส
อาปตฺติ ฯ
เทฺว ตโย อุโปสเถ จาตุทฺทสิเก กาตุนฺติ เอตฺถ
จตุตฺถปญฺจมาเทฺว จาตุทฺทสิกา ตติโย ปน ปกติยาปิ
จาตุทฺทสิโกเยวาติ ตสฺมาตติยจตุตฺถา วา ตติยจตุตฺถปญฺจมา
วา เทฺว ตโย จาตุทฺทสิกากาตพฺพา ฯ อถ จตุตฺเถ กเต
เต สุณนฺติ ปญฺจโม จาตุทฺทสิโก กาตพฺโพ ฯ เอวมฺปิ เทฺว
จาตุทฺทสิกา โหนฺติ ฯ เอวํ กโรนฺตา ภณฺฑนการกานํ เตรเส
วา จาตุทฺทเส วา อิเม ปณฺณรสีปวารณํ ปวาเรสฺสนฺติ ฯ
เอวํ ปวาเรนฺเตหิ จ พหิสีมาย สามเณเร ฐเปตฺวา เต
อาคจฺฉนฺตีติ สุตฺวา ลหุํ ลหุํ สนฺนิปติตฺวา ปวาเรตพฺพํ ฯ
เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ เต เจ ภิกฺขเว ฯเปฯ ตถา กโรนฺตูติ วุตฺตํ ฯ
อสํวิหิตาติ อสํวิทหิตา อาคมนชานนตฺถาย อกตสํวิทหนา
อวิญฺญาตาว หุตฺวาติ อตฺโถ ฯ เตสํ วิกฺขิตฺวาติ กิลนฺตตฺถ
มุหุตฺตํ วิสฺสมถาติอาทินา นเยน สมฺโมหํ กตฺวาติ อตฺโถ ฯ
โน เจ ลเภถาติ โน จ พหิสีมํ คนฺตุํ ลเภยฺยุํ ภณฺฑนการกานํ
สามเณเรหิเจว ทหรภิกฺขูหิ จ นิรนฺตรํ อนุพทฺธาว
โหนฺติ ฯ อาคเมชุณฺเหติ ยํ สนฺธาย อาคเม ชุณฺเห
ปวาเรยฺยามาติ ญตฺตึ ฐเปสสตสฺมึ อาคเม ชุณฺเห ฯ โกมุทิยา
จาตุมฺมาสินิยา อกามา ปวาเรตพฺพนฺติ อวสฺสํ ปวาเรตพฺพํ น
หิ ตํ อติกฺกมิตฺวา ปวาเรตุํ ลพฺภติ ฯ เตหิ เจ ภิกฺขเว
ภิกฺขูหิ ปวาริยมาเนติ เอวํ จาตุมฺมาสินิยา ปวาริยมาเน ฯ
อญฺญตโร ผาสุวิหาโรติ ตรุณสมโถ วา ตรุณวิปสฺสนา
วา ฯ ปริพาหิรา ภวิสฺสามาติ อนิพทฺธรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทิ-
เภเทน ภาวนานุโยคํ สมฺปาเทตุํ อสกฺโกนฺตา พาหิรา
ภวิสฺสาม ฯ สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพนฺติ อิมินา
ฉนฺททานํ ปฏิกฺขิปติ ฯ ภินฺนสฺส หิ สงฺฆสฺส สมคฺคกรณกาเล
ติณวตฺถารกสมเถ อิมสฺมิญฺจ ปวารณสงฺคเหติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ
ฉนฺทํ ทาตุํ น วฏฺฏติ ฯ ปวารณสงฺคโห จ นามายํ วิสฺสฏฺฐ-
กมฺมฏฺฐานานํ ถามคตสมถวิปสฺสนานํ โสตาปนฺนาทีนญฺจ น
ทาตพฺโพ ฯ ตรุณสมถวิปสฺสนาลาภิโน ปน สพฺเพ วา โหนฺตุ
อุปฑฺฒา วา เอกปุคฺคโล วา เอกสฺสปิ วเสน ทาตพฺโพเยว ฯ
ทินฺเน ปวารณสงฺคเห อนฺโตวสฺสํ ปริหาโรว โหติ อาคนฺตุกา
เตสํ เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ เตหิปิ ฉินฺนวสฺเสหิ น
ภวิตพฺพํ ปวาเรตฺวา ปน อนฺตราปิ จาริกํ ปกฺกมิตุํ ลภนฺตีติ
ทสฺสนตฺถํ เตหิ เจ ภิกฺขเวติอาทิมาห ฯ เสสํ สพฺพตฺถ
อุตฺตานเมวาติ ฯ
ปวารณากฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
________________

จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา
อิสฺสราธิปจฺจนฺติ อิสฺสรภาเวน จ อธิปติภาเวน จ
สมนฺนาคตํ ฯรชฺชนฺติ ราชภาวํ รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ วา ฯ
โสโณ นาม โกฬิวิโสติ เอตฺถ โสโณติ ตสฺส นามํ โกฬิวิโสติ
โคตฺตํ ฯปาทตเลสุ โลมานีติ อุโภสุ รตฺเตสุ ปาทตเลสุ สุขุมานิ
อญฺชนวณฺณานิ กมฺมจิตฺตกตานิ โลมานิ ชาตานิ โหนฺติ ฯ
โสกิร ปุพฺเพ อสีติสหสฺสานํ ปุริสานํ เชฏฺฐปุริโส หุตฺวา
เตหิ สทฺธึ ปจฺเจกพุทฺธสฺส วสนฏฺฐาเน ปณฺณสาลํ กตฺวา
อตฺตโน สสฺสิรีกํ อุณฺณปาวารกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาเทหิ
อกฺกมนฏฺฐาเน ปาทปุญฺฉนิกํ กตฺวา ฐเปสิ ฯ เตมาสมฺปน
สพฺเพว ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหึสุ ฯ อยํ ตสฺส จ เตสญฺจ
อสีติคามิกสหสฺสานํ ปุพฺพปโยโค ฯ คามิกสหสฺสานีติ เตสุ คาเมสุ
วสนฺตานํ กุลปุตฺตานํ อสีติสหสฺสานิ ฯ เกนจิเทว กรณีเยนาติ
เกนจิ กรณีเยน วิย ฯ น ปนสฺส กิญฺจิ กรณียํ อตฺถิ
อญฺญตฺร ตสฺส ทสฺสนตฺถาย ฯ ราชา กิร ตานิปิ อสีติ-
กุลปุตฺตสหสฺสานิ สนฺนิปาเตนฺโต เอวํ อปริสงฺกนฺโต โสโณ
อาคมิสฺสตีติ สนฺนิปาตาเปสิ ฯ ทิฏฺฐธมฺมิเก อตฺเถติ กสิวณิชฺชาทีนิ
ธมฺเมน กตฺตพฺพานิ มาตาปิตโร ธมฺเมน โปสิตพฺพาติ-
เอวมาทินา นเยน อิธโลกหิเต อตฺเถ อนุสาสิตฺวา ฯ โส โน
ภควาติ โส อมฺหากํ ภควา ตุมฺเห สมฺปรายิเก อตฺเถ
อนุสาสิสฺสตีติ อตฺโถ ฯ ภควนฺตํ ปฏิเวเทมีติ ภควนฺตํ ชานาเปมิ ฯ
ปาฏิกาย นิมฺมุชฺชิตฺวาติ โสปาณสฺส เหฏฺฐา อฑฺฒจนฺทปาสาเณ
นิมฺมุชฺชิตฺวา ฯ ยสฺสทานิภนฺเต ภควา กาลํ มญฺญตีติ ยสฺส
เตสํ หิตกิริยตฺถสฺส ภควากาลํ ชานาติ ฯ วิหารปฺปจฺฉายายนฺติ
วิหารปฺปจฺจนฺเต ฉายายํ ฯสมนฺนาหรนฺตีติ ปสาทวเสน ปุนปฺปุนํ
มนสิกโรนฺติ ฯ ภิยฺโยโส มตฺตายาติ ภิยฺโยโส มตฺตาย ปุน
วิสิฏฺฐตรํ ทสฺเสหีติ อตฺโถ ฯ อนฺตรธายตีติ อทสฺสนํ โหติ ฯ
โลหิเตน ผุฏฺโฐติ โลหิเตน มกฺขิโต โหติ ฯ ควาฆาตนนฺติ
ยตฺถ คาโว หญฺญนฺติ ตาทิโสติ อตฺโถ ฯ กุสโลติ วีณาย
วาทนกุสโล ฯ วีณาย ตนฺติสฺสเรติ วีณาย ตนฺติยา สเร ฯ
อจฺจายิกาติ อติอายตา ขรมุจฺฉิตา ฯ สรวตีติ สรสมฺปนฺนา ฯ
กมฺมญฺญาติ กมฺมกฺขมา ฯ อติสิถิลาติ มนฺทมุจฺฉิตา ฯ สเม คุเณ
ปติฏฺฐิตาติ มชฺฌิเม สเร ฐเปตฺวา มุจฺฉิตา ฯ วิริยสมถํ
อธิฏฺฐาหีติ วิริยสมฺปยุตฺตํ สมถํ อธิฏฺฐาหิ วิริยสมเถน โยเชหีติ
