พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

น ภิกฺขเว อิณายิโกติ เอตฺถ อิณายิโก นาม ยสฺส
ปิตุปิตามเหหิ วา อิณํ คหิตํ โหติ สยํ วา อิณํ คหิตํ
โหติ ยํ วา อาฐเปตฺวา มาตาปิตูหิ กิญฺจิ คหิตํ โหติ
โส ตํ อิณํ ปเรสํ ธาเรตีติ อิณายิโก ฯ ยมฺปน อญฺเญ
ญาตกา อาฐเปตฺวา กิญฺจิ คณฺหนฺติ โส น อิณายิโก ฯ
น หิ เต ตํ อาฐเปตุํ อิสฺสรา ตสฺมา ตํ ปพฺพาเชตุํ
วฏฺฏติ ฯอิตรํ น วฏฺฏติ ฯ สเจ ปนสฺส ญาติสาโลหิตา
มยํ ทสฺสาม ปพฺพาเชถ นนฺติ อิณํ อตฺตโน ภารํ กโรนฺติ
อญฺโญ วา โกจิตสฺส อาจารสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ปพฺพาเชถ
นํ อหํ อิณํ ทสฺสามีติ วทติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ ฯ
เตสุ อสติ ภิกฺขุนา ตถารูปสฺส อุปฏฺฐากสฺสาปิ อาโรเจตพฺพํ
สเหตุโก สตฺโต อิณปลิโพเธน น ปพฺพาเชตีติ ฯ สเจ โส
ปฏิปชฺชติ ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สเจปิ อตฺตโน กปฺปิยภณฺฑํ อตฺถิ
เอตํ ทสฺสามีติ ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สเจ ปน เนว ญาตกาทโย
ปฏิปชฺชนฺติ น อตฺตโน ธนํ อตฺถิ ปพฺพาเชตฺวา ภิกฺขาย
จริตฺวา โมเจสฺสามีติ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ ฯ สเจ ปพฺพาเชติ
ทุกฺกฏํ ปลาโตปิ อาเนตฺวา ทาตพฺโพ ฯ โน เจ เทติ
สพฺพํ อิณํ คีวา โหติ อชานิตฺวา ปพฺพาชยโต อนาปตฺติ ฯ
ปสฺสนฺเตน ปน อาเนตฺวา อิณสามิกานํ ทสฺเสตพฺโพ ฯ
อปสฺสนฺตสฺส คีวา น โหติ ฯ สเจ อิณายิโก อญฺญํ เทสํ
คนฺตฺวา ปุจฺฉิยมาโนปิ นาหํ กสฺสจิ กิญฺจิ ธาเรมีติ วตฺวา
ปพฺพชติ อิณสามิโก จ ตํ ปริเยสนฺโต ตตฺถ คจฺฉติ ทหโร
ตํ ทิสฺวา ปลายติ โส เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา อยํ ภนฺเต
เกน ปพฺพาชิโต มม เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ปลาโตติ
วทติ เถเรน วตฺตพฺพํ มยา อุปาสก อนโณ อหนฺติ
วเทนฺโต ปพฺพาชิโต กึทานิ กโรมิ ปสฺส เม ปตฺตจีวร-
มตฺตนฺติ ฯ อยํ ตตฺถ สามีจิ ฯ ปลาเต ปน คีวา น โหติ ฯ
สเจ ปน นํ เถรสฺส สมฺมุขาว ทิสฺวา อยํ มม อิณายิโกติ
วทติ ตว อิณายิกํ ตฺวเมว ชานาหีติ วตฺตพฺโพ ฯ เอวมฺปิ
คีวา น โหติ ฯ สเจปิ โส ปพฺพชิโต อยํ อิทานิ กุหึ
คมิสฺสตีติ วทติ เถเรน ตฺวํเยว ชานาหีติ วตฺตพฺโพ เอวมฺปิสฺส
ปลาเต คีวา น โหติ ฯ สเจ ปน เถโร กุหึทานิ อยํ
คมิสฺสติ อิเธว อจฺฉตูติ วทติ สเจ ปลายติ คีวา
โหติ ฯ สเจ โส สเหตุกสตฺโต โหติ วตฺตสมฺปนฺโน เถเรน
อีทิโส อยนฺติ วตฺตพฺพํ ฯ อิณสามิโก เจ สาธูติ วิสฺสชฺเชติ
อิจฺเจตํ กุสลํ สเจ ปน อุปฑฺฒุปฑฺฒํ เทถาติ วทติ
ทาตพฺพํ ฯ อปเรน สมเยน อติอาราธโก โหติ สพฺพํ
เทถาติ วุตฺเตปิ ทาตพฺพเมว ฯ สเจ ปน อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ
กุสโล โหติ พหูปกาโร ภิกฺขูนํ ภิกฺขาจารวตฺเตน ปริเยสิตฺวาปิ
อิณํ ทาตพฺพเมวาติ ฯ
อิณายิกวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

น ภิกฺขเว ทาโสติ เอตฺถ จตฺตาโร ทาสา อนฺโตชาโต
ธนกฺกีโต กรมรานีโต สามํ ทาสพฺยํ อุปคโตติ ฯ ตตฺถ
อนฺโตชาโต นาม ชาติทาโส ฆรทาสิยา ปุตฺโต ฯ ธนกฺกีโต
นาม มาตาปิตูนํ สนฺติกา ปุตฺโต วา สามิกานํ สนฺติกา
ทาโส วาธนํ ทตฺวา ทาสจาริตฺตํ อาโรเปตฺวา กีโต เอเต
เทฺวปิ น ปพฺพาเชตพฺพา ปพฺพาเชนฺเตน ตตฺถ ตตฺถ
จาริตฺตวเสน อทาสํ กตฺวา ปพฺพาเชตพฺพา ฯ กรมรานีโต
นาม ติโรรฏฺฐวิโลปํ วา กตฺวา อุปลาเปตฺวา วา ติโรรฏฺฐโต
ภุชิสฺสมานุสกานิปิ อาหรนฺติอนฺโตรฏฺเฐเยว วา กตาปราธํ
กญฺจิ คามํ ราชา วิลุมฺปถาติ อาณาเปติ ตโต มานุสกานิปิ
อาหรนฺติ ตตฺถ สพฺเพ ปุริสา ทาสา สพฺพา อิตฺถิโย
ทาสิโย เอวรูโป กรมรานีโต ทาโส ฯ เยหิ อานีโต เตสํ
สนฺติเก วสนฺโต วา พนฺธนาคาเร พนฺโธ วา ปุริเสหิ
รกฺขิยมาโน วา น ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ ปลายิตฺวา ปน คโต
คตฏฺฐาเน ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ รญฺญา ตุฏฺเฐน กรมรานีตเก
มุญฺจถาติ วตฺวา วา สพฺพสาธารเณน วา นเยน พนฺธโมกฺเข
กเต ปพฺพาเชตพฺโพว ฯ สามํ ทาสพฺยํ อุปคโต นาม ชีวิตเหตุ
วา อารกฺขเหตุ วา อหํ เต ทาโสติ สยเมว ทาสภาวํ
อุปคโต ฯ ราชูนํ หตฺถิอสฺสโคมหิสโคปกาทโย วิย ตาทิโส
ทาโส น ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ รญฺโญ วณฺณทาสีนํ ปุตฺตา โหนฺติ
อมจฺจปุตฺตสทิสา เตปิ น ปพฺพาเชตพฺพาว ฯ ภุชิสฺสิตฺถิโย
อสญฺญตา วณฺณทาสีหิ สทฺธึ วิจรนฺติ ตาสํ ปุตฺเต ปพฺพาเชตุํ
วฏฺฏติ ฯ สเจ สยเมว ปณฺณํ อาโรเปนฺติ น วฏฺฏติ ฯ ภทฺทิ-
ปุตฺตกคณาทีนํ ทาสาปิ เตหิ อทินฺนา น ปพฺพาเชตพฺพา ฯ
วิหาเรสุ ราชูหิ อารามิกทาสา นาม ทินฺนา โหนฺติ เตปิ
ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏติ ฯ ภุชิสฺเส กตฺวา ปน ปพฺพาเชตุํ
วฏฺฏติ ฯ มหาปจฺจริยํ อนฺโตชาตธนกฺกีตเก อาเนตฺวา ภิกฺขุ-
สงฺฆสฺส อารามิเก เทมาติ เทนฺติ ตกฺกํ สีเส อาสิตฺตก-
สทิสาว โหนฺติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ ฯ กุรุนฺทิยมฺปน
อารามิกํ เทมาติ กปฺปิยโวหาเรน เทนฺติ เยน เกนจิ
โวหาเรน ทินฺโน โหตุ เนว ปพฺพาเชตพฺโพติ วุตฺตํ ฯ ทุคฺคต-
มนุสฺสา สงฺฆํ นิสฺสาย ชีวิสฺสามาติ วิหาเร กปฺปิยการกา
โหนฺติ เอเต ปพฺพาเชตุํวฏฺฏติ ฯ ยสฺส มาตาปิตโร ทาสา
มาตาเอว วา ทาสี ปิตา อทาโส ตํ ปพฺพาเชตุํ น
วฏฺฏติ ฯ ภิกฺขุสฺส ญาตกา วา อุปฏฺฐากา วา ทาสํ เทนฺติ
อิมํ ปพฺพาเชถ ตุมฺหากํ เวยฺยาวจฺจํ กริสฺสตีติ อตฺตโน วาสฺส
ทาโส อตฺถิ ภุชิสฺโส กโตว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สามิกา
ทาสํ เทนฺติ อิมํ ปพฺพาเชถ สเจ สาสเน อภิรมิสฺสติ
อทาโส วิพฺภมิสฺสติ เจ อมฺหากํ ทาโสว ภวิสฺสตีติ อยํ
ตาวกาลิโก นาม ตํ ปพฺพาเชตุํ น วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ
วุตฺตํ ฯ นิสฺสามิกทาโส โหติ โสปิ ภุชิสฺโส กโต ว
ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ อชานนฺโต ปพฺพาเชตฺวา วา อุปสมฺปาเทตฺวา
วา ปจฺฉา ชานาติ ภุชิสฺสํ กาตุเมว วฏฺฏติ ฯ อิมสฺส จ
อตฺถสฺส ปกาสนตฺถํ อิทํ วตฺถุํ วทนฺติ เอกา กิร กุลทาสี
เอเกน สทฺธึ อนุราธปุรา ปลายิตฺวา โรหเณ วสมานา ปุตฺตํ
ปฏิลภิ ฯ โส ปพฺพชิตฺวา อุปสมฺปนฺนกาเล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก
อโหสิ ฯ อเถกทิวสํ มาตรํ ปุจฺฉิ กึ อุปาสิเก ตุมฺหากํ ภาตา
วา ภคินี วา นตฺถิ น กญฺจิ ญาตกํ ปสฺสามีติ ฯ ตาต
อหํ อนุราธปุเร กุลทาสี ตว ปิตรา สทฺธึ ปลายิตฺวา อิธ
วสามีติ ฯ สีลวา ภิกฺขุ อสุทฺธา กิร เมปพฺพชฺชาติ สํเวคํ
ลภิตฺวา มาตรํ ตสฺส กุลสฺส นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา อนุราธปุรํ
