มุจลินฺทมูลาติ มหาโพธิโต ปาจีนโกเณ ฐิตา มุจลินฺท-
รุกฺขมูลา ฯ ราชายตนนฺติ ทกฺขิณทิสาภาเค ฐิตํ ราชายตนรุกฺขํ
อุปสงฺกมิ ฯ เตน โข ปน สมเยนาติ กตเรน สมเยน ภควโต
กิร ราชายตนมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺนสฺส สมาธิโต
วุฏฺฐานทิวเส อรุณุคฺคมนเวลายเมว โภชนกิจฺเจน ภวิตพฺพนฺติ
ญตฺวา สกฺโก เทวราชา โอสถหรีตกํ อุปเนสิ ภควา ตํ
ปริภุญฺชิ ปริภุตฺต-มตฺตสฺเสว สรีรกิจฺจํ อโหสิ สกฺโก มุโขทกํ
อทาสิ ภควา มุขํ โธวิตฺวา ตสฺมึเยว รุกฺขมูเล นิสีทิ เอวํ
อุคฺคเต อรุณมฺหิ นิสินฺเน ภควติ เตน โข ปน สมเยน ฯ
ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชาติ ตปุสฺโส จ ภลฺลิโก จาติ เทฺว
ภาตโร วาณิชา ฯ อุกฺกลาติ อุกฺกลชนปทโต ฯ ตํ เทสนฺติ
ยสฺมึ เทเส ภควา วิหรติ ฯ กตรสฺมิญฺจ เทเส ภควาติ ฯ
มชฺฌิมเทเส ฯ ตสฺมา มชฺฌิมเทสํ คนฺตุํ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา
โหนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ ฯ ญาติสาโลหิตา เทวตาติ เตสํ
# ๑. สี. ตปสฺสุ ฯ ๒. สี. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ
ญาติภูตปุพฺพา เทวตา ฯ เอตทโวจาติ สา กิร เนสํ
สพฺพสกฏานิ อปฺปวตฺตานิ อกาสิ ฯ ตโต เต กึ อิทนฺติ
มคฺคเทวตานํ พลิกมฺมํ อกํสุ ฯ เตสํ พลิกมฺมกาเล สา เทวตา
ทิสฺสมาเนเนว กาเยน เอตทโวจ ฯ มนฺเถน จ มธุปิณฺฑิกาย
จาติ อพทฺธสตฺตุนา จ สปฺปิมธุผาณิตาทีหิ โยเชตฺวา
พทฺธสตฺตุนา จ ฯ ปฏิมาเนถาติอุปฏฺฐหถ ฯ ตํ โวติ ตมฺปฏิมานนํ
ตุมฺหากํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ฯ ยํ อมฺหากนฺติ
ยมฺปฏิคฺคหณํ อมฺหากํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ฯ ภควโต
เอตทโหสีติ โย กิรสฺส ปธานานุโยคกาเล ปตฺโต อโหสิ โส
สุชาตาย ปายาสํ ทาตุํ อาคจฺฉนฺติยา เอว อนฺตรธายิ เตนสฺส
เอตทโหสิ ปตฺโต เม นตฺถิ ปุริมกาปิจ นโข ตถาคตา
หตฺเถสุ ปฏิคฺคณฺหนฺติ กิมฺหิ นุโข อหํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยํ
มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกญฺจาติ ฯ ปริวิตกฺกมญฺญายาติ อิโต ปุพฺเพว
ภควโต สุชาตาย ทินฺนํ โภชนํเยว โอชานุปฺปพนฺธนวเสน
อฏฺฐาสิ เอตฺตกํ กาลํ เนว ชิฆจฺฉา น ปิปาสาน กายทุพฺพลฺยํ
อโหสิ อิทานิ ปนสฺส อาหารํ ปฏิคฺคเหตุกามตาย น โข
ตถาคตาติอาทินา นเยน ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ฯ ตํ เอวํ
อุปฺปนฺนํ อตฺตโน เจตสา ภควโต เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย ฯ
จตุทฺทิสาติ จตูหิ ทิสาหิ ฯ เสลมเย ปตฺเตติ มุคฺควณฺณสิลามเย
ปตฺเต ฯ อิทํเยว ภควา ปฏิคฺคเหสิ เตเยว สนฺธาย วุตฺตํ ฯ
จตฺตาโร ปน มหาราชาโน ปฐมํ อินฺทนีลมณิมเย ปตฺเต
อุปนาเมสุํ ฯ น เต ภควา อคฺคเหสิ ฯ ตโต อิเม จตฺตาโรปิ
มุคฺควณฺณสิลามเย ปตฺเต อุปนาเมสุํ ฯ ภควา จตฺตาโรปิ
ปตฺเต อคฺคเหสิ เตสํ ปสาทานุรกฺขนตฺถาย โน มหิจฺฉตาย ฯ
คเหตฺวา จ ปน จตฺตาโรปิ ยถา เอโกว ปตฺโต โหติ
ตถา อธิฏฺฐหิ ฯ จตุนฺนํปิ เอกสทิโส ปุญฺญวิปาโก อโหสิ ฯ
เอวํ เอกํ กตฺวาอธิฏฺฐิเต ปฏิคฺคเหสิ ภควา ปจฺจคฺเฆ เสลมเย
ปตฺเต มนฺถญฺจมธุปิณฺฑิกญฺจ ฯ ปจฺจคฺเฆติ ปจฺจคฺฆสฺมึ ปาเฏกฺกํ
มหคฺฆสฺมินฺติ อตฺโถ ฯ อถวา ปจฺจคฺเฆติ อภินเว อพฺภุณฺเห
ตํขเณ นิพฺพตฺตสฺมินฺติ อตฺโถ ฯ เทฺว วาจา เอเตสํ อเหสุนฺติ
เทฺววาจิกา ฯ อถวา ทฺวีหิ วาจาหิ อุปาสกภาวํ ปตฺตาติ
อตฺโถ ฯ เต เอวํ อุปาสกภาวํ ปฏิเวเทตฺวา ภควนฺตํ อาหํสุ
กสฺสิทานิ ภนฺเต อมฺเหหิ อชฺชโต ปฏฺฐาย อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานํ
กาตพฺพนฺติ ฯ ภควา สีสํปรามสิ ฯ เกสา หตฺเถ ลคฺคึสุ ฯ
เต เตสํ อทาสิ อิเม ตุมฺเห ปริหรถาติ ฯ เต เกสธาตุโย
ลภิตฺวา อมเตเนวาภิสิตฺตา หฏฺฐตุฏฺฐาภควนฺตํ วนฺทิตฺวา
ปกฺกมึสุ ฯ

อถโข ภควา สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา สมาธิมฺหา
วุฏฺฐหิตฺวา วุตฺตปฺปการเมว สพฺพกิจฺจํ นิฏฺฐาเปตฺวา ราชายตนมูลา
ปุนปิ เยน อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมิ ฯ ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ
ตสฺมึ นิสินฺนมตฺตสฺเสว สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ อยํ
เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ กสฺมา ปนายํ สพฺพพุทฺธานํ
อุปฺปชฺชตีติ ฯ ธมฺมสฺส มหนฺตภาวํ ครุภาวํ ภาริยภาวํ
ปจฺจเวกฺขณาย พฺรหฺมุนา ยาจิเตน เทเสตุกามตาย จ ฯ
ชานนฺติ หิ พุทฺธา เอวํ วิตกฺกิเต พฺรหฺมา อาคนฺตฺวา
ธมฺมเทสนํ ยาจิสฺสติ ตโต สตฺตา ธมฺเม คารวํ อุปฺปาเทสฺสนฺติ
พฺรหฺมครุโก หิ โลกสนฺนิวาโสติ ฯ อิติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ
อยํ วิตกฺโก อุปฺปชฺชตีติ ฯ ตตฺถ อธิคโต โข มฺยายนฺติ อธิคโต
โข เม อยํ ฯอาลยรามาติ สตฺตา ปญฺจกามคุเณสุ อลยนฺติ
ตสฺมา เต อาลยาติ วุจฺจนฺติ เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ
อาลยรามา ฯ อาลเยสุ รตาติอาลยรตา ฯ อาลเยสุ สุฏฺฐุ
มุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา ฯ ยทิทนฺติ นิปาโต ตสฺส ฐานํ
สนฺธาย ยํ อิทนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย โย อยนฺติ
เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิเมสํ
ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา
อิทปฺปจฺจยตา จ สา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จาติ อิทปฺปจฺจยตา-
ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ฯ โส มมสฺส กิลมโถติ ยา อชานนฺตานํ
เทสนา นาม โส มม กิลมโถ อสฺส สา มม วิเหสา
อสฺสาติ อตฺโถ ฯ ภควนฺตนฺติ ภควโต ฯ อนจฺฉริยาติ
อนุอจฺฉริยา ฯ ปฏิภํสูติ ปฏิภาณสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา
อเหสุํ ปริวิตกฺกยิตพฺพภาวํ ปาปุณึสุ ฯ หลนฺติ เอตฺถ หกาโร
นิปาตมตฺโต อลนฺติ อตฺโถ ฯ ปกาสิตุนฺติ เทสิตุํ ฯ อลํ ทานิ เม