อตฺโถ ฯ อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌาติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ
สมตํ สมภาวํ ตตฺถ สทฺธํ ปญฺญาย ปญฺญญฺจ สทฺธาย
วิริยํ สมาธินา สมาธิญฺจ วิริเยน โยชิยมานานํ อินฺทฺริยานํ
สมตํ ปฏิวิชฺฌ ฯ ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหีติ ตสฺมึ สมเถ
สติ เยน อาทาเส มุขนิมิตฺเตน อุปฺปชฺชิตพฺพํ ตํ สมถนิมิตฺตํ
วิปสฺสนา นิมิตฺตํ มคฺคนิมิตฺตํ ผลนิมิตฺตํ คณฺหาหิ นิพฺพตฺเตหีติ
อตฺโถ ฯ อญฺญํ พฺยากเรยฺยนฺติ อรหา อหนฺติ ชานาเปยฺยํ ฯ
ฉฏฺฐานานีติ ฉ การณานิ ฯ อธิมุตฺโต โหตีติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา
ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิโต โหติ ฯ เนกฺขมฺมาธิมุตฺโตติ สพฺพํ
อรหตฺตวเสน วุตฺตํ ฯ อรหตฺตํ หิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺขนฺตตฺตา
เนกฺขมฺมํ ฯ เตเหว ปวิวิตฺตตฺตา ปวิเวโก พฺยาปชฺฌาภาวโต
อพฺยาปชฺฌํ ตณฺหาย ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ตณฺหกฺขโย
อุปาทานสฺส ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อุปาทานกฺขโย สมฺโมหา-
ภาวโต อสมฺโมโหติ วุจฺจติ ฯ เกวลํ สทฺธามตฺตกนฺติ ปฏิเวธรหิตํ
เกวลํ ปฏิเวธปฺปญฺญาย อสมฺมิสฺสํ สทฺธามตฺตกํ ฯ ปฏิจยนฺติ
ปุนปฺปุนํ กรเณน วุฑฺฒึ ฯ วีตราคตฺตาติ มคฺคปฏิเวเธน ราคสฺส
วิคตตฺตาเยว เนกฺขมฺมสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโต
โหติ ฯ ผลสมาปตฺติวิหาเรน วิหรติ ตนฺนินฺนมานโสเยว โหตีติ
อตฺโถ ฯ เสสปเทสุปิ เอเสว นโย ฯ ลาภสกฺการสิโลกนฺติ
จตุปจฺจยลาภญฺจ เตสํเยว สุกตภาวญฺจ วณฺณภณนญฺจ ฯ
นิกามยมาโนติ อิจฺฉยมาโน ปตฺถยมาโน ฯ ปวิเวกาธิมุตฺโตติ
ปวิเวเก อธิมุตฺโต อหนฺติ เอวํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ ฯ
สีลพฺพตปรามาสนฺติ สีลญฺจ วตญฺจ ปรามสิตฺวา คหิตํ คหณ-
มตฺตํ ฯ สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโตติ สารภาเวน ชานนฺโต ฯ
อพฺยาปชฺฌาธิมุตฺโตติ อพฺยาปชฺฌํ อรหตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ ฯ
อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ ภุสาติ
พลวนฺโต ฯ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ เอตสฺส ขีณาสวสฺส
จิตฺตํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ ฯ อมิสฺสีกตนฺติ อมิสฺสีกตํ