อาคมฺม ตสฺส กุลสฺส ฆรทฺวาเร อฏฺฐาสิ ฯ อติจฺฉถ ภนฺเตติ
วุตฺโตปิ นาติกฺกมิ ฯ เต อาคนฺตฺวา กึ ภนฺเตติ ปุจฺฉึสุ ฯ
ตุมฺหากํ อิตฺถนฺนามา ทาสี ปลาตา อตฺถีติ ฯ อตฺถิ ภนฺเตติ ฯ
อหํ ตสฺสา ปุตฺโต สเจ มํ ตุมฺเห อนุชานาถ ปพฺพชฺชํ
ลภามิ ตุมฺเห มยฺหํ สามิกาติ ฯ เต หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา สุทฺธา
ภนฺเต ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาติ ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา มหาวิหาเร
วสาเปสุํ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปฏิชคฺคนฺตา ฯ เถโร ตํ กุลํ นิสฺสาย
วสมาโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ ฯ
ทาสวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

กมฺมารภณฺฑูติ ตุลาธารมุณฺฑโก สุวณฺณการปุตฺโต
ปญฺจสิโข ตรุณทารโกติ วุตฺตํ โหติ ฯ สงฺฆํ อปโลเกตุํ
ภณฺฑุกมฺมายาติ สงฺฆํ ภณฺฑุกมฺมตฺถาย อาปุจฺฉิตุํ อนุชานามีติ
อตฺโถ ฯ ตตฺรายํ อาปุจฺฉนวิธิ สีมปริยาปนฺเน ภิกฺขู
สนฺนิปาเตตฺวา ปพฺพชฺชาเปกฺขํ ตตฺถ เนตฺวา สงฺฆํ ภนฺเต
อิมสฺส ทารกสฺส ภณฺฑุกมฺมํอาปุจฺฉามีติ ติกฺขตฺตุํ วา
ทฺวิกฺขตฺตุํ วา สกึ วา วตฺตพฺพํ ฯ เอตฺถ จ อิมสฺส ทารกสฺส
ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามีติปิ อิมสฺส สมณกรณํ อาปุจฺฉามีติปิ
อยํ ปพฺพชิตุกาโมติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ เยว ฯ สเจ สภาคฏฺฐานํ
โหติ ทส วา วีสติ วา ตึสติ วา ภิกฺขู วสนฺตีติ
ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ เตสํ ฐิโตกาสํ วา นิสินฺโนกาสํ วา
คนฺตฺวาปิ ปุริมนเยเนว อาปุจฺฉิตพฺพํ ฯ ปพฺพชฺชาเปกฺขํ วินา ว
ทหรภิกฺขู วา สามเณเร วา เปเสตฺวาปิ เอโก ภนฺเต
ปพฺพชฺชาเปกฺโข อตฺถิ ตสฺส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉามาติอาทินา
นเยน อาปุจฺฉาเปตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ เกจิ ภิกฺขู เสนาสนํ
วา คุมฺพาทีนิ วา ปวิสิตฺวา นิทฺทายนฺติ วา สมณธมฺมํ
วา กโรนฺติ อาปุจฺฉกา จ ปริเยสนฺตาปิ อทิสฺวา สพฺเพ
อาปุจฺฉิตา อมฺเหหีติ สญฺญิโน โหนฺติ ปพฺพชฺชา นาม ลหุกํ
กมฺมํ ตสฺมา ปพฺพชิโต สุปพฺพชิโตว ปพฺพาเชนฺตสฺสาปิ
อนาปตฺติ ฯ สเจ ปน วิหาโร มหา โหติ อเนกภิกฺขุ-
สหสฺสาวาโส สพฺเพ ภิกฺขู สนฺนิปาเตตุํปิ ทุกฺกรํ ปเคว
ปฏิปาฏิยา อาปุจฺฉิตุํ ขณฺฑสีมายํ วา ฐตฺวา นทีสมุทฺทาทีนิ
วา คนฺตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ โย ปน นวมุณฺโฑ วา โหติ
วิพฺภนฺตโก วา นิคณฺฐาทีสุ วา อญฺญตโร ทฺวงฺคุลเกโส วา
อนทฺวงฺคุลเกโส วา ตสฺส เกสจฺเฉทนกิจฺจํ นตฺถิ ตสฺมา
ภณฺฑุกมฺมํ อนาปุจฺฉิตฺวาปิ ตาทิสํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ ฯ
ทฺวงฺคุลาติ ริตฺตเกโส ปน โย โหติ อนฺตมโส เอกสิขามตฺต-
ธโรปิ โส ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ
อุปาลิวตฺถุ มหาวิภงฺเค วุตฺตนยเมว ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อหิวาตกโรเคนาติ มารพฺยาธินา ฯ ยตฺร หิ โส โรโค
อุปฺปชฺชติ ตํ กุลํ สทฺวิปทจตุปฺปทํ สพฺพํ นสฺสติ ฯ โย
ภิตฺตึ วา ฉทนํ วา ภินฺทิตฺวา ปลายติ ติโรคามาทิคโต
วา โหติ โส มุจฺจติ ฯ ตถา เจตฺถ ปิตาปุตฺตา มุจฺจึสุ ฯ
เตน วุตฺตํ ปิตาปุตฺตกา เสสา โหนฺตีติ ฯ กากุฑฺเฑปกนฺติ
โย วามหตฺเถน เลฑฺฑฑ คเหตฺวา นิสินฺโน สกฺโกติ อาคตาคเต
กาเก อุฑฺฑาเปตฺวา ปุรโต นิกฺขิตฺตํ ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อยํ
กากุฑฺเฑปโก นาม ตํ ปพฺพาเชตุํวฏฺฏติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อิตฺตโรติ อปฺปมตฺตโก กวิปาหเมว วาโส ภวิสฺสตีติ
อตฺโถ ฯ โอคเณนาติ ปริหีนคเณน อปฺปมตฺตเกน ภิกฺขุ-
สงฺเฆนาติ อตฺโถ ฯ อพฺยตฺเตน ยาวชีวนฺติ เอตฺถ สจายํ
วุฑฺฒตรํ อาจริยํ น ลภติ อุปสมฺปทาย สฏฺฐิวสฺโส วา
สตฺตติวสฺโส วา โหติ นวกตรสฺสาปิ พฺยตฺตสฺส สนฺติเก
อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา อาจริโย เม อาวุโส
โหหิ อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามีติ เอวํ ติกฺขตฺตุํ วตฺวา
นิสฺสโย คเหตพฺโพว ฯ คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉนฺเตนาปิ อุกฺกุฏิกํ
นิสีทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา คามปฺปเวสนํ อาปุจฺฉามิ
อาจริยาติ วตฺตพฺพํ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ อาปุจฺฉเนสุ ฯ
ปญฺจกฉกฺเกสุ เจตฺถ ยตฺตกํ สุตฺตํ นิสฺสยมุตฺตกสฺส อิจฺฉิตพฺพํ
ตํ ภิกฺขุโนวาทกวณฺณนายํ วุตฺตํ ฯ ตสฺส นตฺถิตาย จ
อปฺปสฺสุโต อตฺถิตาย จ พหุสฺสุโตติ เวทิตพฺโพ ฯ เสสํ
วุตฺตนยเมว ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เยน กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ เอตฺถ
อยํ อนุปุพฺพีกถา สุทฺโธทนมหาราชา กิร โพธิสตฺตสฺส
อภินิกฺขมนทิวสโต ปฏฺฐาย มม ปุตฺโต พุทฺโธ ภวิสฺสามีติ
นิกฺขนฺโต ชาโต นุโข พุทฺโธ โนติ ปวตฺติสวนตฺถํ
โอหิตโสโตว วิหรติ ฯ โล ภควโต ปธานจริยญฺจ สมฺโพธิญฺจ
ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนาทีนิ จ สุณนฺโต อิทานิ กิร เม ปุตฺโต
ราชคหํ อุปนิสฺสาย วิหรตีติ สุตฺวา เอกํ อมจฺจํ อาณาเปสิ
อหํ ตาต วุฑฺโฒ มหลฺลโก สาธุ เม ชีวนฺตสฺเสว ปุตฺตํ
ทสฺเสหีติ ฯ โส สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ปุริสสหสฺสปริวาโร ราชคหํ
คนฺตฺวา ภควโต ปาเท วนฺทิตฺวา นิสีทิ ฯ อถสฺส ภควา
ธมฺมกถํ กเถสิ ฯ โส ปสีทิตฺวา ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ
ยาจิ ฯ ตโต นํ ภควา เอหิภิกฺขุปสมฺปทาย อุปสมฺปาเทสิ ฯ
โส สปริโส อรหตฺตํ ปตฺวา ตตฺเถว ผลสมาปตฺติสุขํ
อนุภวมาโน วิหาสิ ฯ ราชา เตเนว อุปาเยน อปเรปิ อฏฺฐ
ทูเต ปหิณิ ฯ เตปิ สพฺเพ สปริสา ตเถว อรหตฺตํ ปตฺวา ว
ตตฺเถว วิหรึสุ ฯ อิมินา นาม การเณน เต นาคจฺฉนฺตีติ
รญฺโญ โกจิ ปวตฺติมตฺตมฺปิ อาโรเจนฺโต นตฺถิ ฯ อถ ราชา
โพธิสตฺเตน สทฺธึ เอกทิวเส ชาตํ กาฬุทายึ นาม อมจฺจํ
ปหิณิตุกาโม ปุริมนเยเนว ยาจิ ฯ โส สเจ อหํ ปพฺพชิตุํ
ลภามิ ทสฺเสสฺสามีติ อาห ฯ ตํ ราชา ปพฺพชิตฺวาปิ เม
ปุตฺตํ ทสฺเสหีติ ปหิณิ ฯ โสปิ ปุริสสหสฺสปริวาโร คนฺตฺวา
ตเถว สปริโส อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ โส เอกทิวสํ สมฺภเตสุ
สพฺพสสฺเสสุ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเตสุ ชานปทมนุสฺเสสุ ปุปฺผิเตสุ