อิมํ กิจฺเฉน อธิคตํ ธมฺมํ เทสิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ ฯ นายํ (๑)
ธมฺโม สุสมฺพุโธติ น อยํ สุกโร อภิสมฺพุชฺฌิตุํ ชานิตุํ
น สุกโรติ อตฺโถ ฯ ปฏิโสตคามินฺติ ปฏิโสตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ
นิพฺพานคามินฺติ อตฺโถ ฯ ราครตฺตาติ กามราเคน ภวราเคน
ทิฏฺฐิราเคน จ รตฺตา สตฺตา ฯ น ทกฺขนฺตีติ น ปสฺสนฺติ ฯ
ตโมกฺขนฺเธน อาวุฏาติ อวิชฺชาราสินา อชฺโฌตฺถฏา ฯ
อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ นิรุสฺสุกฺกภาเวน อเทเสตุกามตายาติ อตฺโถ ฯ
ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม โลเก ฯ ภควโต ปุรโต ปาตุร
โหสีติ ธมฺมเทสนายาจนตฺถํ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ
มหาพฺรหฺมาโน คเหตฺวา อาคมฺม ภควโต ปุรโต ปาตุรโหสิ ฯ
อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ราคโทสโมหรชํ
เอเตสํ สภาวาติ อปฺปรชกฺขชาติกา ฯภวิสฺสนฺติ ธมฺมสฺสาติ
จตุสจฺจธมฺมํ ฯ อญฺญาตาโรติ ปฏิวิชฺฌตาโร ฯ ปาตุรโหสีติ
ปาตุภวิ ฯ สมเลหิ จินฺติโตติ ราคาทิสมเลหิ ฉสตฺถาเรหิ
จินฺติโต ฯ อปาปุเรตนฺติ วิวร เอตํ ฯ อมตสฺส ทฺวารนฺติ อมตสฺส
นิพฺพานสฺส ทฺวารภูตํ อริยมคฺคํ ฯ สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุ-
พุทฺธนฺติ อิเม สตฺตา ราคาทิมลานํ อภาวโต วิมเลน สมฺพุทฺเธน
# ๑. ม. อิเม ปาฐา นตฺถิ ฯ
อนุพุทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ สุณนฺตุ ฯ เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธ-
นิฏฺฐิโตติ สิลามเย เอกฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโต โส จ
ยถา จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย ตฺวมฺปิ สุเมธ
สุนฺทรปญฺญ สพฺพญฺญุตญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ
ปญฺญามยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวกิณฺณํ
ชาติชราภิภูตํ ชนตํอเปกฺขสฺสุ อุปธารย ฯ อุฏฺเฐหีติ ภควโต
ธมฺมเทสนตฺถํ จาริกญฺจรณํ ยาจนฺโต ภณติ ฯ วีราติอาทีสุ
ภควา วิริยวนฺตตาย วีโร เทวปุตฺตมจฺจุกิเลสาภิสงฺขารมารานํ
วิชิตตฺตา วิชิตสงฺคาโม ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณสมตฺถตาย
สตฺถวาโห กามจฺฉนฺทอิณสฺส อภาวโต อนโณ ฯ อชฺเฌสนนฺติ
ยาจนํ ฯ พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาเณน จ
อาสยานุสยญาเณน จ ฯ อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ
นามํ ฯ อปฺปรชกฺเขติ เยสํ ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ
เต อปฺปรชกฺขา ฯ เยสํ มหนฺตํ เต มหารชกฺขา ฯ เยสํ
สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ เต ติกฺขินฺทฺริยา ฯ เยสํ
มุทูนิ เต มุทินฺทฺริยา ฯ เยสํ สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา
เต สฺวาการา ฯ เยสํ อสุนฺทฺรา เต ทฺวาการา ฯ เย
กถิตการณํ สลฺลกฺเขนฺติสุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ เต
สุวิญฺญาปยา ฯ เย ตถา น โหนฺติ เต ทุวิญฺญาปยา ฯ
เย ปรโลกญฺจ วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ เต ปรโลกวชฺชภย-
ทสฺสาวิโน ฯ อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเน ฯ อิตเรสุปิ เอเสว
นโย ฯ อนฺโตนิมุคฺคโปสินีติ ยานิ อุทกสฺส อนฺโต นิมุคฺคาเนว
โปสิยนฺติ ฯ สโมทกฏฺฐิตานีติ อุทเกน สมฏฺฐิตานิ ฯ อุทกํ
อจฺจุคฺคมฺม ติฏฺฐนฺตีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ติฏฺฐนฺติ ฯ อปารุตาติ
วิวฏา ฯ อมตสฺส ทฺวาราติ อริยมคฺโค ฯ โส หิ อมตสงฺขาตสฺส
นิพฺพานสฺส ทฺวารํ ฯ ปมุญฺจนฺตุ สทฺธนฺติ สพฺเพ อตฺตโน
สทฺธํ ปมุญฺจนฺตุ วิสฺสชฺชนฺตุ ฯ ปจฺฉิมปททฺวเย อยเมวตฺโถ
อหญฺหิ อตฺตโน ปคุณํ สุวตฺติตํปิ อิมํ ปณีตํ อุตฺตมํ ธมฺมํ
กายวาจากิลมถสญฺญี หุตฺวา มนุเชสุ เทวมนุสฺเสสุ นาภาสึ ฯ

ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต ฯ พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน
สมนฺนาคโต ฯ เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต ฯ
อปฺปรชกฺขชาติโกติ สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภิตตฺตา นิกฺกิเลสชาติโก
วิสุทฺธสตฺโต ฯ อาชานิสฺสตีติ สลฺลกฺเขสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ ฯ
ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทีติ สพฺพญฺญุตญาณํ อุปฺปชฺชิ
อิโต สตฺต ทิวสมตฺถเก กาลํ กตฺวา โส อากิญฺจญฺญายตเน
นิพฺพตฺโตติ ฯมหาชานิโยติ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ปตฺตพฺพมคฺค-
ผลโต ปริหีนตฺตา มหาชานิ อสฺสาติ มหาชานิโย ฯ อกฺขเณ
นิพฺพตฺตตฺตา จ ฯ อภิโทสกาลกโตติ หีโย กาลกโต ฯ โสปิ
เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ อทฺทส ฯ พหูปการาติ
พหุอุปการา ฯ ปธานปหิตตฺตนฺติ ปธานตฺถาย เปสิตตฺตภาวํ ฯ
อุปฏฺฐหึสูติ มุโขทกทานาทินา อุปฏฺฐหึสุ ฯ
อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยนฺติ อุปโก โพธิมณฺฑสฺส
จ คยาย จ อนฺตเร ภควนฺตํ อทฺทส ฯ อทฺธานมคฺค-
ปฏิปนฺนนฺติ อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนํ ฯ สพฺพาภิภูติ สพฺพํ
เตภูมิกธมฺมํ อภิภวิตฺวา ฐิโต ฯ สพฺพวิทูติ สพฺพํ จตุภูมิกธมฺมํ
อเวทึ อญฺญาสึ ฯ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนูปลิตฺโตติ สพฺเพสุ
เตภูมิกธมฺเมสุ กิเลสเลปเนน อลิตฺโต ฯ สพฺพญฺชโหติ สพฺพํ
เตภูมิกธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ฐิโต ฯ ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหกฺขเย
นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน วิมุตฺโต ฯสยํ อภิญฺญายาติ
สพฺพํ จตุภูมิกธมฺมํ อตฺตนาว ชานิตฺวา ฯ กมุทฺทิเสยฺยนฺติ กํ
อญฺญํ อยํ เม อาจริโยติ อุทฺทิเสยฺยํ ฯ น เม อาจริโย อตฺถีติ
โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ ฯ นตฺถิ เม
ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ ปฏิภาคปุคฺคโล นาม นตฺถิ ฯ สีติภูโตติ
สพฺพกิเลสคฺคินิพฺพาปเนน สีติภูโต ฯ นิพฺพุโตติ กิเลสานํเยว
นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต ฯ กาสีนํ ปุรนฺติ กาสิกรฏฺเฐ นครํ ฯ
อหญฺญึ อมตทุนฺทุภินฺติ ธมฺมจกฺขุปฏิลาภาย อมตเภรึ
ปหริสฺสามีติ คจฺฉามิ ฯ อรหสิ อนนฺตชิโนติ อนนฺตชิโน ภวิตุํ
ยุตฺโตสิ ฯ หุเวยฺยาวุโสติ อาวุโส เอวมฺปิ นาม ภเวยฺย ฯ
สีสํ โอกมฺเปตฺวาติ สีสํ จาเลตฺวา ฯ สณฺฐเปสุนฺติ กติกํ
อกํสุ ฯ พาหุลฺลิโกติ จีวรพาหุลฺลาทีนํ อตฺถาย ปฏิปนฺโน ฯ
ปธานวิพฺภนฺโตติ ปธานโต วิพฺภนฺโต ภฏฺโฐ ปริหีโน ฯ
อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ จีวราทิพาหุลฺล ภาวตฺถาย อาวตฺโต ฯ
โอทหถ ภิกฺขเว โสตนฺติ อุปเนถ ภิกฺขเว โสตํ โสตินฺทฺริยํ
ธมฺมสฺสวนตฺถํ อภิมุขํ กโรถาติ อตฺโถ ฯ อมตมธิคตนฺติ อมตํ
นิพฺพานํ มยา อธิคตนฺติ ทสฺเสติ ฯ จริยายาติ ทุกฺกรจริยาย ฯ
ปฏิปทายาติ ทุกฺกรปฏิปทาย ฯ อภิชานาถ เม โนติ อภิชานาถ
สมนุปสฺสถ นุ เม ฯ เอวรูปํ ภาสิตเมตนฺติ เอวรูปํ วากฺยเภทนฺติ
อตฺโถ ฯ อสกฺขิ โข ภควา ปญฺจวคฺคิเยภิกฺขู สญฺญาเปตุนฺติ
อหํ พุทฺโธติ ชานาเปตุํ อสกฺขิ ฯ จกฺขุกรณีติ ปญฺญาจกฺขุํ
สนฺธายาห ฯ อิโต ปรํ สพฺพํ ปทตฺถโต อุตฺตานเมว
อธิปฺปายานุสนฺธิโยชนาทิเภทโต ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมฏฺฐกถายํ
วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ ฯ อิโต ปฏฺฐาย หิ อติวิตฺถารภีรุกสฺส
มหาชนสฺส จิตฺตํ อนุรกฺขนฺตา สุตฺตนฺตกถํ อวณฺณยิตฺวา
วินยกถํเยว วณฺณยิสฺสาม ฯ สา ว ตสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทา
อโหสีติ อาสาฬฺหปุณฺณมายํ อฏฺฐารสหิ เทวตาโกฏีหิ สทฺธึ
โสตาปตฺติผเลปติฏฺฐิตสฺส เอหิ ภิกฺขูติ ภควโต วจเนน
อภินิปฺผนฺนา สา ว ตสฺส อายสฺมโต เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทา
อโหสิ ฯ อถโข อายสฺมโต จ วปฺปสฺสาติอาทิมฺหิ วปฺปตฺเถรสฺส
ปาฏิปททิวเส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ภทฺทิยตฺเถรสฺส ทุติยทิวเส
มหานามตฺเถรสฺส ตติยทิวเส อสฺสชิตฺเถรสฺส จตุตฺถิยนฺติ ฯ
อิเมสญฺจ ปน ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐาเนสุ อุปฺปนฺนมลวิโสธนตฺถํ ภควา
อนฺโตวิหาเรเยว อโหสิ ฯ อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน กมฺมฏฺฐานมเล
อากาเสนาคนฺตฺวา มลํ วิโนเทสิ ฯ ปกฺขสฺส ปน ปญฺจมิยํ
สพฺเพ ว เต เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตสุตฺเตน โอวทิ ฯ
เตน วุตฺตํ อถโข ภควา ปญฺจวคฺคิเยติ อาทิ ฯ เตน โข ปน
สมเยน ฉ โลเก อรหนฺโต โหตฺตีติ ปญฺจมิยา ปกฺขสฺส
โลกสฺมึ ฉ มนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ ฯ

ปุพฺพานุปุพฺพกานนฺติ ปเวณิวเสน โปราณานุโปราณานนฺติ
อตฺโถ ฯ เตน โข ปน สมเยน เอกสฏฺฐี โลเก อรหนฺโต
โหนฺตีติ ปุริมา ฉ อิเม จ ปญฺจปญฺญาสาติ อนฺโตวสฺสมฺหิเยว
เอกสฏฺฐีมนุสฺสา อรหนฺโต โหนฺตีติ อตฺโถ ฯ ตตฺร ยสอาทีนํ
กุลปุตฺตานํ อยํ ปุพฺพโยโค ฯ อตีเต กิร ปญฺจปญฺญาสชนา
สหายกา วคฺคพนฺเธน ปุญฺญานิ กโรนฺตา อนาถสรีรานิ
ปฏิชคฺคนฺตา วิจรนฺติ ฯ เต เอกทิวสํ สคพฺภํ อิตฺถึ กาลกตํ
ทิสฺวา ฌาเปสฺสามาติ สุสานํ หรึสุ ฯ เตสุ ปญฺจ ชเน
ตุมฺเห ฌาเปถาติ สุสาเน ฐเปตฺวา เสสา คามํ ปวิฏฺฐา ฯ
ยโส ทารโก ตํ สรีรํ วิชฺฌิตฺวา ปริวตฺเตตฺวา จ ฌาปยมาโน
อสุภสญฺญํ ปฏิลภิ ฯ โส อิตเรสํปิ จตุนฺนํ ชนานํ ปสฺสถ
โภ อิมํ อสุจึ ปฏิกฺกูลนฺติ ทสฺเสสิ ฯ เตปิ ตตฺถ อสุภสญฺญํ
ปฏิลภึสุ ฯ เต ปญฺจปิ คามํ คนฺตฺวา เสสสหายกานํ กถยึสุ ฯ
ยโส ปน ทารโก เคหํปิ คนฺตฺวา มาตาปิตูนญฺจ ภริยาย
จ กเถสิ ฯ เต สพฺเพปิ อสุภสญฺญํ ภาวยึสุ ฯ อยเมเตสํ
ปุพฺพโยโค ฯ เตนายสฺมโต ยสสฺส นาฏกชเนสุ สุสานสญฺญาเยว
อุปฺปชฺชิ ฯ ตาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สพฺเพสํ วิเสสาธิคโม
นิพฺพตฺตีติ ฯ อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ภควา ยาว
ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมี ตาว พาราณสิยํ วิหรนฺโต เอกทิวสํ เต
ขีณาสเว สฏฺฐี ภิกฺขู อามนฺเตสิ ฯ ทิพฺพา นาม ทิพฺเพสุ
วิสเยสุ โลภปาสา ฯ มานุสา นาม มานุสเกสุ วิสเยสุ
โลภปาสา ฯ มา เอเกน เทฺวติ เอเกน มคฺเคน เทฺว มา
อคมิตฺถ ฯ อสฺสวนตาติ อสฺสวนตาย ฯ ปริหายนฺตีติ อนธิคตํ
นาธิคจฺฉนฺตา วิเสสาธิคมนโต ปริหายนฺติ ฯ อนฺตกาติ ลามก
หีนสตฺต ฯ อนฺตลิกฺขจโรติ ราคปาสํ สนฺธายาห ตํ หิ โส
อนฺตลิกฺขจโรติ มนฺตฺวา อาห ฯ

นานาทิสา นานาชนปทาติ นานาทิสโต จ นานา-
ชนปทโต ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว ตุมฺเหวทานิ ตาสุ ตาสุ ทิสาสุ
เตสุ เตสุ ชนปเทสุ ปพฺพาเชถาติ อาทิมฺหิ ปพฺพชฺชาเปกฺขํ
กุลปุตฺตํ ปพฺพาเชนฺเตน เยน ปรโต น ภิกฺขเว ปญฺจหิ
อาพาเธหิ ผุฏฺโฐ ปพฺพาเชตพฺโพติ อาทึ กตฺวา ยาว น
อนฺธมูคพธิโร ปพฺพาเชตพฺโพติเอวํ ปฏิกฺขิตฺตา ปุคฺคลา เต
วชฺเชตฺวา ปพฺพชฺชาโทสวิรหิโต ปุคฺคโล ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ โสปิ
มาตาปิตูหิ อนุญฺญาโตเยว ตสฺส อนุชานนลกฺขณํ น ภิกฺขเว
อนนุญฺญาโต มาตาปิตูหิ ปุตฺโต ปพฺพาเชตพฺโพ โย ปพฺพาเชยฺย
อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสาติ เอตสฺมึ สุตฺเต วณฺณยิสฺสาม ฯ เอวํ
ปพฺพชฺชาโทสวิรหิตํ มาตาปิตูหิ อนุญฺญาตํ ปพฺพาเชนฺเตนาปิจ
สเจ อจฺฉินฺนเกโส โหติ เอกสีมายํ จ อญฺเญปิ ภิกฺขู อตฺถิ
เกสจฺเฉทนตฺถาย ภณฺฑุกมฺมํ อาปุจฺฉิตพฺพํ ฯ ตสฺส อาปุจฺฉนาการํ
อนุชานามิ ภิกฺขเว สงฺฆํ อปโลเกตุํ ภณฺฑุกมฺมายาติ เอตฺถ
วณฺณยิสฺสามิ ฯ สเจ โอกาโส โหติ สยํ ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ
สเจ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีหิ พฺยาวโฏ โหติ โอกาสํ น ลภติ