กิเลเสหิ อารมฺมณานิ(๑) สทฺธึ จิตฺตํ มิสฺสํ กโรนฺติ เตสํ
อภาวา อมิสฺสีกตํ ฯ ฐิตนฺติ ปติฏฺฐิตํ ฯ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ
อจลนปฺปตฺตํ ฯ วยญฺจสฺสานุปสฺสตีติ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทมฺปิ
วยมฺปิ ปสฺสติ ฯ เนกฺขมฺมํ อธิมุตฺตสฺสาติ อรหตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา
ฐิตสฺส ฯ เสสปเทหิปิ อรหตฺตเมว กถิตํ ฯ อุปาทานกฺขยสฺสาติ
# ๑. สารตฺถทีปนิยมฺปน กิเลสา หิ อารมฺมเณนาติ ทิสฺสติ ฯ
อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ฯ อสมฺโมหญฺจ เจตโสติ จิตฺตสฺส จ
อสมฺโมโห อธิมุตฺโต ฯ ทิสฺวา อายตนุปฺปาทนฺติ อายตนานํ
อุปฺปาทญฺจ วยญฺจ ทิสฺวา ฯ สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ สมฺมา
เหตุนา นเยน อิมาย วิปสฺสนาย ปฏิปตฺติยา ผล-
สมาปตฺติวเสน จิตฺตํ วิมุจฺจติ นิพฺพานารมฺมเณ อธิมุจฺจติ ฯ
สนฺตจิตฺตสฺสาติ นิพฺพุตจิตฺตสฺส ฯ ตาทิโนติ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ
อนุนยปฏิเฆหิ อกมฺปิตตฺตา (๑) ตาทิโน ฯ อญฺญํ พฺยากโรนฺตีติ
อรหตฺตํ พฺยากโรนฺติ ฯ อตฺโถ จ วุตฺโตติ เยน อรหาติ
ญายติ โส อตฺโถ จ วุตฺโต ฯ สุตฺตตฺโถ ปน สุตฺตนฺตวณฺณนาโตเยว
คเหตพฺโพ ฯ อตฺตา จ อนุปนีโตติ อรหํ อรหาติ เอวํ
พฺยญฺชนวเสน อตฺตา จ น อุปนีโต ฯ อถ จ ปนิเธกจฺเจ
โมฆปุริสาติ อญฺเญ ปน ตุจฺฉปุริสา หสมานา วิย อสนฺตเมว
อญฺญํ วจนมตฺเตน สนฺตํ กตฺวา พฺยากโรนฺติ ฯ
เอกปลาสิกนฺติ เอกปฏลํ ฯ อสีติสกฏวาเหติ เอตฺถ เทฺว
สกฏภารา เอโก วาโหติ เวทิตพฺพา ฯ สตฺตหตฺถิกญฺจ อนีกนฺติ
เอตฺถ ฉ หตฺถินิโย เอโก จ หตฺถีติ อิทเมกํ อนีกํ อีทิสานิ
สตฺต อนีกานิ สตฺตหตฺถิกํ อนีกํ นาม ฯ ทิคุณาติ ทฺวิปฏลา ฯ
ติคุณาติ ติปฏลา ฯ คณงฺคณุปาหนาติ (๒)จตุปฏลโต ปฏฺฐาย
วุจฺจติ ฯ
# ๑. ม. อนปฺปิยตฺตา อกมฺปิยตฺตา จ ฯ ๒. ม. คณงฺคณูปาหนาติ ฯ
สพฺพนีลกาติ สพฺพาว นีลกา ฯ เอเสว นโย สพฺพ-
ปีตกาทีสุปิ ฯ ตตฺถ จ นีลกา อุมฺมารปุปฺผวณฺณา โหติ
ปีตกา กณฺณิการปุปฺผวณฺณา โลหิติกา ชยกุสุมปุปฺผวณฺณา
มญฺเชฏฺฐิกา มญฺเชฏฺฐกวณฺณา เอว กณฺหา อฬาริฏฺฐิกวณฺณา
มหารงฺค รตฺตา สตปทีปิฏฺฐิวณฺณา มหานามรตฺตา สมฺภินฺน-
วณฺณา โหติ ปณฺฑุปลาสวณฺณา กุรุนฺทิยมฺปน ปทุมปุปฺผ-
วณฺณาติ วุตฺตํ ฯ เอตาสุ ยงฺกญฺจิ ลภิตฺวา รชนํ โจลเกน
ปุญฺฉิตฺวา วณฺณํ ภินฺทิตฺวา ธาเรตุํ วฏฺฏติ ฯ อปฺปมตฺตเกปิ (๓)