ถลชชลชปุปฺเผสุ ปฏิปชฺชนกฺขเม มคฺเค ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา
สฏฺฐิมตฺตาหิ คาถาหิ คมนวณฺณํ วณฺเณสิ ฯ ภควา กิเมตนฺติ
ปุจฺฉิ ฯ ภนฺเต ตุมฺหากํ ปิตา สุทฺโธทนมหาราชา มหลฺลโกมฺหิ
ชีวนฺตสฺเสว เม ปุตฺตํ ทสฺเสหีติ มํ เปเสสิ สาธุ ภนฺเต
ภควา ญาตกานํ สงฺคหํ กโรตุ กาโลทานิ จาริกํ ปกฺกมิตุนฺติ ฯ
เตนหิ สงฺฆสฺส อาโรเจหิ ภิกฺขู คมิยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตีติ ฯ
สาธุ ภนฺเตติ เถโร ตถา อกาสิ ฯ ภควา องฺคมคธวาสีนํ
กุลปุตฺตานํ ทสหิ สหสฺเสหิ กปิลวตฺถุวาสีนํ ทสหิ สหสฺเสหีติ
สพฺเพเหว วีสติสหสฺเสหิ ขีณาสเวหิ ปริวุโต ราชคหา
นิกฺขมิตฺวา ราชคหโต สฏฺฐิโยชนิกํ กปิลวตฺถุํ ทิวเส โยชนํ
คจฺฉนฺโต ทฺวีหิ มาเสหิ ปาปุณิสฺสามีติ อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ ฯ
เตน วุตฺตํ เยน กปิลวตฺถุ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ ฯ เอวํ
ปกฺกนฺเต จ ภควาติ อุทายิตฺเถโร นิกฺขนฺต ทิวสโต ปฏฺฐาย
สุทฺโธทนมหาราชสฺส เคเห ภตฺตกิจฺจํ กโรติ ฯ ราชา เถรํ
ปริวิสิตฺวา ปตฺตํ คนฺธจุณฺเณน อุพฺพฏฺเฏตฺวา อุตฺตมโภชนสฺส
ปูเรตฺวา ภควโต ทสฺสถาติ เถรสฺส หตฺเถ ฐเปสิ ฯ เถโรปิ
ตเถว กโรติ ฯ อิติ ภควา อนฺตรามคฺเค รญฺโญเยว ปิณฺฑปาตํ
ปริภุญฺชิ ฯ เถโรปิ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ทิวเส ทิวเส รญฺโญ
อาโรเจสิ อชฺช เอตฺตกํ ภควา อาคโตติ พุทฺธคุณปฏิสํยุตฺตาย
จ กถาย สากิยานํ ภควติ สทฺธํ อุปฺปาเทสิ ฯ เตเนว นํ
ภควา เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ กุลปฺปสาทกานํ
ยทิทํ กาฬุทายีติ เอตทคฺเค ฐเปสิ ฯ สากิยาปิ โข อนุปฺปตฺเต
ภควติ อมฺหากํ ญาติเสฏฺฐํ ปสฺสิสฺสามาติ สนฺนิปติตฺวา ภควโต
วสนฏฺฐานํ วีมํสมานา นิโคฺรธสกฺกสฺส อาราโม รมณีโยติ
สลฺลกฺเขตฺวา ตตฺถ สพฺพํ ปฏิชคฺคนวิธึ กาเรตฺวา คนฺธปุปฺผ-
หตฺถา ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺตา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิเต ทหเร
นาครทารเก จ นาครทาริกาโย จ ปฐมํ ปหิณึสุ ตโต
ราชกุมาเร จ ราชกุมาริโย จ เตสํ อนนฺตรา สามํ คนฺตฺวา
ปุปฺผจุณฺณาทีหิ ปูชยมานา ภควนฺตํ คเหตฺวา นิโคฺรธารามเมว
อคมํสุ ฯ ตตฺร ภควา วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต ปญฺญตฺต-
ปวรพุทฺธาสเน นิสีทิ ฯ สากิยา มานชาติกา มานตฺถทฺธา ฯ
เต สิทฺธตฺถกุมาโร อมฺเหหิ ทหรทหโร อมฺหากํ กนิฏฺโฐ
ภาคิเนยฺโย ปุตฺโต นตฺตาติ จินฺเตตฺวา ทหรทหเร ราชกุมาเร
อาหํสุ ตุมฺเห วนฺทถ มยํ ตุมฺหากํ ปิฏฺฐิโต นิสีทิสฺสามาติ ฯ
เตสุ เอวํ นิสินฺเนสุ ภควา เตสํ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา
น มํ ญาตี วนฺทนฺติ หนฺททานิ เต วนฺทาเปสฺสามีติ
อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อิทฺธิยา
อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา เตสํ สีเส ปาทปํสุํ โอกีรมาโน วิย
คณฺฑามฺพรุกฺขมูเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยมกาสิ ฯ
ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อาห ภควา ตุมฺหากํ มงฺคลทิวเส
พฺราหฺมณสฺส วนฺทนตฺถํ อุปนีตานํ ปาเท โว ปริวตฺเตตฺวา
พฺราหฺมณสฺส มตฺถเก ปติฏฺฐิเต ทิสฺวาปิ อหํ ตุมฺเห วนฺทึ
อยํ เม ปฐมวนฺทนา วปฺปมงฺคลทิวเส ชมฺพูฉายาย สิริสยเน
นิปนฺนานํ โว ชมฺพูฉายาย อปริวตฺตนํ ทิสฺวาปิ ปาเท วนฺทึ
อยํ เม ทุติยวนฺทนา อิทานิ อิมํ อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ
ทิสฺวาปิ ตุมฺหากํ ปาเท วนฺทามิ อยํ เม ตติยวนฺทนาติ ฯ
สุทฺโธทนมหาราเชน ปน วนฺทิเต ภควติ อวนฺทิตฺวา ฐิโต
นาม เอกสากิโยปิ นาโหสิ สพฺเพเยว วนฺทึสุ ฯ อิติ ภควา
ญาตี วนฺทาเปตฺวา อากาสโต โอรุยฺห ปญฺญตฺเต อาสเน
นิสีทิ ฯ นิสินฺเน ภควติ สิขาปฺปตฺโต ญาติสมาคโม อโหสิ ฯ
สพฺเพ เอกคฺคจิตฺตา สนฺนิสินฺนา นิสีทึสุ ฯ ตโต มหาเมโฆ
โปกฺขรวสฺสํ วสฺสิ ฯ ตามฺพวณฺณมุทกํ เหฏฺฐา วิรวนฺตํ คจฺฉติ ฯ
กสฺสจิ สรีเร เอกพินฺทุมตฺตมฺปิ น ปตติ ฯ ตํ ทิสฺวา สพฺเพ
อจฺฉริยพฺภูตชาตา อเหสุํ ฯ ภควา น อิทาเนว มยฺหํ
ญาติสมาคเม โปกฺขรวสฺสํ วสติ อตีเตปิ วสฺสีติ อิมิสฺสา
อตฺถุปฺปตฺติยา เวสฺสนฺตรชาตกํ กเถสิ ฯ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สพฺเพ
อุฏฺฐาย วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ ฯ เอโกปิ ราชา
วา ราชมหามตฺโต วา เสฺว อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถาติ
วตฺวา คโต นาม นตฺถิ ฯ ภควา ทุติยทิวเส วีสติภิกฺขุ-
สหสฺสปริวาโร กปิลวตฺถุํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ ฯ น โกจิ
ปจฺจุคฺคนฺตฺวา นิมนฺเตสิ วา ปตฺตํ วา อคฺคเหสิ ฯ ภควา
อินฺทขีเล ฐิโต อาวชฺเชสิ กถํ นุโข ปุพฺเพ พุทฺธา
กุลนคเร ปิณฺฑาย จรึสุ กึ อุปฺปฏิปาฏิยา อิสฺสรชนานํ
ฆรานิ อคมํสุ อุทาหุ สปทานจาริกํ จรึสูติ ตโต
เอกพุทฺธสฺสาปิ อุปฺปฏิปาฏิยา คมนํ อทิสฺวา มยาปิ อิทานิ
อยเมว วํโส อยํ ปเวณิ ปคฺคเหตพฺพา อายติญฺจ เม สาวกาปิ
มเมว อนุสิกฺขนฺตา ปิณฺฑจาริยวตฺตํ ปูเรสฺสนฺตีติ โกฏิยํ
นิวิฏฺฐเคหโต ปฏฺฐาย สปทานํ ปิณฺฑาย จรติ ฯ อยฺโย กิร
สิทฺธตฺถกุมาโร ปิณฺฑาย จรตีติ จตุภูมิกาทีสุ ปาสาเทสุ
สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา มหาชโน ทสฺสนพฺยาวโฏ อโหสิ ฯ
ราหุลมาตาปิ เทวี อยฺยปุตฺโต กิร อิมสฺมึเยว นคเร มหตา
ราชานุภาเวน สุวณฺณสีวิกาทีหิ วิจริตฺวา อิทานิ เกสมสฺสุํ-
โอหาเรตฺวา กาสายวตฺถวสโน กปาลหตฺโถ ปิณฺฑาย จรติ
โสภติ นุ โข โน วาติ สีหปญฺชรํ วิวริตฺวา โอโลกยมานา
ภควนฺตํ นานาวิราคสมุชฺชลาย สรีรปฺปภาย นครวีถิโย
โอภาเสตฺวา พุทฺธสิริยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อุณฺหีสโต ปฏฺฐาย
ยาว ปาทตลานรสีหคาถาหิ นาม อฏฺฐหิ คาถาหิ
อภิตฺถวิตฺวา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ตุมฺหากํ ปุตฺโต ปิณฺฑาย
จรตีติ รญฺโญ อาโรเจสิ ฯ ราชา ตํ สุตฺวา สํวิคฺคหทโย
หตฺเถน สาฏกํ สณฺฐาปยมาโน ตุริตตุริตํ นิกฺขมิตฺวา เวเคน
คนฺตฺวา ภควโต ปุรโต ฐตฺวา อาห กึ ภนฺเต อมฺเห
ลชฺชาเปถ กิมตฺถํ ปิณฺฑาย จรถ กึ เอตฺตกานํ ภิกฺขูนํ
น สกฺกา ภตฺตํ ลทฺธุนฺติ เอวํ สญฺญิโน อหุวตฺถาติ ฯ
วํสจาริตฺตเมตํ มหาราช อมฺหากนฺติ ฯ นนุ ภนฺเต อมฺหากํ
มหาสมฺมตขตฺติยวํโส นาม วํโส ตตฺถ จ เอกขตฺติโยปิ
ภิกฺขาจาโร นาม นตฺถีติ ฯ อยํ มหาราช ราชวํโส นาม
ตว วํโส อมฺหากํ ปน พุทฺธวํโส นาม สพฺพพุทฺธา ว
ปิณฺฑจาริกา อเหสุนฺติ อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว
อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺย ธมฺมํ สุจริตํ จเร
ธมฺมจารี สุขํ เสติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จาติ
อิมํ คาถมาห ฯ คาถาปริโยสาเน ราชา โสตาปตฺติผลํ
สจฺฉากาสิ ฯ
ธมฺมํ จเร สุจริตํ น ตํ ทุจฺจริตํ จเร
ธมฺมจารี สุขํ เสติ อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จาติ
อิมํ ปน คาถํ สุตฺวา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ ธมฺมปาลชาตกํ
สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐาสิ มรณสมเย เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา
สิริสยเน นิปนฺโนเยว อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ อรญฺญวาเสน
ปธานานุโยคกิจฺจํ รญฺโญ นาโหสิ ฯ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกตฺวาเอว
ปน ภควโต ปตฺตํ คเหตฺวา สปริสํ ภควนฺตํ มหาปาสาทํ
อาโรเปตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิ ฯ
ภตฺตกิจฺจาวสาเน สพฺพํ อิตฺถาคารํ อาคนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ
ฐเปตฺวา ราหุลมาตรํ ฯ สา ปน คจฺฉ อยฺยปุตฺตํ วนฺทาหีติ
ปริชเนน วุจฺจมานาปิ สเจ มยฺหํ คุโณ อตฺถิ สยเมว
อยฺยปุตฺโต อาคมิสฺสติ อาคตํ นํ วนฺทิสฺสามีติ วตฺวา น
อคมาสิ ฯ ภควา ราชานํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา ทฺวีหิ
อคฺคสาวเกหิ สทฺธึ ราชธีตาย สิริคพฺภํ คนฺตฺวา ราชธีตา
ยถารุจิยา วนฺทมานา น กิญฺจิ วตฺตพฺพาติ วตฺวา ปญญตฺเต
อาสเน นิสีทิ ฯ สา เวเคน อาคนฺตฺวา โคปฺผเกสุ คเหตฺวา
ปาทปิฏฺฐิยํ สีสํ ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา ยถาชฺฌาสยํ
วนฺทิ ฯ ราชา ราชธีตาย ภควติ สิเนหพหุมานาทิคุณสมฺปตฺตึ
กเถสิ ฯ ภควา อนจฺฉริยํ มหาราช ยํ อิทานิ ปริปกฺเก
ญาเณ ตยา รกฺขิยมานา ราชธีตา อตฺตานํ รกฺขติ สา
ปุพฺเพ อนารกฺขา ปพฺพตปาเท วิจรมานา อปริปกฺเก ญาเณ
อตฺตานํ รกฺขีติ วตฺวา จนฺทกินฺนรีชาตกํ กเถสิ ฯ ตํ ทิวสเมว
นนฺทราชกุมารสฺส เกสวิสชฺชนํ ปฏฺฏพนฺโธ ฆรมงฺคลํ อาวาห-
มงฺคลํ ฉตฺตมงฺคลนฺติ ปญฺจ มหามงฺคลานิ โหนฺติ ฯ ภควา
นนฺทํ ปตฺตํ คาหาเปตฺวา มงฺคลํ วตฺวา อุฏฐายาสนา
ปกฺกามิ ฯ ตทา ชนปทกลฺยาณี กุมารํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ตุวฏํ
โข อยฺยปุตฺต อาคจฺเฉยฺยาสีติ วตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา
โอโลเกสิ ฯ โสปิ ภควนฺตํ ปตฺตํ คณฺหถาติ วตฺตุํ อวิสหมาโน
วิหารํเยว อคมาสิ ฯ ตํ อนิจฺฉมานํเยว ภควา ปพฺพาเชสิ ฯ อิติ
ภควา กปิลปุรํ อาคนฺตฺวา ทุติยทิวเส นนฺทํ ปพฺพาเชสิ ฯ
สตฺตเม ทิวเส ราหุลมาตา กุมารํ อลงฺกริตฺวา ภควโต สนฺติกํ
เปเสสิ ปสฺส ตาต เอตํ วีสติสหสฺสสมณปริวุตํ สุวณฺณวณฺณํ
พฺรหฺมรูปวณฺณํ สมณํ อยนฺเต ปิตา เอตสฺส มหนฺตา นิธโย
อเหสุํ ตสฺส นิกฺขมนโต ปฏฺฐาย น ปสฺสาม คจฺฉ นํ
ทายชฺชํ ยาจ อหํ ตาต กุมาโร ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา
จกฺกวตฺติ ภวิสฺสามิ ธเนน เม อตฺโถ ธนํ เม เทหิ
สามิโก หิ ปุตฺโต ปิตุสนฺตกสฺสาติ ฯ กุมาโร ภควโต สนฺติกํ
คนฺตฺวาว ปิตุสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา หฏฺฐตุฏฺฐจิตฺโต สุขา เต
สมณ ฉายาติ วตฺวา อญฺญมฺปิ พหุํ อตฺตโน อนุรูปํ วทนฺโต
อฏฺฐาสิ ฯภควา กตภตฺตกิจฺโจ อนุโมทนํ กตฺวา อุฏฺฐายาสนา
ปกฺกามิ ฯ กุมาโรปิ ทายชฺชํ เม สมณ เทหิ ทายชฺชํ
เม สมณ เทหีติ ภควนฺตํ อนุพนฺธิ ฯ เตน วุตฺตํ อนุปุพฺเพน
จาริกญฺจรมาโน เยน กปิลวตฺถุ ฯเปฯ ทายชฺชํ เม สมณ
เทหีติ ฯ อถโข ภควา อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ อามนฺเตสีติ
ภควา กุมารํ น นิวตฺตาเปสิ ปริชโนปิ กุมารํ ภควตา
สทฺธึ คจฺฉนฺตํ นิวตฺเตตุํ น วิสหติ ฯ อถ อารามํ คนฺตฺวา
ยํ อยํ ปิตุ สนฺตกํ ธนํ อิจฺฉติ ตํ วฏฺฏานุคตํ สวิฆาตํ
หนฺทสฺส โพธิมณฺเฑ ปฏิลทฺธํ สตฺตวิธํ อริยธนํ เทมิ
โลกุตฺตรทายชฺชสฺส นํ สามิกํ กโรมีติ อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ
อามนฺเตสิ ฯ อามนฺเตตฺวา จ ปนาห เตนหิ ตฺวํ สารีปุตฺต
ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชหีติ ฯ ยสฺมา อยํ ทายชฺชํ ยาจติ ตสฺมา
นํ โลกุตฺตรทายชฺชํ ปฏิลาภาย ปพฺพาเชหีติ อตฺโถ ฯ อิทานิ
ยา สา ภควตา พาราณสิยํ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชา
จ อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา ตโต ยสฺมา อุปสมฺปทํ
ปฏิกฺขิปิตฺวา ครุภาเว ฐเปตฺวา ญตฺติจตุตฺเถน กมฺเมน
อุปสมฺปทา อนุญฺญาตา ปพฺพชฺชา ปน เนว ปฏิกฺขิตฺตา น
ปุน อนุญฺญาตา ตสฺมา อนาคเต ภิกฺขูนํ วิมติ อุปฺปชฺชิสฺสติ
อยํ ปพฺพชฺชา นาม ปุพฺเพ อุปสมฺปทาสทิสา กึ นุ โข
อิทานิปิ อุปสมฺปทา วิย กมฺมวาจาย เอว กตฺตพฺพา อุทาหุ
สรณคมเนหีติ อิมญฺจ ปนตฺถํ วิทิตฺวา ภควา ปุน ตีหิ
สรณคมเนหิ สามเณรปพฺพชฺชํ อนุชานิตุกาโม ตสฺมา
ธมฺมเสนาปติ ตํ ภควโต อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา ภควนฺตํ ปุน
ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตุกาโม อาห กถาหํ ภนฺเต ราหุลกุมารํ
ปพฺพาเชมีติ ฯ อถโข อายสฺมา สารีปุตฺโต ราหุลกุมารํ
ปพฺพาเชสีติ กุมารสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เกเส ฉินฺทิตฺวา
กาสายานิ ทตฺวา สารีปุตฺโต สรณานิ อทาสิ ฯ มหากสฺส-
ปตฺเถโร โอวาทาจริโย อโหสิ ฯ ยสฺมา ปน อุปชฺฌายมูลกา
ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ อุปชฺฌาโยว ตตฺถ อิสฺสโร
น อาจริโย ตสฺมา วุตฺตํ อถโข อายสฺมา สารีปุตฺโต
ราหุลกุมารํ ปพฺพาเชสีติ ฯ เอวํ กุมาโร ปพฺพชิโตติ สุตฺวา
อุปฺปนฺนสํเวเคน หทเยน อถโข สุทฺโธทโน สกฺโกติ สพฺพํ
วตฺตพฺพํ ฯ ตตฺถ ยสฺมา อุญฺฉาจริยาย ชีวโต ปพฺพชิตสฺส
อวิเสเสน วรํ ยาจามีติ วุตฺเต ยาจสฺสูติ วจนํ อปฺปฏิรูปํ
น จ พุทฺธานํ อาจิณฺณํ ตสฺมา อติกฺกนฺตวรา โข โคตม
ตถาคตาติ วุตฺตํ ฯ ยญฺจ ภนฺเต กปฺปติ ยญฺจ อนวชฺชนฺติ
ยํ ตุมฺหากญฺเจว ทาตุํ กปฺปติ อนวชฺชญฺจ โหติ มม
สมฺปฏิจฺฉนปฺปจฺจยา วญฺญูหิ น ครหิตพฺพํ ตํ ยาจามีติ
อตฺโถ ฯ ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเลติ ยเถว กิร โพธิสตฺตํ
เอวํ นนฺทมฺปิ ราหุลมฺปิ มงฺคลทิวเส เนมิตฺตกา จกฺกวตฺติ
ภวิสฺสตีติ พฺยากรึสุ ฯ อถ ราชา ปุตฺตสฺส จกฺกวตฺติสิรึ
ปสฺสิสฺสามีติ อุสฺสาหชาโต ภควโต ปพฺพชฺชาย มหนฺตํ
อิจฺฉาวิฆาตํ ปาปุณิ ฯ ตโต นนฺทสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามีติ
อุสฺสาหํ ชเนสิ ฯ ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ ฯ อิติ ตมฺปิ ทุกฺขํ