เอโก ทหรภิกฺขุ วตฺตพฺโพ เอตํ ปพฺพาเชหีติ ฯ อวุตฺโตปิ เจ
ทหรภิกฺขุ อุปชฺฌายํ อุทฺทิสฺส ปพฺพาเชติ วฏฺฏติ ฯ สเจ
ทหรภิกฺขุ นตฺถิ สามเณโรปิ วตฺตพฺโพ เอตํ ขณฺฑสีมํ เนตฺวา
ปพฺพาเชตฺวา กาสายานิ อจฺฉาเทตฺวา เอหีติ ฯ สรณานิ ปน
สยํ ทาตพฺพานิ ฯ เอวํ ภิกฺขุนาว ปพฺพาชิโต โหติ ฯ ปุริสํ
หิ ภิกฺขุโต อญฺโญ ปพฺพาเชตุํ น ลภติ ตถา มาตุคามํ
ภิกฺขุนิโต อญฺโญ ฯ สามเณโร ปน สามเณรี วา อาณตฺติยา
กาสายานิ ทาตุํ ลภติ ฯ เกโสโรปนํ เยนเกนจิ กตํ สุกตํ
โหติ ฯ สเจ ปน ภพฺพรูโป โหติ สเหตุโก ญาโต ยสสฺสี
กุลปุตฺโต โอกาสํ กตฺวาปิ สยเมว ปพฺพาเชตพฺโพ ฯ มตฺติกามุฏฺฐึ
คเหตฺวา นหายิตฺวาเกเส เตเมตฺวา อาคจฺฉาหีติ น จ ปน
วิสฺสชฺเชตพฺโพ ฯ ปพฺพชิตุกามานํ หิ ปฐมํ พลวา อุสฺสาโห
โหติ ปจฺฉา ปน กาสายานิ จ เกสหรณสตฺถกญฺจ ทิสฺวา
อุตฺรสนฺติ เอโตเยว ปลายนฺติ ฯ ตสฺมา สยเมว นหานติตฺถํ
เนตฺวา สเจ นาติทหโร โหติ นหาหีติ วตฺตพฺโพ ฯ เกสา
ปนสฺส สยเมว มตฺติกํ คเหตฺวา โธวิตพฺพา ฯ ทหรกุมารโก ปน
สยํ อุทกํ โอตริตฺวา โคมยมตฺติกาหิ ฆํสิตฺวา นหาเปตพฺโพ ฯ
สเจปิสฺส กจฺฉุ วาปีฬกา วา โหนฺติ ยถา มาตา ปุตฺตํ น
ชิคุจฺฉติ เอวเมว อชิคุจฺฉนฺเตน สาธุกํ หตฺถปาทโต ปฏฺฐาย
ยาว สีสา ฆํสิตฺวานหาเปตพฺโพ ฯ กสฺมา ฯ เอตฺตเกน หิ
อุปกาเรน กุลปุตฺตา อาจริยุปชฺฌาเยสุ จ สาสเน จ
พลวสิเนหา ติพฺพคารวา อนิวตฺติธมฺมาท โหนฺติ อุปฺปนฺนํ
อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เถรภาวํ ปาปุณนฺติ กตญฺญู กตเวทิโน
โหนฺติ ฯ เอวํ นหาปนกาเล ปน เกสมสฺสุโอโรปนกาเล วา
ตฺวํ ญาโต ยสสฺสี อิทานิ มยํ ตํ นิสฺสาย ปจฺจเยหิ น
กิลมิสฺสามาติ น วตฺตพฺโพ อญฺญาปิ อนิยฺยานิกกถา น
กเถตพฺพา ฯ อถขฺวสฺส อาวุโส สุฏฺฐุ อุปธาเรหิ สตึ
อุปฏฺฐาเปหีติ วตฺวา ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตพฺพํ
อาจิกฺขนฺเตน จ วณฺณสณฺฐานคนฺธาสโยกาสวเสน อสุจิเชคุจฺฉ-
ปฏิกฺกูลภาวํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวํ วา ปากฏํ กโรนฺเตน
อาจิกฺขิตพฺพํ ฯ สเจ หิ โส ปุพฺเพ ปริมทฺทิตสงฺขาโร โหติ
ภาวิตภาวโน กณฺฏกเวธาเปกฺโข วิย ปริปกฺกคณฺโฑ สุริยุคฺ-
คมนาเปกฺขํ วิย จ ปริณตปทุมํ อถสฺส อารทฺธมตฺเต
กมฺมฏฺฐานมนสิกาเร อินฺทาสนิ วิย ปพฺพเต กิเลสปพฺพเต
จุณฺณิยมานํเยว ญาณํ ปวตฺตติ ฯ ขุรคฺเคเยว อรหตฺตํ
ปาปุณาติ ฯ เย หิ อาทิโตว เกจิ ขุรคฺเค อรหตฺตํ ปตฺตา
สพฺเพ เต เอวรูปํสวนํ ลภิตฺวา กลฺยาณมิตฺเตน อาจริเยน
ทินฺนนยํ นิสฺสาย โน อนิสฺสาย ตสฺมาสฺส เอวรูปา กถา
กเถตพฺพาติ ฯ เกเสสุ ปน โอโรปิเตสุ หลิทฺทจุณฺเณน วา
คนฺธจุณฺเณน วา สีสญฺจ สรีรญฺจ อุพฺพตฺเตตฺวา คิหิคนฺธํ
อปเนตฺวา กาสายานิ ติกฺขตฺตุํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา สกึ วา
ปฏิคฺคหาเปตพฺโพ ฯ อถาปิสฺส หตฺเถ อทตฺวา อาจริโย วา
อุปชฺฌาโย วา สยเมว อจฺฉาเทติ วฏฺฏติ ฯ สเจปิ อญฺญํ
ทหรํ วา สามเณรํ วา อุปาสกํ วา อาณาเปติ อาวุโส
เอตานิ กาสายานิ คเหตฺวา เอตํ อจฺฉาเทหีติ ตํเยว วา
อาณาเปติ เอตานิ คเหตฺวา อจฺฉาเทหีติ ฯ สพฺพํ วฏฺฏติ ฯ
สพฺพํ เหตํ เตน ภิกฺขุนาว ทินฺนํ โหติ ฯ ยํ ปน นิวาสํ
วา ปารุปนํ วา อนาณตฺติยา นิวาเสติ วา ปารุปติ วา
ตํ อปเนตฺวา ปุน ทาตพฺพํ ฯ ภิกฺขุนา หิ สหตฺเถน วา
อาณตฺติยา วา ทินฺนเมว กาสาวํ วฏฺฏติ อทินฺนํ น วฏฺฏติ
# ๑. สี. ปฏิคฺคาหาเปตพฺพานิ ฯ
สเจปิ ตสฺเสว สนฺตกํ โหติ โก ปน วาโท อุปชฺฌาย-
มูลเก ฯ อยํ ปฐมํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ
อจฺฉาเทตฺวา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ การาเปตฺวาติ เอตฺถ วินิจฺฉโย ฯ
ภิกฺขูนํ ปาเท วนฺทาเปตฺวาติ เย ตตฺถ สนฺนิปติตา ภิกฺขู
เตสํ ปาเท วนฺทาเปตฺวา อถ สรณคหณตฺถํ อุกฺกุฏิกํ
นิสีทาเปตฺวา อญฺชลึ ปคฺคหาเปตฺวา เอวํ วเทหีติ วตฺตพฺโพ
ยมหํ วทามิ ตํ วเทหีติ วตฺตพฺโพ ฯ อถสฺส อุปชฺฌาเยน วา
อาจริเยน วา พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามีติ อาทินานเยน สรณานิ
ทาตพฺพานิ ฯ ยถาวุตฺตปฺปฏิปาฏิยาว น อุปฺปฏิปาฏิยา ฯ สเจ
หิ เอกปทมฺปิ เอกกฺขรํปิ อุปฺปฏิปาฏิยา เทติ พุทฺธํ สรณํเยว
วา ติกฺขตฺตุํ ทตฺวา ปุน อิตเรสุ เอเกกํ ติกฺขตฺตุํ เทติ
อทินฺนานิ โหนฺติ สรณานิ ฯ อิมญฺจ ปน สรณคมนูปสมฺปทํ
ปฏิกฺขิปิตฺวา อนุญฺญาตา อุปสมฺปทา เอกโต สุทฺธิยา วฏฺฏติ ฯ
สามเณรปพฺพชฺชา ปน อุภโต สุทฺธิยา วฏฺฏติ โน เอกโต
สุทฺธิยาตสฺมา อุปสมฺปทาย สเจ อาจริโย ญตฺติโทสญฺเจว
กมฺมวาจา โทสญฺจ วชฺเชตฺวา กมฺมํ กโรติ สุกตํ โหติ ฯ
ปพฺพชฺชาย ปนอิมานิ ตีณิ สรณานิ พุการธการาทีนํ
พฺยญฺชนานํ ฐานกรณสมฺปทํ อหาเปนฺเตน อาจริเยนปิ อนฺเต-
วาสิเกนปิ วตฺตพฺพานิ ฯ สเจ อาจริโย วตฺตุํ สกฺโกติ
อนฺเตวาสิโก น สกฺโกติ อนฺเตวาสิโก วา สกฺโกติ อาจริโย
น สกฺโกติ อุโภปิ วา น สกฺโกนฺติ น วฏฺฏติ ฯ สเจ ปน
อุโภปิ สกฺโกนฺติ วฏฺฏติ ฯ อิมานิ จ ปน ททมาเนน พุทฺธํ
สรณํ คจฺฉามีติ เอวํ เอกสมฺพทฺธานิ อนุนาสิกนฺตานิ วา
กตฺวา ทาตพฺพานิ พุทฺธมฺ สรณมฺ คจฺฉามีติ เอวํ วิจฺฉินฺทิตฺวา
มการนฺตานิ วา กตฺวา ทาตพฺพานิ ฯ อนฺธกฏฺฐกถายํ นามํ
สาเวตฺวา อหํ ภนฺเต พุทฺธรกฺขิโต ยาวชีวํ พุทฺธํ สรณํ
คจฺฉามีติ วุตฺตํ ฯ ตํ เอกอฏฺฐกถายมฺปิ นตฺถิ ปาลิยํปิ น
วุตฺตํ เตสํ รุจิมตฺตเมว ตสฺมา น คเหตพฺพํ ฯ น หิ
ตถา อวทนฺตสฺส สรณํ กุปฺปตีติ ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว อิเมหิ
ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทนฺติ อิเมหิ พุทฺธํ สรณํ
คจฺฉามีติ อาทีหิ เอวํ ติกฺขตฺตุํ อุภโต สุทฺธิยา วุตฺเตหิ ตีหิ
สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ
ตตฺถ ยสฺมาอุปสมฺปทา ปรโต ปฏิกฺขิตฺตา ตสฺมา สา
เอตรหิ สรณมตฺเตเนว น รูหติ ฯ ปพฺพชฺชา ปน ยสฺมา
ปรโต อนุชานามิ ภิกฺขเว อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ
สามเณรปพฺพชฺชนฺติ อนุญฺญาตา เอว ตสฺมา สา เอตรหิปิ