ภินฺเน วฏฺฏติเยว ฯ นีลวทฺธิกาติ ยาสํ วทฺธาเยว นีลา ฯ
เอเสว นโย สพฺพตฺถ ฯ เอตาโยปิ วณฺณเภทํ กตฺวา
ธาเรตพฺพา ฯ ขลฺลกพทฺธาติ ปญฺหิปิธานตฺถํ ตเล ขลฺลกํ
พนฺธิตฺวา กตา ฯ ปูฏพทฺธาติ โยนกอุปาหนา วุจฺจติ ยาว
ชงฺฆโต สพฺพปาทํ ปฏิจฺฉาเทติ ฯ ปาลิคุณฺฐิมาติ ปาลึ คุณฺฐิตฺวา
กตา อุปริปาทมตฺตเมว ปฏิจฺฉาเทติ น ชงฺฆํ ฯ ตูลปุณฺณิกาติ
ตูลปิจุนา ปูเรตฺวา กตา ฯติตฺติรปตฺติกาติ ติตฺติรปตฺตสทิสา
วิจิตฺตวทฺธา ฯ เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ กณฺณิกฏฺฐาเน เมณฺฑก-
สิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา ฯ อชวิสาณวทฺธิกาทีสุปิ
เอเสว นโย ฯ วิจฺฉิกาฬิกาติ ตตฺเถว วิจฺฉิกานํ นงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน
วทฺเธ โยเชตฺวา กตา ฯ โมรปิญฺชปริสิพฺพิตาติ ตเลสุ วา
วทฺเธสุ วา โมรปิญฺเชหิ สุตฺตกสทิเสหิ ปริสิพฺพิตา ฯ จิตฺราติ
วิจิตฺรา ฯ เอตาสุปิ ยงฺกญฺจิ ลภิตฺวา สเจ ตานิ ขลฺลกาทีนิ
อปเนตุํ สกฺกา โหติ วลญฺเชตพฺพา ฯ เตสุ ปน สติ
วลญฺเชนฺตสฺส ทุกฺกฏํ ฯ สีหจมฺมปริกฺขฏา นาม ปริยนฺเตสุ จีวเร
อนุวาตํ วิย สีหจมฺมํ โยเชตฺวา กตา ฯ อุลูกจมฺมปริกฺขฏาติ
ปกฺขิพิฬาลจมฺมปริกฺขฏา ฯ เอตาสุปิ ยากาจิ ตํ จมฺมํ อปเนตฺวา
ธาเรตพฺพา ฯ
โอมุกฺกนฺติ ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีตํ ฯ นวาติ อปริภุตฺตา ฯ
อภิชีวนิกสฺสาติ เยน สิปฺเปน อภิชีวนฺติ ชีวิตํ กปฺเปนฺติ ตสฺส
การณาติ อตฺโถ ฯ อิธ โข ตํ ภิกฺขเวติ เอตฺถ ตนฺติ
นิปาตมตฺตํ อิธ โข ภิกฺขเว โสเภยฺยาติ อตฺโถ ฯ ยํ ตุมฺเหติ
เย ตุมฺเห ฯอถวา ยทิ ตุมฺเหติ วุตฺตํ โหติ ฯ ยทิสทฺทสฺส
หิ อตฺเถ ยํนิปาโต ฯ อาจริเยสูติอาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาจริโย
อุปสมฺปทาจริโย นิสฺสยาจริโย อุทฺเทสาจริโยติ อิเม จตฺตาโร
อิธ อาจริยา เอวอวสฺสิกสฺส ฉพฺพสฺโส อาจริยมตฺโต โส หิ
จตุวสฺสกาเล ตํนิสฺสาย วจฺฉติ เอวํ เอกวสฺสสฺส สตฺตวสฺโส
ทุวสฺสสฺส อฏฺฐวสฺโส ติวสฺสสฺส นววสฺโส จตุวสฺสสฺส ทสวสฺโสติ
อิเมปิ อาจริยมตฺตา เอว อุปชฺฌายสฺส สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺตา ปน
สหายกา ภิกฺขู เยวา ปน เกจิ ทสหิ วสฺเสหิ มหนฺตตรา
เต สพฺเพปิ อุปชฺฌายมตฺตา นาม เอตฺตเกสุ ภิกฺขูสุ อนุปาหเนสุ
จงฺกมนฺเตสุ สอุปาหนสฺส จงฺกมโต อาปตฺติ ฯ ปาทขีลาพาโธ
นาม ปาทโต ขีลสทิสํ มํสํ นิกฺขนฺตํ โหติ ฯ
ติณปาทุกาติ เยนเกนจิ ติเณน กตา ปาทุกา ฯ