อธิวาเสตฺวา อิทานิ ราหุลสฺส จกฺกวตฺติสิรึ ปสฺสิสฺสามีติ
อุสฺสาหํ ชเนสิ ฯ ตมฺปิ ภควา ปพฺพาเชสิ ฯ เตนสฺส อิทานิ
กุลวํโสปิ ปจฺฉินฺโน กุโต จกฺกวตฺติสิรีติ อธิกตรํ ทุกฺขํ
อุปฺปชฺชิ ฯ เตน วุตฺตํ ตถา นนฺเท อธิมตฺตํ ราหุเลติ ฯ
รญฺโญ ปน อิโต ปจฺฉา อนาคามิผลปฺปตฺติ เวทิตพฺพา ฯ
สาธุ ภนฺเต อยฺยาติ อิทํ กสฺมา อาห ฯ โส กิร จินฺเตสิ
ยตฺร หินาม อหมฺปิ พุทฺธมามโก ธมฺมมามโก สงฺฆมามโก
สมาโน อตฺตโน ปิตรา ปุตฺเต ปพฺพาชิยมาเน ญาติวิโยคทุกฺขํ
อธิวาเสตตน น สกฺโกมิ อญฺเญ ชนา ปุตฺตนตฺตเกสุ ปพฺพชนฺเตสุ
กถํ อธิวาเสสฺสนฺติ ตสฺมา อญฺเญสมฺปิ ตาว เอวรูปํ
ทุกฺขํ มา อโหสีติ อาห ฯ ภควา สาสเน นิยฺยานิกการณํ
ราชา วทตีติ ธมฺมกถํ กตฺวา น ภิกฺขเว อนนุญฺญาโต
มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพติ สิกฺขาปทํ ปญฺญาเปสิ ฯ
ตตฺถ มาตาปิตูหีติ ชนนีชนเก สนฺธาย วุตฺตํ ฯ สเจ เทฺว
อตฺถิ เทฺวปิ อาปุจฺฉิตพฺพา ฯ สเจ ปิตา มโต โหติ มาตา
วา โย ชีวติ โส อาปุจฺฉิตพฺโพ ฯ ปพฺพชิตาปิ อาปุจฺฉิ-
ตพฺพาว ฯ อาปุจฺฉนฺเตน สยํ วา คนฺตฺวา อาปุจฺฉิตพฺพํ
อญฺโญ วา เปเสตพฺโพ โสเอว วา เปเสตพฺโพ คจฺฉ
มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เอหีติ ฯ สเจ อนุญฺญาโตมฺหีติ วทติ
สทฺทหนฺเตน ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ ปิตา สย ํปพฺพชิโต ปุตฺตมฺปิ
ปพฺพาเชตุกาโม โหติ มาตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ ฯ มาตา
วา ธีตรํ ปพฺพาเชตุกามา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตุ ฯ
ปิตา ปุตฺตทาเรน อนตฺถิโก ปลายิ ฯ มาตา อิมํ ปพฺพาเชถาติ
ปุตฺตํ ภิกฺขูนํ เทติ ปิตาสฺส กุหินฺติ วุตฺเต จิตฺตเกฬิยํ
กีฬิตุํ ปลาโตติ วทติ ตํ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ ฯ มาตา
เกนจิ ปุริเสน สทฺธึ ปลาตา โหติ ฯ ปิตา ปน ปพฺพาเชถาติ
เทติ ฯ เอตฺถาปิ เอเสว นโย ฯ ปิตา วิปฺปวุตฺโถ โหติ ฯ
มาตา ปุตฺตํ ปพฺพาเชถาติ อนุชานาติ ปิตาสฺส กุหินฺติ
วุตฺเต กึ ตุมฺหากํ ปิตรา อหํ ชานิสฺสามีติ วทติ ปพฺพาเชตุํ
วฏฺฏตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ มาตาปิตโร มตา ทารโก
จูฬมาตาทีนํ สนฺติเก สํวฑฺโฒ ตสฺมึ ปพฺพาชิยมาเน ตํ
นิสฺสาย ญาตกา กลหํ วา กโรนฺติ ขียนฺติ วา ตสฺมา
วิวาทุปจฺเฉทนตฺถํ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ อนาปุจฺฉา
ปพฺพาเชนฺตสฺส ปน อาปตฺติ นตฺถิ ฯ ทหรกาเล คเหตฺวา
โปสนกา มาตาปิตโร นาม โหนฺติ ฯ เตสุปิ เอเสว นโย ฯ
ปุตฺโต อตฺตานํ นิสฺสาย ชีวติ น มาตาปิตโร สเจปิ
ราชา โหติ อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ มาตาปิตูหิ
อนุญฺญาโต ปพฺพชิตฺวา ปุน วิพฺภมติ สเจปิ สตฺตกฺขตฺตุํ
ปพฺพชิตฺวา วิพฺภมติ อาคตาคตกาเล ปุนปฺปุนํ อาปุจฺฉิตฺวาว
ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สเจ เอวํ วทนฺติ อยํ วิพฺภมิตฺวา เคหํ
อาคโต อมฺหากํ กมฺมํ น กโรติ ปพฺพชิตฺวา ตุมฺหากํ
วตฺตํ น ปูเรติ นตฺถิ อิมสฺส อาปุจฺฉนกิจฺจํ อาคตาคตํ
นํ ปพฺพาเชยฺยาถาติ เอวํ นิสฺสฏฺฐํ ปุน อนาปุจฺฉาปิ ปพฺพาเชตุํ
วฏฺฏติ ฯ โยปิ ทหรกาเลเยว อยํ ตุมฺหากํ ทินฺโน ยทา
อิจฺฉถ ตทา ปพฺพาเชยฺยาถาติ เอวํ ทินฺโน โหติ โสปิ
อาคตาคโต ปุน อาปุจฺฉิตฺวาว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ ยมฺปน
ทหรกาเลเยว อิมํ ภนฺเต ปพฺพาเชยฺยาถาติ อนุชานิตฺวา
ปจฺฉา วุฑฺฒิปฺปตฺตกาเล นานุชานนฺติ ฯ อยํ น อนาปุจฺฉา
ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ เอโก มาตาปิตูหิ สทฺธึ ภณฺฑิตฺวา ปพฺพาเชถ
มนฺติ อาคจฺฉติ ฯ อาปุจฺฉิตฺวา เอหีติ จ วุตฺโต นาหํ
คจฺฉามิ สเจ มํ น ปพฺพาเชถ วิหารํ วา ฌาเปมิ
สตฺเถน วา ตุมฺเห ปหรามิ ตุมฺหากํ ญาตกอุปฏฺฐากานํ
วา อารามจฺเฉทนาทีหิ อนตฺถํ อุปฺปาเทมิ รุกฺขา วา ปติตฺวา
มรามิ โจรมชฺฌํ วา ปวิสามิ เทสนฺตรํ วา คจฺฉามีติ
วทติ ฯ ตํ ชีวิตสฺเสว รกฺขณตฺถาย ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติ ฯ
สเจ ปนสฺส มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา กสฺมา อมฺหากํ ปุตฺตํ
ปพฺพาชยิตฺถาติ วทนฺติ เตสํ ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา รกฺขณตฺถาย
นํ ปพฺพาชยิมฺหา ปญฺญายถ ตุมฺเห ปุตฺเตนาติ วตฺตพฺพา ฯ
รุกฺขา ปปติสฺสามีติ อารูหิตฺวา ปน หตฺถปาเท มุญฺจนฺตํ
ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏติเยว ฯ เอโก วิเทสํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ
ยาจติ ฯ อาปุจฺฉิตฺวา เจ คโต ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ โน เจ
ทหรภิกฺขุํ เปเสตฺวา อาปุจฺฉาเปตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ อติทูรญฺเจ
โหติ ปพฺพาเชตฺวาปิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เปเสตฺวา ทสฺเสตุํ
วฏฺฏติ ฯ กุรุนฺทิยมฺปน วุตฺตํ สเจ ทูรํ โหติ มคฺโค จ
มหากนฺตาโร คนฺตฺวา อาปุจฺฉิสฺสามีติ ปพฺพาเชตุํ วฏฺฏตีติ ฯ
สเจ ปน มาตาปิตูนํ พหู ปุตฺตา โหนฺติ เอวญฺจ วทนฺติ
ภนฺเต เอเตสํ ทารกานํ ยํ อิจฺฉถ ตํ ปพฺพาเชยฺยาถาติ
ทารเก วีมํสิตฺวา ยํ อิจฺฉติ โส ปพฺพาเชตพฺโพ สเจปิ
สกเลน กุเลน วา คาเมน วา อนุญฺญาตํ โหติ ภนฺเต
อิมสฺมึ กุเล วา คาเม วา ยํ อิจฺฉถ ตํ ปพฺพาเชยฺยาถาติ
ยํ อิจฺฉติ โส ปพฺพาเชตพฺโพติ ฯ ยาวตเก วา ปน อุสฺสหตีติ
ยตฺตเก สกฺโกติ ฯ
ราหุลวตฺถุกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปุริมานํ ปญฺจนฺนํ อติกฺกโม นาสนา-
วตฺถุ ปจฺฉิมานํ อติกฺกโม ทณฺฑกมฺมวตฺถุ ฯ อปฺปติสฺสาติ ภิกฺขุํ
เชฏฺฐกฏฺฐาเน อิสฺสริยฏฺฐาเน น ฐเปนฺติ ฯ อสภาควุตฺติกาติ
สมานชีวิกา น ภวนฺติ วิสภาคชีวิกาติ อตฺโถ ฯ อลาภาย
ปริสกฺกตีติ ยถา ลาภํ น ลภนฺติ เอวํ ปรกฺกมติ ฯ อนตฺถายาติ
อุปทฺทวาย ฯ อนาวาสายาติ กินฺติ อิมสฺมึ อาวาเส น วเสยฺยุนฺติ
ปรกฺกมติ ฯ อกฺโกสติ ปริภาสตีติ อกฺโกสติ เจว ภยทสฺสเนน
จ ตชฺเชติ ฯ เภเทตีติ เปสุญฺญํ อุปสํหริตฺวา เภเทติ ฯ อาวรณํ
กาตุนฺติ มา ยิธ ปวิสาติ นีวารณํ กาตุํ ฯ ยตฺถ วา
วสติ ยตฺถ วา ปฏิกฺกมตีติ ยตฺถ วสติ วา ปวิสติ วา ฯ
อุภเยนาปิ อตฺตโน ปริเวณญฺจ วสฺสคฺเคน ปตฺตเสนาสนญฺจ
วุตฺตํ ฯ มุขทฺวาริกํ อาหารํ อาวรณํ กโรนฺตีติ อชฺช มา
ขาทถ มา ภุญฺชถาติ เอวํ นีวาเรนฺติ ฯ น ภิกฺขเว มุขทฺวาริโก
อาหาโร อาวรณํ กาตพฺโพติ เอตฺถ มา ขาท มา ภุญฺชาติ
วทโตปิ อาหารํ นีวาเรสฺสามีติ ปตฺตจีวรํ อนฺโต นิกฺขิปโตปิ
สพฺพปโยเคสุ ทุกฺกฏํ ฯ อนาจารสฺส ปน ทุพฺพจสามเณรสฺส