สรณมตฺเตเนว รูหติ ฯ เอตฺตาวตา หิ สามเณรภูมิยํ ปติฏฺฐิโต
โหติ ฯ สเจ ปเนส มติมา โหติ ปณฺฑิตชาติโก อถสฺส ตสฺมึเยว
ฐาเน สิกฺขาปทานิ อุทฺทิสิตพฺพานิ ฯ กถํ ฯ ยถา ภควตา
อุทฺทิฏฺฐานิ วุตฺตํ เหตํ อนุชานามิ ภิกฺขเว สามเณรานํ ทส
# ๑. ม. คมิมา ฯ
สิกฺขาปทานิ เตสุ จ สามเณเรหิ สิกฺขิตุํ ปาณาติปาตา
เวรมณี อทินฺนาทานา เวรมณี อพฺรหฺมจริยา เวรมณี
มุสาวาทา เวรมณี สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณี วิกาล-
โภชนา เวรมณี นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา เวรมณี มาลาคนฺธ-
วิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา เวรมณี อุจฺจาสยนมหา-
สยนา เวรมณี ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา เวรมณีติ ฯ อนฺธกฏฺฐ-
กถายํ ปน อหํ ภนฺเต อิตฺถนฺนาโม ยาวชีวํ ปาณาติปาตา
เวรมณีสิกฺขาปทํ สมาทิยามีติ เอวํ สรณทานํ วิย สิกฺขา-
ปททานํปิ วุตฺตํ ฯ ตํปิ เนว ปาลิยา น อฏฺฐกถาสุ อตฺถิ
ตสฺมา ยถาปาลิยาว อุทฺทิสิตพฺพานิ ฯปพฺพชฺชา หิ
สรณคมเนเหว สิทฺธา ฯ สิกฺขาปทานิ ปน เกวลํ สิกฺขา-
ปริปูรณตฺถํ ชานิตพฺพานิ ตสฺมา ตานิ ปาลิยํ อาคตนเยน
อุคฺคเหตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ยาย กายจิ ภาสาย อตฺถวเสนปิ
อาจิกฺขิตุํ วฏฺฏติ ฯ ยาว ปน อตฺตนา สิกฺขิตพฺพสิกฺขาปทานิ
น ชานาติ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณฐานนิสชฺชาทีสุ ปานโภชนาทิ-
วิธิมฺหิ จ น กุสโล โหติ ตาว โภชนสาลํ วา สลาก-
ภาชนฏฺฐานํ วา อญฺญํ วา ตถารูปฏฺฐานํ น เปเสตพฺโพ ฯ
สนฺติกาวจโรเยว กาตพฺโพ พาลทารโก วิย ปฏิชคฺคิตพฺโพ ฯ
สพฺพมสฺส กปฺปิยากปฺปิยํอาจิกฺขิตพฺพํ นิวาสนปารุปนาทีสุ
อภิสมาจาริเกสุ วิเนตพฺโพ ฯ เตนาปิ อนุชานามิ ภิกฺขเว
# ๑. ม. เวรมณึ ฯ
ทสหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ สามเณรํ นาเสตุนฺติ เอวํ ปรโต
วุตฺตานิ ทส นาสนงฺคานิ อารกา ปริวชฺเชตฺวา อภิสมาจาริกํ
ปริปูเรนฺเตน ทสวิเธ สีเล สาธุกํ สิกฺขิตพฺพนฺติ ฯ
ปพฺพชฺชาวินิจฺฉโย นิฏฺฐิโต ฯ

มยฺหํ โข ภิกฺขเวติ มยา โขติ อตฺโถ ฯ อถวา มยฺหํ
โยนิโส มนสิกาโรติ โย มยฺหํ โยนิโส มนสิกาโร เตน
เหตุนาติ อตฺโถ ฯ ปุน อนุปฺปตฺตาติ เอตฺถ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา
มยาติ วตฺตพฺพํ ฯ
ภทฺทวคฺคิยาติ เต กิร ราชกุมารา รูเปน จ จิตฺเตน
จ ภทฺทกา วคฺคพนฺเธเนว วิจรนฺติ ตสฺมา ภทฺทวคฺคิยาติ
วุจฺจนฺติ ฯ เตนหิ โวติ เอตฺถ โวกาโร นิปาตมตฺโต ฯ ธมฺมจกฺขุํ
อุทปาทีติเกสญฺจิ โสตาปตฺติมคฺโค เกสญฺจิ สกทาคามิมคฺโค
เกสญฺจิอนาคามิมคฺโค อุทปาทิ ตโยปิ หิ เอเต มคฺคา
ธมฺมจกฺขุนฺติวุจฺจนฺติ ฯ เต กิร ตุณฺฑิลชาตเก ตึสธุตฺตา
อเหสุํ ฯ อถตุณฺฑิโลวาทํ สุตฺวา ปญฺจ สีลานิ รกฺขึสุ ฯ
อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํ ฯ

ปมุโขติ ปุพฺพงฺคโม ฯ ปาโมกฺโขติ อุตฺตโม วิสุทฺธปญฺโญ ฯ
อนุปหจฺจาติ อวินาเสตฺวา ฯ เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน
เตเชน นาคสฺส เตชํ ฯ ปริยาเทยฺยนฺติ อภิภเวยฺยํ วินาเสยฺยํ
วาติ ฯ มกฺขนฺติ โกธํ (๑) ฯ น เตฺวว จ โข อรหา ยถา
# ๑. สี. โกปํ ฯ
อหนฺติ อตฺตานํ อรหา อหนฺติ มญฺญมาโน วทติ ฯ อชฺชุณฺโห
อคฺคิสรณมฺหีติ อชฺช เอกทิวสํ วเสยฺยามาติ อตฺโถ ฯ ผาสุกาโมติ
หิตกาโม ฯ สุมานโสติ ปีติโสมนสฺเสหิ สมฺปยุตฺตมโน ฯ น
วิมโนติ อวิมโน โทเสน อนภิภูโต มโนติ อตฺโถ ฯ อคฺยาคารํ
อุทิจฺจเรติ อาทิตฺตนฺติ อตฺโถ ฯ ชฏิลา ภณนฺตีติ อิมินา
สมฺพนฺโธ ฯ อหินาคสฺส อจฺจิโย น โหนฺตีติ อวิวณฺณา
วิรูปวณฺณาติ อตฺโถ ฯ ผลิกวณฺณาโยติ ผลิกมณิวณฺณาโย ฯ
องฺคิรสสฺสาติ องฺคโต รํสิโย สํสรนฺตีติ องฺคิรโส ตสฺส
องฺคิรสสฺส ฯ
อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยา อปฺปา-
วสิฏฺฐายาติ อตฺโถ ฯ อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปวณฺณา
อภิมนาปวณฺณา ฯเกวลกปฺปนฺติ สกลํ เกวลํ ฯ
ปุริมาหิ วณฺณนิภาหีติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วณฺณนิภํ
สนฺธายาห ฯ ปาณินาติ หตฺเถน ฯ กกุเธ อธิวตฺถา เทวตาติ
อชฺชุนรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ฯ วิสฺสชฺเชยฺยนฺติ สุกฺขาปนตฺถาย่
ปสาเรตฺวา ฐเปยฺยนฺติ อตฺโถ ฯ ภนฺเต อาหร หตฺถนฺติ
เอวํ วทนฺโต วิย โอนโตติ อาหรหตฺโถ ฯ อุยฺโยเชตฺวาติ
วิสฺสชฺเชตฺวา ฯมณฺฑามุขิโยติ อคฺคิภาชนานิ วุจฺจนฺติ ฯ
จิรปฏิกาติ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ฯ เกสมิสฺสนฺติ อาทีสุ เกสา เอว
เกสมิสฺสํ ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ ขาริกาชนฺติ ขาริภาโร ฯ

ลฏฺฐิวเนติ ตาลุยฺยาเน ฯ สุปฺปติฏฺเฐ เจติเยติ อญฺญตรสฺมึ
วฏฺฏรุกฺเข ฯ ตสฺส กิเรตํ นามํ ฯ ทฺวาทสนหุเตหีติ เอตฺถ
เอกํ นหุตํ ทสสหสฺสานิ ฯ อปฺเปกจฺเจติ อปิ เอกจฺเจ ฯ
อชฺฌภาสีติ เตสํกงฺขาจฺเฉทนตฺถํ อภาสิ ฯ กิเมว ทิสฺวาติ
กึเอว ทิสฺวา ฯอุรุเวลวาสีติ อุรุเวลายํ วาสี ฯ อคฺคิหุตฺตํ ปหาย
ปพฺพชิโตสิ โก อุปาโย ฯ กีสโกวทาโนติ ตาปสจริยาย กีสสรีรตฺตา
กีสกาติ ลทฺธนามานํ ตาปสานํ โอวาทโก อนุสาสโก สมาโนติ
อตฺโถ ฯ อถวา สยํ กีสโก ตาปโส สมาโน จ โอวทมาโน
จ อญฺเญ โอวทนฺโต อนุสาสนฺโตติ อตฺโถ ฯ กถํ ปหีนนฺติ
เกน การเณน ปหีนํ ฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ ตฺวํ อุรุเวลวาสี
อคคิปริจารกานํ ตาปสานํ สยํ โอวาทาจริโย สมาโน กึ
ทิสฺวา อคฺคึ ปหาสิ ปุจฺฉามิ ตํเอตมตฺถํ เกน การเณน
ตว อคฺคิหุตฺตํ ปหีนนฺติ ฯ ทุติยคาถายํ อยมตฺโถ เอเต รูปาทิเก
กาเม อิตฺถิโย จ ยญฺญา อภิวทนฺติ ฯ สฺวาหํ เอตํ สพฺพํปิ
รูปาทิกํ กามปฺปเภทํ ขนฺธูปธีสุ มลนฺติ ญตฺวา ยสฺมา อิเม
ยิฏฺฐหุตปฺปเภทา ยญฺญา มลเมว วทนฺติ ตสฺมา น ยิฏฺเฐ
น หุเต อรญฺชึ ยิฏฺเฐ วา หุเต วา นาภิรมินฺติ
อตฺโถ ฯ ตติยคาถายํ อถ โกจรหีติ อถ กุหึจรหิ ฯ เสสํ
อุตฺตานเมว ฯ จตุตฺถคาถายํ ปทนฺติ นิพฺพานปทํ สนฺต-