หินฺตาลปาทุกาติ ขชฺชูริปตฺเตหิ กตปาทุกา หินฺตาลปตฺเตหิปิ
น วฏฺฏติเยว ฯ กมลปาทุกาติ กมลวณฺณํ นาม ติณํ อตฺถิ
เตน กตปาทุกา อุสีรปาทุกาติปิ วทนฺติ ฯ กมฺพลปาทุกาติ
อุณฺณาหิ กตปาทุกา ฯ อสงฺกมนียาโยติ ภูมิยํ สุปฺปติฏฺฐิตา
นิจฺจลา อสํหาริยา ฯ
องฺคชาตํ ฉุปนฺตีติ องฺคชาเตเนว องฺคชาตํ ฉุปนฺติ ฯ
โอคาเหตฺวา มาเรนฺตีติ อนฺโตอุทเก ทฬฺหํ คเหตฺวา มาเรนฺติ ฯ
อิตฺถียุตฺเตนาติ เธนุยุตฺเตน ฯ ปุริสนฺตเรนาติ ปุริสสารถินา ฯ
ปุริสยุตฺเตนาติ โคณยุตฺเตน ฯ อิตฺถนฺตเรนาติ อิตฺถีสารถินา ฯ
คงฺคามหิยายาติ คงฺคามหิกีฬิกา ฯ ปุริสยุตฺตํ หตฺถวฏฺฏกนฺติ เอตฺถ
ปุริสยุตฺตํ อิตฺถีสารถิ วา โหตุ ปุริสสารถิ วา วฏฺฏติ ฯ
หตฺถวฏฺฏกมฺปน อิตฺถิโย วา วฏฺเฏนฺตุ ปุริสา วา วฏฺฏติเยว ฯ
ยานุคฺฆาเตนาติ ยานปฏิฆํสสฺส สพฺโพ กาโย จลติ ตปฺปจฺจยา
รุชฺชติ ฯ สิวิกนฺติ ปีฐกสิวิกํ ฯ ปาฏงฺกินฺติ วํเส ลคฺเคตฺวา
กตํ ปฏโปฏฺฏลิกํ (๑)ฯ
# ๑. ปฏปโปฏฺฏลิกํ ฯ
อุจฺจาสยนมหาสยนานีติ เอตฺถ อุจฺจาสยนนฺติ ปมาณา-
ติกฺกนฺตํ มญฺจํ ฯ มหาสยนนฺติ อกปฺปิยปจฺจตฺถรณํ ฯ อาสนฺทิ-
อาทีสุ อาสนฺทีติ ปมาณาติกฺกนฺตาสนํ ฯ ปลฺลงฺโกติ ปาเทสุ
(วา) วาฬรูปานิ ฐเปตฺวา กโต ฯ โคณโกติ ทีฆโลมโก
มหาโกชโว ฯ จตุรงฺคุลาธิกานิ กิร ตสฺส โลมานิ ฯ จิตฺตโกติ
วาฬจิตฺต อุณฺณามยตฺถรโก (๑)ฯ ปฏิกาติ อุณฺณามโย เสตตฺถรโก ฯ
ปฏลิกาติ ฆนปุปฺผโก อุณฺณามยตฺถรโก โยนกทมิฬปโฏติ
วุจฺจติ ฯ ตูลิกาติ ปกติตูลิกาเยว ฯ วิกติกาติ สีหพฺยคฺฆาทิ-
รูปวิจิตฺโต อุณฺณามยตฺถรโก ฯ อุทฺธโลมีติ เอกโต อุคฺคตโลมํ
อุณฺณามยตฺถรณํ อุทฺธํโลมีติปิ ปาโฐ ฯ เอกนฺตโลมีติ อุภโต
อุคฺคตโลมํ อุณฺณามยตฺถรณํ ฯกฏิสฺสนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ
โกเสยฺยกฏิสฺสมยํ ปจฺจตฺถรณํ ฯ โกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพิตํ
โกเสยฺยสุตฺตมยํ ปจฺจตฺถรณํ ฯ สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏติ ฯ
กุตฺตกนฺติ โสฬสนฺนํ นาฏกิตฺถีนํ ฐตฺวา นจฺจโยคฺคํ อุณฺณามย-
ปจฺจตฺถรณํ ฯ หตฺถตฺถรอสฺสตฺถรา หตฺถิ อสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถรกาเอว ฯ
รถตฺถเรปิ เอเสว นโย ฯ อชินปฺปเวณีติ อชินจมฺเมหิ มญฺจปฺ-
ปมาเณน สิพฺพิตฺวา กตา ปเวณิ ฯ กทลีมิคปวรปจฺจตฺถรณนฺติ
กทลีมิคจมฺมนฺนาม อตฺถิ เตน กตํ ปวรปจฺจตฺถรณํ ฯ
อุตฺตมปจฺจตฺถรณนฺติ อตฺโถ ฯ ตํ กิร เสตวตฺถสฺส อุปริ