ทณฺฑกมฺมํ กตฺวา ยาคุํ วา ภตฺตํ วา ปตฺตจีวรํ วา ทสฺเสตฺวา
เอตฺตเก นาม ทณฺฑกมฺเม อาหเฏ อิทํ ลจฺฉสีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ ฯ
ภควตา หิ อาวรณเมว ทณฺฑกมฺมํ วุตฺตํ ฯ ธมฺมสงฺคาห-
กตฺเถเรหิ ปน อปราธานุรูปํ อุทกทารุวาลิกาทีนํ อาหราปนมฺปิ
กาตพฺพนฺติ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ตมฺปิ กาตพฺพํ ฯ ตญฺจ โข โอรมิสฺสติ
วิรมิสฺสตีติ อนุกมฺปาย น นสฺสิสฺสติ วิพฺภมิสฺสตีติอาทิ-
นยปฺปวตฺเตน ปาปชฺฌาสเยน ทณฺฑกมฺมํ กโรมีติ อุณฺหปาสาเณ
วา นิปชฺชาเปตุํ ปาสาณิฏฺฐกาทีนิ วา สีเส นิกฺขิปาเปตุํ
อุทกํ วา ปเวเสตุํ น วฏฺฏติ ฯ น ภิกฺขเว อุปชฺฌายํ
อนาปุจฺฉาติ เอตฺถ ตุมฺหากํ สามเณรสฺส อยํ นาม อปราโธ
ทณฺฑกมฺมมสฺส กโรถาติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต สเจ อุปชฺฌาโย
ทณฺฑกมฺมํ น กโรติ สยํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจปิ อาทิโต ว
อุปชฺฌาโย วทติ มยฺหํ สามเณรานํ โทเส สติ ตุมฺเห ว
ทณฺฑกมฺมํ กโรถาติ กาตุํ วฏฺฏติเยว ฯ ยถา จ สามเณรานํ
เอวํ สทฺธิวิหาริกนฺเตวาสิกานมฺปิ ทณฺฑกมฺมํ กาตุํ วฏฺฏติ ฯ
อปลาเฬนฺตีติ ตุมฺหากํ ปตฺตํ ทสฺสาม จีวรํ ทสฺสามาติ
อตฺตโน อุปฏฺฐานกรณตฺถํ สงฺคณฺหนฺติ ฯ น ภิกฺขเว อญฺญสฺส
ปริสา อปลาเฬตพฺพาติ เอตฺถ สามเณรา วา โหนฺตุ
อุปสมฺปนฺนา วา อนฺตมโส ทุสฺสีลภิกฺขุสฺสาปิ ปรสฺส ปริสภูเต
ภินฺทิตฺวา คณฺหิตุํ น วฏฺฏติ ฯ อาทีนวมฺปน วตฺตุํ วฏฺฏติ
ตยา นหายิตุํ อาคเตน คูถมกฺขนํ วิย กตํ ทุสฺสีลํ นิสฺสาย
วิหรนฺเตนาติ ฯ สเจ โส สยเมว ชานิตฺวา อุปชฺฌํ วา นิสฺสยํ
วา ยาจติ ทาตุํ วฏฺฏติ ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว อิเมหิ ทสหงฺเคหิ
สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุนฺติ เอตฺถ กณฺฏกสิกฺขาปท-
วณฺณนายํ วุตฺตาสุ ตีสุ นาสนาสุ ลิงฺคนาสนาว อธิปฺเปตา
ตสฺมา โย ปาณาติปาตาทีสุ เอกมฺปิ กมฺมํ กโรติ โส
ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพ ฯ ยถา จ ภิกฺขูนํ ปาณาติปาตาทีสุ
นานาอาปตฺติโย โหนฺติ น ตถา สามเณรานํ ฯ สามเณโร
หิ กุนฺถกิปิลฺลิกมฺปิ มาเรตฺวา มงฺกุณณฺฑกมฺปิ ภินฺทิตฺวา
นาเสตพฺพตํเยว ปาปุณาติ ฯ ตาวเทวสฺส สรณคมนานิ จ
อุปชฺฌาคหณญฺจ เสนาสนคาโห จ ปฏิปฺปสฺสมฺภติ สงฺฆลาภํ
น ลภติ ลิงฺคมตฺตเมว เอกํ อวสิฏฺฐํ โหติ ฯ โส เจ อากิณฺณ-
โทโสว โหติ อายตึ สํวเร น ติฏฺฐติ นิกฺกฑฺฒิตพฺโพ ฯ
อถ สหสา วิรชฺฌิตฺวา ทุฏฺฐํ มยา กตนฺติ ปุน สํวเร
ฐาตุกาโม โหติ ลิงฺคนาสนกิจฺจํ นตฺถิ ฯ ยถานิวตฺถปารุตสฺเสว
สรณานิ ทาตพฺพานิ อุปชฺฌา ทาตพฺพา ฯ สิกฺขาปทานิ
ปน สรณคมเนเนว อิชฺฌนฺติ ฯ สามเณรานํ หิ สรณคมนํ
ภิกฺขูนํ อุปสมฺปทกมฺมวาจาสทิสํ ตสฺมา ภิกฺขุนา วิย
จตุปาริสุทฺธิสีลํ อิมินาปิ ทส สีลานิ สมาทินฺนาเนว โหนฺติ ฯ
เอวํ สนฺเตปิ ทฬฺหีกรณตฺถํ อายตึ สํวเร ปติฏฺฐาปนตฺถํ ปุน
ทาตพฺพานิ ฯ สเจ ปุริมิกาย ปุน สรณานิ คหิตานิ
ปจฺฉิมิกาย วสฺสาวาสิกํ ลจฺฉติ ฯ สเจ ปจฺฉิมิกาย คหิตานิ
สงฺเฆน อปโลเกตฺวา ลาโภ ทาตพฺโพ ฯ อทินฺนาทาเน
ติณสลากมตฺเตนาปิ วตฺถุนา อพฺรหฺมจริเย ตีสุ มคฺเคสุ ยตฺถ
กตฺถจิ วิปฺปฏิปตฺติยา มุสาวาเท หสฺสาธิปฺปายตายปิ มุสาภณิเต
อสฺสมโณ โหติ นาเสตพฺพตํ อาปชฺชติ ฯ มชฺชปาเน ปน
ภิกฺขุโน อชานิตฺวาปิ พีชโต ปฏฺฐาย มชฺชํ ปิวนฺตสฺส
ปาจิตฺติยํ ฯ สามเณโร ปน ชานิตฺวาว ปิวนฺโต สีลเภทํ
อาปชฺชติ น อชานิตฺวา ฯ ยานิ ปนสฺส อิตรานิ ปญฺจ
สิกฺขาปทานิ เตสุ ภินฺเนสุ น นาเสตพฺโพ ทณฺฑกมฺมํ
กาตพฺพํ ฯ สิกฺขาปเท ปน ปุน ทินฺเนปิอทินฺเนปิ วฏฺฏติ ฯ
ทณฺฑกมฺเมน ปน ปีเฬตฺวา อายตึ สํวเร ฐปนตฺถาย
ทาตพฺพเมว ฯ สามเณรานํ มชฺชปานํ สจิตฺตกํ ปาราชิก-
วตฺถุ ฯ อยํ วิเสโส ฯ อวณฺณภาสเน ปน อรหํ สมฺมา-
สมฺพุทฺโธติอาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน พุทฺธสฺส วา สฺวากฺขาโตติ-
อาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน ธมฺมสฺส วา สุปฏิปนฺโนติอาทีนํ ปฏิปกฺข-
วเสน สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาสนฺโต รตนตฺตยํ นินฺทนฺโต
ครหนฺโต อาจริยุปชฺฌายาทีหิ มา เอวํ อวจาติ อวณฺณภาสเน
อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา นีวาเรตพฺโพ ฯ สเจ ยาวตติยํ วุจฺจมาโน
น โอรมติ กณฺฏกนาสนาย นาเสตพฺโพติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ
มหาอฏฺฐกถายํ ปน สเจ เอวํ วุจฺจมาโน ตํ ลทฺธึ นิสฺสชฺชติ
ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ ฯ สเจ น นิสฺสชฺชติ
ตเถว อาทาย ปคฺคยฺห ติฏฺฐติ ลิงฺคนาสนาย นาเสตพฺโพติ
วุตฺตํ ฯ ตํ ยุตฺตํ ฯ อยเมว หิ นาสนา อิธาธิปฺเปตาติ ฯ
มิจฺฉาทิฏฺฐิเกปิ เอเสว นโย ฯ สสฺสตุจฺเฉทานญฺหิ อญฺญตรทิฏฺฐิโก
สเจ อาจริยาทีหิ โอวทิยมาโน นิสฺสชฺชติ ทณฺฑกมฺมํ กาเรตฺวา
อจฺจยํ เทสาเปตพฺโพ อปฺปฏินิสฺสชฺชนฺโตว นาเสตพฺโพติ ฯ
ภิกฺขุนีทูสโก เจตฺถ กามํ อพฺรหฺมจาริคฺคหเณน คหิโต ว ฯ
อพฺรหฺมจารึ ปน อายตึ สํวเร ฐาตุกามํ สรณานิ ทตฺวา
อุปสมฺปาเทตุํ วฏฺฏติ ฯ ภิกฺขุนีทูสโก อายตึ สํวเร ฐาตุกาโมปิ
ปพฺพชฺชมฺปิ น ลภติ ปเคว อุปสมฺปทนฺติ เอตมตฺถํ ทสฺเสตุํ
ภิกฺขุนีทูสโกติ อิมํ วิสุํ ทสมํ องฺคํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ทหเร ทหเรติ ตรุเณ ตรุเณ ฯ โมลิคลฺเลติ ถูลสรีเร ฯ
หตฺถิภณฺเฑ อสฺสภณฺเฑติ หตฺถิโคปเก จ อสฺสโคปเก จ ฯ
ปณฺฑโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ อาสิตฺตปณฺฑโก อุสุยฺยปณฺฑโก
โอปกฺกมิยปณฺฑโก ปกฺขปณฺฑโก นปปสกปณฺฑโกติ ปญฺจ
ปณฺฑกา ฯ ตตฺถ ยสฺส ปเรสํ องฺคชาตํ มุเขน คเหตฺวา
อสุจินา อาสิตฺตสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ อยํ อาสิตฺตปณฺฑโก ฯ
ยสฺส ปน ปเรสํ อชฺฌาจารํ ปสฺสโต อุสุยฺยาย อุปฺปนฺนาย
ปริฬาโห วูปสมฺมติ อยํ อุสุยฺยปณฺฑโก ฯ ยสฺส อุปกฺกเมน
พีชานิ อปนีตานิ อยํ โอปกฺกมิยปณฺฑโก ฯ เอกจฺโจ ปน
อกุสลวิปากานุภาเวน กาฬปกฺเข ปณฺฑโก โหติ ชุณฺหปกฺเข
ปนสฺส ปริฬาโห วูปสมฺมติ อยํ ปกฺขปณฺฑโก ฯ โย ปน
ปฏิสนฺธิยํเยว อภาวโก อุปฺปนฺโน อยํ นปปสกปณฺฑโก ฯ
เตสุ อาสิตฺตปณฺฑกสฺส จ อุสุยฺยปณฺฑกสฺส จ ปพฺพชฺชา
น วาริตา อิตเรสํ ติณฺณํ วาริตา ฯ เตสุปิ ปกฺขปณฺฑกสฺส
ยสฺมึ ปกฺเข ปณฺฑโก โหติ ตสฺมึเยวสฺส ปกฺเข ปพฺพชฺชา
วาริตาติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ ยสฺส เจตฺถ ปพฺพชฺชา วาริตา
ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ อนุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพติ ฯ โสปิ