สภาวตาย สนฺตํ อุปธีนํ อภาเวน อนูปธีกํ ราคกิญฺจนาทีนํ
อภาเวน อกิญฺจนํ ตีสุ ภเวสุ อลคฺคตาย ยํ กามภวํ ยญฺญา
วทนฺติ ตสฺมึปิ กามภเว อสตฺตํ ชาติชรามรณานํ อภาเวน
อนญฺญถาภาวึ อตฺตนา ภาวิเตน มคฺเคเนว อธิคนฺตพฺพํ น
อญฺเญน เกนจิ อธิคเมตพฺพนฺติอนญฺญเนยฺยํ ยสฺมา อีทิสํ
ปทํ อทฺทสํ ตสฺมา น ยิฏฺเฐ น หุเต อรญฺชึ ฯ เตน
กึ ทสฺเสติ ฯ โย อหํ เทวมนุสฺสโลก สมฺปตฺติสาธเก น ยิฏฺเฐ
น หุเต อรญฺชึ โส กึ วกฺขามิ เอตฺถ นาม น
เม เทวมนุสฺสโลเก รโต มโนติ เอวํ สพฺพโลเก อนภิรติภาวํ
ปกาเสตฺวา อถโข อายสฺมา อุรุเวลกสฺสโป สาวโกหมสฺมีติ
เอวํ ภควโต สาวกภาวํ ปกาเสสิ ฯ ตญฺจ โข อากาเส
วิวิธานิ ปาฏิหาริยานิ ทสฺเสตฺวา ฯ ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติ-
มคฺคญาณํ ฯ อสฺสาสกาติ อาสึสนา ปตฺถนาติ อตฺโถ ฯ
เอสาหํ ภนฺเตติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ มคฺคปฏิเวเธเนวสฺส
สิทฺธํ สรณคมนํ ตตฺถ ปน นิจฺฉยคมนเมว(๑) คโต อิทานิ
วาจาย อตฺตสนฺนิยาตนํ กโรติ มคฺควเสเนวายํ นิยตํ สรณคมนํ
ปตฺโต ตํ ปเรสํ วาจาย ปาฏกํ กโรนฺโต ปณิปาตคมนญฺจ
คจฺฉนฺโต เอวํ วทติ ฯ
สิงฺคินิกฺขสุวณฺโณติ สิงฺคิสุวณฺณนิกฺเขน สมานวณฺโณ ฯ
ทสวาโสติ ทสสุ อริยวาเสสุ วุตฺถวาโส ฯ ทสธมฺมวิทูติ
# ๑. ม. วินิจฺฉยคมนเมว ฯ
ทสกมฺมปถวิทู ฯ ทสภิ จุเปโตติ ทสหิ อเสเขหิ องฺเคหิ
อุเปโต ฯสพฺพธิ ทนฺโตติ สพฺเพสุ อินฺทฺริเยสุ ทนฺตา ภควโต
หิ จกฺขุอาทีนํ กิญฺจิ อทนฺตํ นาม นตฺถิ ฯ
ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ เอกมนฺตํ นิสีทีติ
ภควนฺตํ ภุตฺตวนฺตํ ปตฺตโต จ อปนีตปาณึ สลฺลกฺเขตฺวา
เอกสฺมึ ปเทเสนิสีทีติ อตฺโถ ฯ อตฺถิกานนฺติ พุทฺธาภิคมเนน
จ ธมฺมสฺสวเนน จ อตฺถิกานํ ฯ อภิกฺกมนียนฺติ อภิคนฺตุํ (๑)
สกฺกุเณยฺยํ ฯ อปฺปกิณฺณนฺติ อนากิณฺณํ ฯ อปฺปสทฺทนฺติ วจน-
สทฺเทน อปฺปสทฺทํ ฯ อปฺปนิคฺโฆสนฺติ นครนิคฺโฆสสทฺเทน
อปฺปนิคฺโฆสํ ฯ วิชนวาตนฺติ อนุสญฺจรณชนสฺส สรีรวาเตน
วิรหิตํ ฯ วิชนวาทนฺติปิ ปาโฐ ฯ อนฺโตปิ ชนวาเทน รหิตนฺติ
อตฺโถ ฯ วิชนปาตนฺติปิ ปาโฐ ฯ ชนสญฺจารวิรหิตนฺติ อตฺโถ ฯ
มนุสฺสราหเสยฺยกนฺติ มนุสฺสานํ รหสฺสกิริยฏฺฐานิยํ ฯ ปฏิสลฺลาน-
สารูปนฺติ วิเวกานุรูปํ ฯ

สารีปุตฺตโมคฺคลฺลานาติ สารีปุตฺโต จ โมคฺคลฺลาโน(๒) จ ฯ
เตหิ กติกา กตา โหติ โย ปฐมํ อมตํ อธิคจฺฉติ โส
อิตรสฺส อาโรเจตูติ ฯ เต กิร อุโภปิ คิหิกาเล อุปติสฺโส
โกลิโตติ เอวํ ปญฺญายมานนามา อฑฺฒเตยฺยสตมาณวกปริวารา
คิรคฺคสมชฺชํ อคมํสุ ฯ ตตฺถ เนสํ มหาชนํ ทิสฺวา เอตทโหสิ
อยํ นาม เอวํ มหาชนกาโย(๑) อปฺปตฺเต วสฺสสเต มรณมุเข
ปติสฺสตีติ ฯ อถ อุโภปิ อุฏฺฐิตาย ปริสาย อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉิตฺวา
เอกชฺฌาสยา ปจฺจุปฏฺฐิตมรณสญฺญา มนฺตยึสุ สมฺม มรเณ
สติอมเตนปิ ภวิตพฺพํ หนฺท มยํ อมตํ ปริเยสามาติ
อมตปริเยสนตฺถํสญฺชยสฺส ฉนฺนปริพฺพาชกสฺส สนฺติเก สปริสา
ปพฺพชิตฺวากติปาเหเนว ตสฺส ญาณวิสเย ปารํ คนฺตฺวา
อมตํ อปสฺสนฺตา ปุจฺฉึสุ กึ นุ โข อาจริย อญฺโญเปตฺถ
สาโร อตฺถีติ นตฺถาวุโส เอตฺตกเมว อิทนฺติ จ สุตฺวา
ตุจฺฉํ อิทํ อาวุโส นิสฺสารํ โยทานิ อมฺเหสุ ปฐมํ อมตํ
อธิคจฺฉติ โส อิตรสฺส อาโรเจตูติกติกํ อกํสุ ฯ เตน วุตฺตํ
เตหิ กติกา กตา โหนฺตีติ อาทิ ฯ ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนาติ-
อาทีสุ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ ฯ อตฺถิเกหิ
อุปญาตํ มคฺคนฺติ เอตํ อนุพนฺธนสฺส การณวจนํ ฯ อิทํ หิ
วุตฺตํ โหติ ยนฺนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺเธยฺยํ
กสฺมา ยสฺมา อิทํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนํ นาม อตฺถิเกหิ
อุปญาตํ มคฺคํ ญาโต เจว อุปคโต จ มคฺโคติ อตฺโถ ฯ
อถวา อตฺถิเกหิ อมฺเหหิ มรเณ สติ อมเตนาปิ ภวิตพฺพนฺติ
เอวํ เกวลํ อตฺถีติ อุปญาตํ นิพฺพานํ นาม ตํ มคฺคนฺโต
ปริเยสนฺโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ฯ ปิญฺฑปาตํ อาทาย
# ๑. สี. มหาสตฺตกาโย ฯ
ปฏิกฺกมีติ สุทินฺนกณฺเฑ วุตฺตปฺปการํ อญฺญตรํ กุฑฺฑมูลํ
อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทิ ฯ สารีปุตฺโตปิ โข อกาโล โข ตาว
ปญฺหํ ปุจฺฉิตุนฺติ กาลํ อาคมยมาโน ฐตฺวา วตฺตปฏิปตฺติ-
ปูรณตฺถํ (๑) กตภตฺตกิจฺจสฺส เถรสฺส อตฺตโน กมณฺฑลุโต (๒) อุทกํ
ทตฺวาโธตหตฺถปาเทน เถเรน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา
ปญฺหํ ปุจฺฉิ ฯเตน วุตฺตํ อถโข สารีปุตฺโต ปริพฺพาชโกต-
อาทิ ฯ น ตาหํสกฺโกมีติ น เต อหํ สกฺโกมิ ฯ เอตฺถ จ
ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต เถโรน เอตฺตกํ น สกฺโกติ อถโข อิมสฺส
ธมฺมคารวํ อุปฺปาเทสฺสามีติ สพฺพากาเรน พุทฺธวิสเย อวิสยภาวํ
คเหตฺวา เอวมาห ฯ เย ธมฺมา เหตุปฺปภวาติ เหตุปฺปภวา
นาม ปญฺจกฺขนฺธา ฯ เตนสฺส ทุกฺขสจฺจํ ทสฺเสติ ฯ เตสํ เหตุํ
ตถาคโต อาหาติ เตสํ เหตุนาม สมุทยสจฺจํ ตญฺจ ตถาคโต
อาหาติ ทสฺเสติ ฯ เตสญฺจ โย นิโรโธติ เตสํ อุภินฺนํปิ สจฺจานํ
โย อปฺปวตฺตินิโรโธ ตญฺจ ตถาคโต อาหาติ อตฺโถ ฯ เตนสฺส
นิโรธสจฺจํ ทสฺเสติ ฯ มคฺคสจฺจํ ปเนตฺถ สรูปโต อทสฺสิตํปิ
นยโต ทสฺสิตํ โหติ ฯ นิโรเธ หิ วุตฺเต ตสฺส สมฺปาปโก
มคฺโค วุตฺโต ว โหติ ฯ อถวา เตสญฺจ โย นิโรโธติ เอตฺถ
เตสํ โย นิโรโธ จ นิโรธุปาโย จาติ เอวํ เทฺวปิ สจฺจานิ
ทสฺสิตานิ โหนฺตีติ ฯ อิทานิ ตเมวตฺถํ ปฏิปาเทนฺโต อาห
เอวํวาที มหาสมโณติ ฯ เอเสว ธมฺโม ยทิ ตาวเทวาติ สเจปิ
อิโต อุตฺตรึ นตฺถิ เอตฺตกเมว อิทํ โสตาปตฺติผลมตฺตเมว ปตฺตพฺพํ
ตถาปิ เอโสเอว ธมฺโมติ อตฺโถ ฯ ปจฺจพฺยถา ปทมโสกนฺติ
ยํ มยํ ปริเยสมานา วิจราม ตํ ปทมโสกํ ปฏิวิทฺธถ ตุมฺเหว
ปตฺตํ ตํ ตุมฺเหหีติ อตฺโถ ฯ อทิฏฺฐํ อพฺภตีตํ พหุเกหิ
กปฺปนหุเตหีติ อมฺเหหิ นาม อิทํ ปทมโสกํ พหุเกหิ กปฺปนหุเตหิ
อทิฏฺฐเมว อพฺภตีตํ ฯ อิติ ตสฺส ปทสฺส อทิฏฺฐภาเวน
ทีฆรตฺตํ อตฺตโน มหาชานิยภาวํ ทีเปติ ฯ คมฺภีเร ญาณวิสเยติ