# ๑. เยภุยฺเยน ปน วานจิตฺต…อิติ ทิสฺสติ ฯ
กทลีมิคจมฺมํ ปตฺถริตฺวา สิพฺเพตฺวา กโรนฺติ ฯ สอุตฺตรจฺฉทนฺติ
สห อุตฺตรจฺฉเทน อุปริพทฺเธน รตฺตวิตาเนน สทฺธินฺติ อตฺโถ ฯ
เสตวิตานมฺปิ เหฏฺฐา อกปฺปิยปจฺจตฺถรเณ สติ น วฏฺฏติ อสติ
ปน วฏฺฏติ ฯ อุภโตโลหิตกุปธานนฺติ สีสุปธานญฺจ ปาทุ-
ปธานญฺจาติ มญฺจสฺส อุภโต โลหิตกุปธานํ เอตํ น วฏฺฏติ ฯ
ยมฺปน เอกเมว อุปธานํ อุโภสุ ปสฺเสสุ รตฺตํ วา โหตุ
ปทุมวณฺณํ วา จิตฺตํ วา สเจ ปมาณยุตฺตํ วฏฺฏติ ฯ
มหาอุปธานํ ปน ปฏิกฺขิตฺตํ ฯ ทีปิจฺฉาโปติ ทีปิโปตโก ฯ
โอคุมฺผิยนฺตีติ ภิตฺติทณฺฑกาทีสุ เวเฐตฺวา พนฺธนติ ฯ
อภินิสีทิตุนฺติ อภิ นิสฺสาย นิสีทิตุํ ฯ คิลาเนน ภิกฺขุนา
สอุปาหเนนาติ เอตฺถ คิลาโน นาม โย น สกฺโกติ
อนุปาหโน คามํ ปวิสิตุํฯ
กุรรฆเรติ(๑) เอวํนามเก นคเร ฯ เอเตนสฺส โคจรคาโม
วุตฺโต ฯ ปปาเต ปพฺพเตติ ปปาตนามเก ปพฺพเต ฯ เอเตนสฺส
นิวาสนฏฺฐานํ วุตฺตํ ฯ โสโณติ ตสฺส นามํ ฯ โกฏิอคฺฆน-
กมฺปน กณฺณปิลนฺธนกํ ธาเรติ ตสฺมา กุฏิกณฺโณติ วุจฺจติ ฯ
โกฏิกณฺโณติ อตฺโถ ฯ เอกเสยฺยนฺติ เอกกสฺส เสยฺยํ อนุยุญฺช-
กาลยุตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ ปาสาทิกนฺติ ปสาทชนกํ ฯ ปสาทนียนฺติ
อิทํ ตสฺเสว อตฺถเววจนํ ฯอุตฺตมทมถสมถนฺติ อุตฺตมํ ทมถญฺจ
สมถญฺจ ปญฺญญฺจ สมาธิญฺจ กายุปสมญฺจ จิตฺตุปสมญฺจาติปิ
อตฺโถ ฯ ทนฺตนฺติ สพฺเพสํ วิสูกายิกวิปฺผนฺทิตานํ อุปจฺฉินฺนตฺตา
ทนฺตํ ขีณกิเลสนฺติ อตฺโถ ฯ คุตฺตนฺติ สํวรคุตฺติยา คุตฺตํ ฯ
ยตินฺทฺริยนฺติ ชิตินฺทฺริยํ ฯ นาคนฺติ อาคุวิรหิตํ กิเลสวิรหิตนฺติ
อตฺโถ ฯ ติณฺณํ เม วสฺสานํ อจฺจเยนาติ มม ปพฺพชฺชาทิวสโต
ปฏฺฐาย ติณฺณํ วสฺสานํ อจฺจเยน ฯ อุปสมฺปทํ อลตฺถนฺติ
อหํ อุปสมฺปทํ ลภึ ฯ กณฺหุตฺตราติ กณฺหมตฺติกุตฺตรา อุปริ-
วฑฺฒิตกณฺหมตฺติกาติ อตฺโถ ฯ โคกณฺฏกหตาติ คุนฺนํ ขุเรหิ
อกฺกนฺตภูมิโต สมุฏฺฐิเตหิ โคกณฺฏเกหิ อุปหตา ฯ เต กิร
โคกณฺฏเก เอกปฏลิกา อุปาหนา รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ เอวํ
ขรา โหนฺติ ฯ เอรคุ โมรคุ มชฺชารุ ชนฺตูติ อิมา จตสฺโสปิ
ติณชาติโย เอเตหิ กฏสารเก จ ตฏฺฏิกาโย จ กโรนฺติ ฯ
ตตฺถ เอรคูติ เอรกติณํ ตํ โอฬาริกํ โมรคุติณํ ตมฺพสีสํ
สุขุมํ มุทุกํ สุขสมฺผสฺสํ เตน กตา ตฏฺฏิกา นิปชฺชิตฺวา
วุฏฺฐิตมตฺเต ปุน อุทฺธุมานา หุตฺวา ติฏฺฐติ มชฺชารุนา สาฏเกปิ
กโรนฺติ ชนฺตุสฺส มณิสทิโส วณฺโณ โหติ ฯ เสนาสนํ
ปญฺญาเปสีติ ภิสึ วา กฏสารกํ วา ปญฺญาเปสิ ฯ ปญฺญาเปตฺวา