ลิงฺค นาสเนเนว นาเสตพฺโพ ฯ อิโต ปรํ นาเสตพฺโพติ วุตฺเตปิ
เอเสว นโย ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ปุราณกุลปุตฺโตติ ปุราณสฺส อนุกฺกเมน ปาริชุญฺญํ
ปตฺตสฺส กุลสฺส ปุตฺโต ฯ ขีณโกลญฺโญติ มาติปกฺขปิติปกฺขโต
โกลญฺญา ขีณา วินฏฺฐา มตา อสฺสาติ ขีณโกลญฺโญ ฯ
อนธิคตนฺติ อปฺปตฺตํ ฯ ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺเฒตุํ ฯ อิงฺฆาติ
อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต ฯ อนุยุญฺชิยมาโนติ เอกมนฺตํ เนตฺวา
เกสมสฺสุโอโรปนกาสายปฏิคฺคหณสรณคมนอุปชฺฌายคหณกมฺมวาจ-
นิสฺสยธมฺเม ปุจฺฉิยมาโน ฯ เอตมตฺถํ อาโรเจสีติ เอตํ สยํ
ปพฺพชิตภาวํ อาทิโต ปฏฺฐาย อาจิกฺขิ ฯ เถยฺยสํวาสโก ภิกฺขเวติ
เอตฺถ ตโย เถยฺยสํวาสกา ลิงฺคตฺเถนโก สํวาสตฺเถนโก
อุภยตฺเถนโกติ ฯ ตตฺถ โย สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา
น ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ น ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ
น อาสเนน ปฏิพาหติ น อุโปสถ ปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ
อยํ ลิงฺคมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา ลิงฺคตฺเถนโก นาม ฯ โย ปน
ภิกฺขูหิ ปพฺพชิโต สามเณโร สมาโน วิเทสํ คนฺตฺวา อหํ
ทสวสฺโส วา วีสติวสฺโส วาติ มุสา วตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ
คเณติ ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ อาสเนน ปฏิพาหติ
อุโปสถปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ อยํ สํวาสมตฺตสฺเสว เถนิตตฺตา
สํวาสตฺเถนโก นาม ฯ ภิกฺขุวสฺสคณนาทิโก หิ สพฺโพปิ
กิริยเภโท อิมสฺมึ เอตฺถ สํวาโสติ เวทิตพฺโพ ฯ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย
น เม โกจิ ชานาตีติ เอวํ ปฏิปชฺชนฺเตปิ เอเสว นโย ฯ โย
ปน สยํ ปพฺพชิตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุวสฺสานิ คเณติ
ยถาวุฑฺฒํ วนฺทนํ สาทิยติ อาสเนน ปฏิพาหติ อุโปสถ-
ปวารณาทีสุ สนฺทิสฺสติ อยํ ลิงฺคสฺส เจว สํวาสสฺส จ
เถนิตตฺตา อุภยตฺ เถนโก นาม ฯ อยํ ติวิโธปิ เถยฺยสํวาสโก
อนุปสมฺปนฺโน น อุปสมฺปาเทตพฺโพ อุปสมฺปนฺโน นาเสตพฺโพ
ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโตปิ น ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ เอตฺถ จ
อสมฺโมหตฺถํ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ
ราชทุพฺภิกฺขกนฺตาร โรคเวริภเยน วา
จีวราหรณตฺถํ วา ลิงฺคํ อาทิยตีธ โย
สํวาสํ นาธิวาเสติ ยาว โส สุทฺธมานโส
เถยฺยสํวาสโก นาม ตาว เอส น วุจฺจตีติ ฯ
ตตฺร วิตฺถารนโย อิเธกจฺจสฺส ราชา กุทฺโธ โหติ ฯ โส
เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา ปลายติ ฯ
ตํ ทิสฺวา รญฺโญ อาโรเจนฺติ ฯ ราชา สเจ ปพฺพชิโต
น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ กาตุนฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ ฯ โส
วูปสนฺตํ เม ราชภยนฺติ สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ
คเหตฺวา อาคโต ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ อถาปิ สาสนํ นิสฺสาย
มยา ชีวิตํ ลทฺธํ หนฺททานิ อหํ ปพฺพชามีติ อุปฺปนฺนสํเวโค
เตเนว ลิงฺเคน อาคนฺตฺวา อาคนฺตุกวตฺตํ น สาทิยติ ภิกฺขูหิ
ปุฏฺโฐ วา อปุฏฺโฐ วา ยถาภูตมตฺตานํ อาวิกตฺวา ปพฺพชฺชํ
ยาจติ ลิงฺคํ อปเนตฺวา ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สเจ ปน วตฺตํ
สาทิยติ ปพฺพชิตาลยํ ทสฺเสติ สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ วสฺส-
คณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ
อิธ ปเนกจฺโจ ทุพฺภิกฺเข ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ
คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ ภุญฺชนฺโต ทุพฺภิกฺเข
วีติวตฺเต สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ
สพฺพํ ปุริมสทิสเมว ฯ อปโร มหากนฺตารํ นิตฺถริตุกาโม โหติ
สตฺถวาโห จ ปพฺพชิเต คเหตฺวา คจฺฉติ ฯ โส เอวํ มํ
สตฺถวาโห คเหตฺวา คมิสฺสตีติ สยเมว ลิงฺคํ คเหตฺวา
สตฺถวาเหน สทฺธึ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺวา สงฺฆมชฺฌํ
อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว ฯ
อปโร โรคภเย อุปฺปนฺเน ชีวิตุํ อสกฺโกนฺโต สยเมว ลิงฺคํ
คเหตฺวา สพฺพปาสณฺฑิยภตฺตานิ (๑) ภุญฺชนฺโต โรคภเย วูปสนฺเต
สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ
ปุริมสทิสเมว ฯ อปรสฺส เอโก เวริโก กุทฺโธ โหติ ฆาเตตุกาโม
นํ วิจรติ โส เอวํ เม โสตฺถิ ภวิสฺสตีติ สยเมว ลิงฺคํ
คเหตฺวา ปลายติ เวริโก กุหึ โสติ ปริเยสนฺโต ปพฺพชิตฺวา
ปลาโตติ สุตฺวา สเจ ปพฺพชิโต น ตํ ลพฺภา กิญฺจิ
กาตุนฺติ ตสฺมึ โกธํ ปฏิวิเนติ ฯ โส วูปสนฺตํ เม เวริภยนฺติ
สงฺฆมชฺฌํ อโนสริตฺวาว คิหิลิงฺคํ คเหตฺวา อาคโตติ สพฺพํ
ปุริมสทิสเมว ฯ อปโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย
คิหี หุตฺวา อิมานิ จีวรานิ อิธ วินสฺสนฺติ สเจปิ อิมานิ
คเหตฺวา วิหารํ คมิสฺสามิ อนฺตรามคฺเค มํ โจโรติ คเหสฺสนฺติ
ยนฺนูนาหํ กายปริหาริยานิ กตฺวา คจฺเฉยฺยนฺติ จีวรา-
หรณตฺถํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ วิหารํ คจฺฉติ ฯ ตํ
ทูรโต ว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สามเณรา จ ทหรา จ
อพฺภุคฺคจฺฉนฺติ วตฺตํ ทสฺเสนฺติ ฯ โส น สาทิยติ ยถาภูต-
มตฺตานํ อาวิกโรติ ฯ สเจ ภิกฺขู นทานิ มยํ ตํ มุญฺจิสฺสามาติ
พลกฺกาเรน ปพฺพาเชตุกามา โหนฺติ กาสายานิ อปเนตฺวา
ปุน ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ สเจ ปน นยิเม มม หีนายาวตฺตภาวํ
ชานนฺตีติ ตํเยว ภิกฺขุภาวํ ปฏิชานิตฺวา สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ
วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ อยํ น ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ
อปโร มหาสามเณโร ญาติกุลํ คนฺตฺวา อุปฺปพฺพชิตฺวา
กมฺมนฺตานุฏฺฐาเนน อุพฺพาโฬฺห หุตฺวา ปุนทานิ อหํ สมโณ ว
ภวิสฺสามิ เถโรปิ เม อุปฺปพฺพชิตภาวํ น ชานาตีติ ตเทว
ปตฺตจีวรํ อาทาย วิหารํ คจฺฉติ ตมตฺถํ ภิกฺขูนํ นาโรเจติ
สามเณรภาวํ ปฏิชานาติ ฯ อยํ เถยฺยสํวาสโกเยว ปพฺพชฺชํ
น ลภติ ฯ สเจปิสฺส ลิงฺคคหณกาเล เอวํ โหติ นาหํ กสฺสจิ
อาโรเจสฺสามีติ วิหารญฺจ คโต อาโรเจติ ฯ คหเณเนว
เถยฺยสํวาสโก ฯ อถาปิสฺส คหณกาเล อาจิกฺขิสฺสามีติ จิตฺตํ
อุปฺปนฺนํ โหติ วิหารญฺจ คนฺตฺวา กุหึ ตฺวํ อาวุโส