คมฺภีเร เจว คมฺภีรสฺส จ ญาณสฺส วิสยภูเต ฯ อนุตฺตเร
อุปธิสงฺขเยติ นิพฺพาเน ฯ วิมุตฺเตติ ตทารมฺมณาย วิมุตฺติยา
วิมุตฺเต ฯ พฺยากาสีติ เอตํ เม สาวกยุคํ ภวิสฺสติ อคฺคํ
ภทฺทยุคนฺติ วทนฺโต สาวกปารมิญาเณ พฺยากาสิ ฯ สาว เตสํ
อายสฺมนฺตานํ อุปสมฺปทา อโหสีติ สา เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทา ว
เตสํ อุปสมฺปทา อโหสิ ฯ เอวํ อุปสมฺปนฺเนสุ จ เตสุ
มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร สตฺตหิ ทิวเสหิ อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต
สารีปุตฺตตฺเถโรอฑฺฒมาเสน ฯ อตีเต กิร อโนมทสฺสี นาม
พุทฺโธ โลเก อุทปาทิ ฯ ตสฺส สรโท นาม ตาปโส สเก
อสฺสเม นานาปุปฺเผหิ มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสเนเยว ภควนฺตํ
นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสาปิ ตเถว มณฺฑปํ กตฺวา ปุปฺผาสนานิ
ปญฺญาเปตฺวา อคฺคสาวกภาวํ ปตฺเถสิ ฯ ปตฺถยิตฺวา จ สิริวฑฺฒสฺส
นาม เสฏฺฐิโน เปเสสิ มยา อคฺคสาวกฏฺฐานํ ปตฺถิตํ ตฺวํปิ
อาคนฺตฺวา เอกํ ฐานํ ปตฺเถหีติ ฯ เสฏฺฐี นีลุปฺปลมณฺฑปํ
กตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ตตฺถ โภเชติ โภเชตฺวา ทุติย-
สาวกภาวํ ปตฺเถสิ ฯ เตสุ สรทตาปโส สารีปุตฺตตฺเถโร ชาโต
สิริวฑฺโฒ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโรติ ฯ อิทํ เตสํ ปุพฺพกมฺมํ ฯ
อปุตฺตกตายาติอาทีสุ เยสํ ปุตฺตา ปพฺพชนฺติ เตสํ
อปุตฺตกตาย ฯ ยาสํ ปติโน ปพฺพชนฺติ ตาสํ เวธพฺยาย
วิธวภาวาย ฯ อุภเยนาปิ กุลุปจฺเฉทาย ฯ สญฺชยานีติ สญฺชยสฺส
อนฺเตวาสิกานิ ฯ มาคธานํ คิริพฺพชนฺติ มาคธานํ ชนปทสฺส
คิริพฺพชํ นครํ ฯ มหาวีราติ มหาวิริยวนฺตา ฯ นียมานานนฺติ
นียมาเนสุ ฯภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ อุปโยคตฺเถ วา ฯ กา อุสฺสูยา
วิชานตนฺติ ธมฺเมน นยนฺตีติ เอวํ วิชานนฺตานํ กา อุสฺสูยา ฯ

อนุปชฺฌายกาติ วชฺชาวชฺชํ อุปนิชฺฌายเกน ครุนา
วิรหิตา ฯอนากปฺปสมฺปนฺนาติ น อากปฺเปน สมฺปนฺนา
สมณสารุปฺปาจาร วิรหิตาติ อตฺโถ ฯ อุปริโภชเนติ โภชนสฺส
อุปริ ฯ อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ ปิณฺฑาย จรณกปตฺตํ ฯ ตสฺมึ หิ
มนุสฺสา อุจฺฉิฏฺฐสญฺญิโน ตสฺมา อุตฺติฏฺฐปตฺตนฺติ วุตฺตํ ฯ
อถวา อุฏฺฐหิตฺวา ปตฺตํ อุปนาเมนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ อนุชานามิ ภิกฺขเว อุปชฺฌายนฺติ อุปชฺฌายํ คเหตุํ
อนุชานามีติ อตฺโถ ฯ ปุตฺตจิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสตีติ ปุตฺโต เม
อยนฺติ เอวํ เคหสิตเปมวเสน จิตฺตํ อุปฏฺฐเปสฺสติ ฯ เอส นโย
ทุติยปเทปิ ฯ สคารวา สปฺปติสฺสาติ ครุภาวญฺเจว เชฏฺฐกภาวญฺจ
อุปฏฺฐเปตฺวา ฯ สภาควุตฺติกาติ สภาคชีวิกา ฯ สาหูติ วาติอาทีนิ
ปญฺจ ปทานิ อุปชฺฌายภาวํ สมฺปฏิจฺฉนเววจนานิ ฯ กาเยน
วิญฺญาเปตีติ เอวํ สทฺธิวิหาริเกน อุปชฺฌาโย เม ภนฺเต
โหหีติ ติกฺขตฺตุํ วุตฺเต สเจ อุปชฺฌาโย สาหูติอาทีสุ ปญฺจสุ
ปเทสุ ยสฺส กสฺสจิปทสฺส วเสน กาเยน วา วาจาย วา
กายวาจาหิ วา คหิโต ตยา อุปชฺฌาโยติ อุปชฺฌายคหณํ
วิญฺญาเปติ คหิโต โหติอุปชฺฌาโย ฯ อิทเมว หิ เอตฺถ
อุปชฺฌายคหณํ ยทิทํ อุปชฺฌายสฺส อิเมสุ ปญฺจสุ ปเทสุ
ยสฺส กสฺสจิ ปทสฺส วาจาย วา สาวนํ กาเยน วา
อตฺถวิญฺญาปนนฺติ ฯ เกจิ ปน สาธูติ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺธาย (๑)
วทนฺติ ฯ น ตํ ปมาณํ อายาจนทานมตฺเตน หิ คหิโต
โหติ อุปชฺฌาโย น เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนํ องฺคํ ฯ สทฺธิ-
วิหาริเกนาปิ น เกวลํ อิมินา เม ปเทน อุปชฺฌาโย คหิโตติ
ญาตุํ วฏฺฏติ ฯ อชฺชตคฺเคทานิ เถโร มยฺหํ ภาโร อหมฺปิ
เถรสฺส ภาโรติ อิทมฺปิ ญาตุํ วฏฺฏติ ฯ ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ
ยํ วุตฺตํ สมฺมาวตฺติตพฺพนฺติ ตตฺร อยํ สมฺมาวตฺตนา ฯ
กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อุปาหนา โอมุญฺจิตฺวาติ สจสฺส ปจฺจูสกาเล
จงฺกมนตฺถาย วา โธตปาทปริหรณตฺถาย วา ปฏิมุกฺกา
อุปาหนา ปาทคตา โหนฺติ ตา กาลสฺเสว อุฏฺฐาย อปเนตฺวา ฯ
ทนฺตกฏฺฐํ ทาตพฺพนฺติ มหนฺตํ มชฺฌิมํ ขุทฺทกนฺติ ตีณิ
ทนฺตกฏฺฐานิ อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ คณฺหาติ
จตุตฺถทิวสโต ปฏฺฐาย ตาทิสเมวทาตพฺพํ ฯ สเจ อนิยมํ
กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ ฯ อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ
ทาตพฺพํ ฯ มุโขทกํ ทาตพฺพนฺติสีตญฺจ อุณฺหญฺจ อุทกํ
อุปเนตฺวา ตโต ยํ ตีณิ ทิวสานิ วลญฺเชติ จตุตฺถทิวสโต
ปฏฺฐาย ตาทิสเมว มุขโธวโนทกํ ทาตพฺพํ ฯ สเจ อนิยมํ
กตฺวา ยํ วา ตํ วา คณฺหาติ ฯ อถ ยาทิสํ ลภติ ตาทิสํ
ทาตพฺพํ ฯ สเจ ทุวิธมฺปิ วลญฺเชติ ทุวิธมฺปิ อุปเนตพฺพํ อุทกํ
มุขโธวนฏฺฐาเน ฐเปตฺวา วจฺจกุฏิโต ปฏฺฐาย สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ
เถเร วจฺจกุฏึ คเต ปริเวณํ สมฺมชฺชิตพฺพํ ฯ เอวํ ปริเวณํ
อสุญฺญํ โหติ ฯ เถเร วจฺจกุฏิโต อนิกฺขนฺเตเยว อาสนํ
ปญฺญาเปตพฺพํ ฯ สรีรกิจฺจํ กตฺวา อาคนฺตฺวา ตสฺมึ นิสินฺนสฺส
สเจ ยาคุ โหตีติอาทินา นเยน วุตฺตวตฺตํ กาตพฺพํ ฯ
อุกฺกลาโปติ เกนจิ กจวเรน สงฺกิณฺโณ ฯ สเจ ปน อญฺโญ
กจวโร นตฺถิ อุทกผุสิตาเนว โหนฺติ หตฺเถนปิ ปมชฺชิตพฺโพ ฯ
สคุณํ กตฺวาติ เทฺว จีวรานิ เอกโต กตฺวา ตา เอกโต
กตฺวา เทฺวปิ สงฺฆาฏิโย ทาตพฺพา ฯ สพฺพํปิ หิ จีวรํ
สงฺฆาฏิตตฺตา สงฺฆาฏีติ วุจฺจติ ฯ เตน วุตฺตํ สงฺฆาฏิโย
ทาตพฺพาติ ฯ นาติทูเร คนฺตพฺพํ นาจฺจาสนฺเนติ เอตฺถ สเจ
อุปชฺฌายํ นิวตฺติตฺวา โอโลเกนฺตํ เอเกน วา ทฺวีหิ วา
ปทวีติหาเรหิสมฺปาปุณาติ เอตฺตาวตา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน
คโต โหตีติ เวทิตพฺพํ ฯ ปตฺตปริยาปนฺนํ ปฏิคฺคเหตพฺพนฺติ
สเจ อุปชฺฌาเยน ภิกฺขาจาเร ยาคุยา วา ภตฺเต วา ลทฺเธ