จ ปน โสณสฺส อาโรเจสิ อาวุโส สตฺถา ตยา สทฺธึ
เอกาวาเส วสิตุกาโม คนฺธกุฏิยํเยว เต เสนาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ ฯ
ปฏิภาตุ ตํ ภิกฺขุ ธมฺโม ภาสิตุนฺติ ปฏิภาณสงฺขาตสฺส ญาณสฺส
ภาสิตุํ อภิมุโข โหตุ ฯ อฏฺฐกวคฺคิกานีติ ตานิ อภาสิ ฯ
วิสฺสฏฺฐายาติ วิสฺสฏฺฐกฺขราย ฯ อเนลคลายาติ เอลกภาโว น
โหติ ฯ อริโย น รมตี ปาเป ปาเป น รมตี สุจีติ โย
หิ กายวาจามโนโสเจยฺเยน สมนฺนาคโต โส ปาเป น รมติ
ตสฺมา อริโยปิ ปาเป น รมตีติ วิเสสทสฺสนตฺถํ ปาเป
น รมติ สุจีติ วุตฺตํ ฯ อยํ ขฺวสฺส กาโลติ อยํ โข กาโล
ภเวยฺย ฯ ปริทสฺสีติ ปริทสฺเสสิ ฯ อิทญฺจิทญฺจ วเทยฺยาสีติ ยํ
เม อุปชฺฌาโย ชานาเปสิ ตสฺส อยํ กาโล ภเวยฺย หนฺททานิ
อาโรเจมิ ตํ สาสนนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ฯ วินยธร-
ปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนกอาจริยปญฺจเมน ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว
สพฺพปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ คณงฺคณุปาหนนฺติ เอตฺถ มนุสฺสจมฺมํ
ฐเปตฺวา เยน เกนจิ จมฺเมน อุปาหนา วฏฺฏติ ฯ อุปาหน-
โกสกสตฺถโกสกกุญฺจิกโกสเกสุปิ เอเสว นโย ฯ
จมฺมานิ อตฺถรณานีติ เอตฺถ ปน ยงฺกิญฺจิ เอฬกจมฺมญฺจ
อชจมฺมญฺจ อตฺถริตฺวา นิปชฺชิตุํ วา นิสีทิตุํ วา วฏฺฏติ ฯ
มิคจมฺเม เอนิมิโค วาตมิโค ปสทมิโค กุรุงฺคมิโค มิคมาตุโก
โรหิตมิโคติ เอเตสํเยว จมฺมานิ วฏฺฏนฺติ อญฺเญสํ ปน น
วฏฺฏติ ฯ
มกโฏ กาฬสีโห จ สรโภ กทลีมิโค
เย จ วาฬมิคา เกจิ เตสํ จมฺมํ น วฏฺฏติ ฯ
ตตฺถ วาฬมิคาติ สีหพฺยคฺฆทีปิอจฺฉตรจฺฉา ฯ น เกวลญฺจ
เอเตเยว เยสํ ปน จมฺมํ น วฏฺฏตีติ วุตฺตํ เต ฐเปตฺวา
อวเสสา อนฺตมโส โคมหิสสสวิฬาราทโยปิ สพฺเพ อิมสฺมึ
อตฺเถ วาฬมิคาเตฺวว เวทิตพฺพา ฯ เอเตสญฺหิ สพฺเพสํ จมฺมํ
น วฏฺฏติ ฯน ตาว ตํ คณนูปคํ ยาว น หตฺถํ
คจฺฉตีติ ยาว อาหริตฺวาฐวา น ทินฺนํ ตุมฺหากํ ภนฺเต
จีวรํ อุปฺปนฺนนฺติ ปหิณิตฺวา วา นาโรจิตํ ตาว คณนํ
น อุเปติ (๑) อนธิฏฺฐิตํ วฏฺฏติอธิฏฺฐาตพฺพคหณํ น อุเปตีติ
อตฺโถ (๑)ฯ ยทา ปนาเนตฺวา วา ทินฺนํ โหติ ปหิณิตฺวา วา
อาโรจิตํ อุปฺปนฺนนฺติ วา สุตํ ตโต ปฏฺฐาย ทสาหเมว
ปริหารํ ลภตีติ ฯ
จมฺมกฺขนฺธกวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
______________________
# ๑. สเจ อนธิฏฺฐิตํ วฏฺฏติ อธิฏฺฐิตญฺจ คณนํ น อุเปตีติ อตฺโถ อิติปิ ทิสฺสติ ฯ