คโตติ วุตฺโต นทานิ มํ อิเม ชานนฺตีติ วญฺเจตฺวา
นาจิกฺขติ ฯ นาจิกฺขิสฺสามีติ สห ธุรนิกฺเขเปน อยมฺปิ
เถยฺยสํวาสโกว ฯ สเจ ปนสฺส คหณกาเลปิ อาจิกฺขิสฺสามีติ
จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ วิหารํ คนฺตฺวาปิ อาจิกฺขติ อยํ
ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ ฯ อปโร ทหรสามเณโร มหนฺโต วา
ปน พาโล อพฺยตฺโต โส ปุริมนเยเนว อุปฺปพฺพชิตฺวา ฆเร
วจฺฉกรกฺขณาทีนิ กาตุํ น อิจฺฉติ ฯ ตเมนํ ญาตกา ตานิเยว
กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา ถาลกํ วา ปตฺตํ วา หตฺเถ ทตฺวา
คจฺฉ สมโณว โหหีติ ฆรา นีหรนฺติ ฯ โส วิหารํ คจฺฉติ ฯ
เนว นํ ภิกฺขู ชานนฺติ อยํ อุปฺปพฺพชิตฺวา ปุน สยเมว
ปพฺพชิโตติ ฯ นาปิ สยํ ชานาติ โย เอวํ ปพฺพชติ โส
เถยฺยสํวาสโก นาม โหตีติ ฯ สเจ ตํ ปริปุณฺณวีสติวสฺสํ
อุปสมฺปาเทนฺติ สูปสมฺปนฺโน ฯ สเจ ปน อนุปสมฺปนฺนกาเลเยว
วินยวินิจฺฉเย วตฺตมาเน สุณาติ โย เอวํ ปพฺพชติ โส
เถยฺยสํวาสโก นาม โหตีติ เตน มยา เอวํ กตนฺติ ภิกฺขูนํ
อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ เอวํ ปุน ปพฺพชฺชํ ลภติ ฯ สเจ นทานิ
มํ โกจิ ชานาตีติ น อาโรเจติ ธุเร นิกฺขิตฺตมตฺเต เถยฺย-
สํวาสโก ฯ ภิกฺขุ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย ลิงฺคํ อปเนตฺวา ทุสฺสีล-
กมฺมํ กตฺวา วา อกตฺวา วา ปุน สพฺพํ ปุพฺเพ วุตฺตํ
วสฺสคณนาทิเภทํ วิธึ ปฏิปชฺชติ เถยฺยสํวาสโก โหติ ฯ สิกฺขํ
อปฺปจฺจกฺขาย สลิงฺเค ฐิโต เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ
วิธึ อาปชฺชนฺโต เถยฺยสํวาสโก น โหติ ปพฺพชฺชามตฺตํ
ลภติ ฯ อนฺธกฏฺฐกถายมฺปน เอโส เถยฺยสํวาสโกติ วุตฺตํ ฯ
ตํ น คเหตพฺพํ ฯ เอโก ภิกฺขุ กาสาเย สอุสฺสาโหว โอทาตํ
นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสตฺวา
วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ อยมฺปิ เถยฺยสํวาสโก
น โหติ ปพฺพชฺชามตฺตํ ลภติ ฯ สเจ ปน กาสาเย ธุรํ
นิกฺขิปิตฺวา โอทาตํ นิวาเสตฺวา เมถุนํ ปฏิเสวิตฺวา ปุน
กาสายานิ นิวาเสตฺวา วสฺสคณนาทิเภทํ สพฺพํ วิธึ อาปชฺชติ
เถยฺยสํวาสโก โหติ ฯ สามเณโร สลิงฺเค ฐิโต เมถุนาทึ
อสฺสมณกรณธมฺมํ อาปชฺชิตฺวาปิ เถยฺย สํวาสโก น โหติ ฯ
สเจปิ กาสาเย สอุสฺสาโหว กาสายานิ อปเนตฺวา เมถุนํ
ปฏิเสวิตฺวา ปุน กาสายานิ นิวาเสติ เนว เถยฺยสํวาสโก
โหติ ฯ สเจ ปน กาสาเย ธุรํ นิกฺขิปิตฺวา นคฺโค วา
โอทาตนิวตฺโถ วา เมถุนเสวนาทีหิ อสฺสมโณ หุตฺวา กาสายานิ
นิวาเสติ เถยฺยสํวาสโก โหติ ฯ สเจ คิหิภาวํ ปตฺถยมาโน
กาสายํ โอวฏฺฏิกํ วา กตฺวา อญฺเญน วา อากาเรน
คิหินิวาสเนน นิวาเสติ โสภติ นุโข เม คิหิลิงฺคํ น
โสภตีติ วีมํสนตฺถํ รกฺขติ ตาว โสภตีติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
ปน ปุน ลิงฺคํ สาทิยนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ ฯ โอทาตํ
นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุปิ เอเสว นโย ฯ สเจ ปน
นิวตฺถกาสายสฺส อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสติ วา
สมฺปฏิจฺฉติ วา รกฺขติเยว ฯ ภิกฺขุนิยาปิ เอเสว นโย ฯ
สาปิ คิหิภาวํ ปตฺถยมานา สเจ กาสายํ คิหินิวาสนํ
นิวาเสติ โสภติ นุโข เม คิหิลิงฺคํ น โสภตีติ วีมํสนตฺถํ
รกฺขติ ตาว สเจ โสภตีติ สมฺปฏิจฺฉติ น รกฺขติ ฯ โอทาตํ
นิวาเสตฺวา วีมํสนสมฺปฏิจฺฉเนสุ เอเสว นโย ฯ นิวตฺถกาสายสฺส
ปน อุปริ โอทาตํ นิวาเสตฺวา วีมํสตุ วา สมฺปฏิจฺฉตุ วา
รกฺขติเยว ฯ สเจ โกจิ วุฑฺฒปพฺพชิโต วสฺสานิ อคเณตฺวา
ปาลิยมฺปิ อฐตฺวา เอกปสฺเสนาคนฺตฺวา มหาเปฬาทีสุ กฏจฺฉุนา
อุกฺขิตฺเต ภตฺตปิณฺเฑ ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา เสโน วิย มํสเปสึ
คเหตฺวา คจฺฉติ เถยฺยสํวาสโก น โหติ ฯ ภิกฺขุวสฺสานิ ปน
คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺยสํวาสโก โหติ ฯ สยํ สามเณโร ว
สามเณรปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา คณฺหนฺโต เถยฺย-
สํวาสโก น โหติ ฯ ภิกฺขุ ภิกฺขุปฏิปาฏิยา กูฏวสฺสานิ คเณตฺวา
คณฺหนฺโต ภณฺฑคฺเฆน กาเรตพฺโพติ ฯ
เถยฺยสํวาสกกถา นิฏฺฐิตา ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ภิกฺขเวติ เอตฺถ ปน ติตฺถิเยสุ ปกฺกนฺโต
ปวิฏฺโฐติ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก ฯ โส น เกวลํ อุปสมฺปาเทตพฺโพ
อถโข น ปพฺพาเชตพฺโพติ ฯ ตตฺรายํ วินิจฺฉโย อุปสมฺปนฺโน
ภิกฺขุ ติตฺถิโย ภวิสฺสามีติ สลิงฺเคเนว เตสํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ
ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ เตสํ ลิงฺเค อาทินฺนมตฺเต
ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ ฯ โยปิ สยเมว ติตฺถิโย ภวิสฺสามีติ
กุสจีราทีนิ นิวาเสติ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติเยว ฯ โย ปน
นคฺโค นหายนฺโต อตฺตานํ โอโลเกตฺวา โสภติ เม อาชีวก-
ภาโว อาชีวโก ภวิสฺสนฺติ กาสายานิ อนาทาย นคฺโค ว
อาชีวกานํ อุปสฺสยํ คจฺฉติ ปทวาเร ปทวาเร ทุกฺกฏํ สเจ
ปนสฺส อนฺตรามคฺเค หิโรตฺตปฺปํ อุปฺปชฺชติ ทุกฺกฏานิ เทเสตฺวา
มุจฺจติ ฯ เตสํ อุปสฺสยํ คนฺตฺวาปิ เตหิ วา โอวทิโต อตฺตนา
วา อิเมสํ ปพฺพชฺชา อติทุกฺขาติ ทิสฺวา นิวตฺตนฺโตปิ
มุจฺจติเยว ฯ สเจ ปน กึ ตุมฺหากํ ปพฺพชฺชาย อุกฺกฏฺฐนฺติ
ปุจฺฉิตฺวา เกสมสฺสุลุญฺจนาทีติ วุตฺโต เอกเกสมฺปิ ลุญฺจาเปติ
อุกฺกุฏิกปฺปธานาทีนิ วา วตานิ อาทิยติ โมรปิญฺฉาทีนิ วา
นิวาเสติ เตสํ ลิงฺคํ คณฺหาติ อยํ ปพฺพชฺชา เสฏฺฐาติ
เสฏฺฐภาวํ อุปคจฺฉติ น มุจฺจติ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ ฯ
สเจ ปน โสภติ นุโข เม ติตฺถิยปพฺพชฺชา น นุ โข
โสภตีติ วีมํสนตฺถํ กุสจีราทีนิ นิวาเสติ ชฏํ วา พนฺธติ
ขาริกาชํ วา อาทิยติ ยาว น สมฺปฏิจฺฉติ ตาว นํ
ลทฺธิ รกฺขติ สมฺปฏิจฺฉิตมตฺเต ติตฺถิยปกฺกนฺตโก โหติ ฯ
อจฺฉินฺนจีวโร ปน กุสจีราทีนิ นิวาเสนฺโต ราชภยาทีหิ วา
ติตฺถิยลิงฺคํ คณฺหนฺโต ลทฺธิยา อภาเวน เนว ติตฺถิยปกฺกนฺตโก
โหติ ฯ อยญฺจ ติตฺถิยปกฺกนฺตโก นาม อุปสมฺปนฺนภิกฺขุนา
กถิโต ตสฺมา สามเณโร สลิงฺเคน ติตฺถายตนํ คโตปิ ปุน
ปพฺพชฺชญฺจ อุปสมฺปทญฺจ ลภตีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตํ ฯ ปุริโม
ปน เถยฺยสํวาสโก อนุปสมฺปนฺเนน กถิโต ตสฺมา อุปสมฺปนฺโน
กูฏวสฺสํ คเณนฺโตปิ อสฺสมโณ น โหติ ฯ ลิงฺเค สอุสฺสาโห
ปาราชิกํ อาปชฺชิตฺวา ภิกฺขุวสฺสาทีนิ คเณนฺโตปิ เถยฺยสํวาสโก
น โหตีติ ฯ
ติตฺถิยปกฺกนฺตกถา นิฏฺฐิตา ฯ