ปตฺโต อุณฺโห วา ภาริโก วา โหติ อตฺตโน ปตฺตํ ตสฺส
ทตฺวา โส ปตฺโต คเหตพฺโพติ อตฺโถ ฯ น อุปชฺฌายสฺส
ภณมานสฺส อนฺตรนฺตรา กถา โอปาเตตพฺพาติ อนฺตรฆเร วา
อญฺญตฺร วา ภณมานสฺส อนิฏฺฐิเต ตสฺส วจเน อญฺญา
กถา น สมุฏฺฐาเปตพฺพา ฯ อิโต ปฏฺฐาย จ ปน ยตฺถ
ยตฺถ นกาเรน ปฏิเสโธ กยิรติ สพฺพตฺถ ทุกฺกฏาปตฺติ
เวทิตพฺพา ฯ อยํ หิ ขนฺธเก ธมฺมตา ฯ อาปตฺติสามนฺตา
ภณมาโนติ ปทโสธมฺมทุฏฺฐุลฺลาทิวเสน อาปตฺติยา อาสนฺนวาจํ
ภณมาโน ฯ นิวาเรตพฺโพติ ภนฺเต อีทิสํ นาม วตฺตุํ วฏฺฏติ
อาปตฺติ น โหตีติ เอวํ ปุจฺฉนฺเตน วิย วาเรตพฺโพ ฯ
วาเรสฺสามีติ ปน มนํ กตฺวา มหลฺลก มา เอวํ ภณาติ
น วตฺตพฺโพ ฯ ปฐมตรํ อาคนฺตฺวาติ สเจ อาสนฺเน คาโม
โหติ วิหาเร วา คิลาโน ภิกฺขุ โหติ คามโต ปฐมตรํ
อาคนฺตพฺพํ ฯ สเจ ทูเร คาโม โหติ อุปชฺฌาเยน สทฺธึ
อาคจฺฉนฺโต นตฺถิ เตเนว สทฺธึ คามโต นิกฺขมิตฺวา จีวเรน
ปตฺตํ เวเฐตฺวา อํเสลคฺเคตฺวา อนฺตรามคฺคโต ปฐมตรํ
อาคนฺตพฺพํ ฯ เอวํ นิวตฺตนฺเตนปฐมตรํ อาคนฺตฺวา อาสน-
ปญฺญาปนาทิ สพฺพํ วตฺตํ กาตพฺพํ ฯสินฺนํ โหตีติ ตินฺนํ
เสทคหิตํ ฯ จตุรงฺคุลํ กณฺณํ อุสฺสาเทตฺวาติ กณฺณํ จตุรงฺคุลปฺ-
ปมาณํ อติเรกํ กตฺวา เอวํ จีวรํ สงฺฆริตพฺพํ ฯ กึการณา ฯ
มา มชฺเฌ ภงฺโค อโหสีติ สมํ กตฺวา สงฺฆริตสฺส หิ มชฺเฌ
ภงฺโค โหติ ฯ ตโต นิจฺจํ ภิชฺชมานํ ทุพฺพลํ โหติ ฯ ตํ
นิวารณตฺถเมตํ วุตฺตํ ฯ ตสฺมา ยถา อชฺชภงฺคฏฺฐาเนเยว
เสฺว น ภิชฺชติ ตถา ทิวเส ทิวเส จตุรงฺคุลํ อุสฺสาเทตฺวา
สงฺฆริตพฺพํ ฯ โอโภเค กายพนฺธนํ กาตพฺพนฺติ กายพนฺธนํ
สงฺฆริตฺวา จีวรโภเคปกฺขิปิตฺวา ฐเปตพฺพํ ฯ สเจ ปิญฺฑปาโต
โหตีติ เอตฺถ โยคาเมเยว วา อนฺตรฆเร วา ปฏิกฺกมเน
วา ภุญฺชิตฺวา อาคจฺฉติ ปิณฺฑํ วา น ลภติ ตสฺส
ปิณฺฑปาโต น โหติ คาเม อภุตฺตสฺส ปน ลทฺธภิกฺขสฺส
วา โหติ ตสฺมา สเจ ปิณฺฑปาโตโหตีติอาทิ วุตฺตํ ฯ สเจปิ
ตสฺส น โหติ ภุญฺชิตุกาโม จ โหติ อุทกํ ทตฺวา อตฺตนา
ลทฺโธปิ ปิณฺฑปาโต อุปเนตพฺโพ ฯ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ
ภุญฺชมาโน ติกฺขตฺตุํ ปานียํ ภนฺเต อาหรียตูติ ปานีเยน
ปุจฺฉิตพฺโพ ฯ สเจ กาโล อตฺถิ อุปชฺฌาเย ภุตฺเต สยํ
ภุญฺชิตพฺพํ ฯ สเจ อุปกฺกฏฺโฐ กาโล ปานียํ อุปชฺฌายสฺส
สนฺติเก ฐเปตฺวา สยํปิ ภุญฺชิตพฺพํ ฯ อนนฺตรหิตายาติ
ตฏฺฏิกจมฺมขณฺฑาทีสุ เยน เกนจิ อนตฺถตาย ปํสุสกฺขรมิสฺสาย
ภูมิยา ปตฺโต น ฐเปตพฺโพติ อตฺโถ ฯ สเจ ปน กาฬวณฺณ-
กตา วา สุธาพทฺธา วา โหติ นีรชมตฺติกา วา ตถารูปาย
ภูมิยา ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ โธตวาลิกายปิ ฐเปตุํ วฏฺฏติ ฯ
ปํสุรชสกฺขราทีสุ นวฏฺฏติ ฯ ตตฺร ปน ปณฺณํ วา อาธารกํ
วา ฐเปตฺวา ตตฺร นิกฺขิปิตพฺโพ ฯ ปารโต อนฺตํ โอรโต
โภคนฺติ อิทํ จีวรวํสาทีนํ เหฏฺฐา หตฺถํ ปเวเสตฺวา อภิมุเขน
หตฺเถน สณิกํ นิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ ฯ อนฺเต ปน คเหตฺวา
โภเคน จีวรวํสาทีนํ อุปริ นิกฺขิปนฺตสฺส ภิตฺติยํ โภโค
ปฏิหญฺญติ ฯ ตสฺมา ตถา น กาตพฺพํ ฯ จุณฺณํ สนฺเน-
ตพฺพนฺติ นหานจุณฺณํ อุทเกน เตเมตฺวา ปิณฺฑิ กาตพฺพํ ฯ
เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ เอกสฺมึ นิทฺธุเม ฐาเนว ฐเปตพฺพํ ฯ
ชนฺตาฆเร ปริกมฺมํ นาม องฺคารมตฺติกอุณฺโหทกทานาทิกํ
สพฺพํ กิจฺจํ ฯ อุทเกปิ ปริกมฺมนฺติ องฺคปจฺจงฺคฆํสนาทิกํ สพฺพํ
กิจฺจํ ฯ ปานีเยน ปุจฺฉิตพฺโพติ ชนฺตาฆเร อุณฺหสนฺตาเปน
ปิปาสา โหติ ตสฺมา ปุจฺฉิตพฺโพ ฯ สเจ อุสฺสหตีติ สเจ
ปโหติ น เกนจิ เคลญฺเญน อภิภูโต โหติ ฯ อคิลาเนน
หิ สทฺธิวิหาริเกน สฏฺฐิวสฺเสนาปิ สพฺพํ อุปชฺฌายวตฺตํ
กาตพฺพํ ฯ อนาทเรน อกโรนฺตสฺส วตฺตเภเทน ทุกฺกฏํ ฯ
นการปฏิสํยุตฺเตสุปน ปเทสุ คิลานสฺสาปิ ปฏิกฺขิตฺตกิริยํ
กโรนฺตสฺส ทุกฺกฏเมว ฯ อปริฆํสนฺเตนาติ ภูมิยํ อปริฆํสนฺเตน ฯ
กวาฏปิฏฺฐนฺติ กวาฏญฺจ ปิฏฺฐสงฺฆาตญฺจ อจฺฉุปนฺเตน ฯ
สนฺตานกนฺติ ยงฺกิญฺจิ กีฏกุลาวก มกฏสุตฺตาทิ ฯ อุลฺโลกา ปฐมํ
โอหาเรตพฺพนฺติ อุลฺโลกโต ปฐมํอุลฺโลกํ อาทึ กตฺวา อวหริ-
ตพฺพนฺติ อตฺโถ ฯ อาโลกสนฺธิกณฺณภาคาติ อาโลกสนฺธิภาคา
จ กณฺณภาคา จ ฯ สนฺตรพาหิรานิ วาตปานกวาฏกานิ จ
คพฺภสฺส จ จตฺตาโร โกณา ปมชฺชิตพฺพาติ อตฺโถ ฯ ยถา
ปญฺญตฺตํ ปญฺญาเปตพฺพนฺติ ยถา ปฐมํ ปญฺญตฺตํ อโหสิ
ตเถว ปญฺญาเปตพฺพํ ฯ เอตทตฺถเมว หิ ยถาปญฺญตฺตํ
สลฺลกฺเขตฺวา นีหริตฺวา เอกมนฺตํ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ปุริมวตฺตํ
ปญฺญตฺตํ ฯ สเจ ปน ปฐมํ อชานนฺเตน เกนจิ ปญฺญตฺตํ
อโหสิ สมนฺตโต ภิตฺตึ ทฺวงฺคุลมตฺเตน วา ติวงฺคุลมตฺเตน
วา โมเจตฺวา ปญฺญาเปตพฺพํ ฯ อิทํ หิ ปญฺญาปนวตฺตํ ฯ
สเจ กฏสารโก โหติ อติมหนฺโตว ฉินฺทิตฺวา โกฏึ นิวตฺเตตฺวา
พนฺธิตฺวา ปญฺญาเปตพฺโพ ฯ สเจ โกฏึ นิวตฺเตตฺวา พนฺธิตุํ น
ชานาติ น ฉินฺทิตพฺโพ ฯ ปุรตฺถิมา วาตปานา ถเกตพฺพาติ
ปุรตฺถิมาย วาตปานา ถเกตพฺพา ฯ เอวํ เสสาปิ วาตปานา
ถเกตพฺพา ฯ วูปกาเสตพฺโพติ อญฺญตฺถ เนตพฺโพ ฯ วูปกาสา-
เปตพฺโพติ อญฺโญ ภิกฺขุ วตฺตพฺโพ เถรํ คเหตฺวา อญฺญตฺถ
คจฺฉาหีติ ฯ วิเวเจตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชาเปตพฺพํ ฯ วิเวจาเปตพฺพนฺติ
อญฺโญ วตฺตพฺโพ เถรํ ทิฏฺฐิคตํ วิสฺสชฺชาเปหีติ ฯ อุสฺสุกฺกํ
กาตพฺพนฺติ ปริวาสทานตฺถํ โส ภิกฺขุ สงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา
ยาจิตพฺโพ สเจ อตฺตนา ปฏิพโล โหติ อตฺตนาว ทาตพฺโพ (๒)
โน เจ ปฏิพโล โหติ อญฺเญน ทาเปตพฺโพ ฯ กินฺติ นุ
โขติ เกน นุ โข อุปาเยน ฯ เอส นโย สพฺพตฺถ ฯ ลหุกาย
วา ปริณาเมยฺยาติ อุกฺเขปนียํ อกตฺวา ตชฺชนียํ วา นิยฺยสํ
วา กเรยฺยาติ อตฺโถ ฯ เตน หิ อุปชฺฌายสฺส เม อุกฺเขปนียกมฺมํ
กตฺตุกาโมสงฺโฆติ ญตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา มา
ภนฺเต อมฺหากํ อุปชฺฌายสฺส กมฺมํ กริตฺถาติ ยาจิตพฺพํ ฯ
สเจ กโรนฺติเยว ตชฺชนียํ วา นิยฺยสํ วา มา กโรถาติ
ยาจิตพฺพา ฯ สเจ กโรนฺติเยว อถ อุปชฺฌาโย สมฺมาวตฺตถ
ภนฺเตติ ยาจิตพฺโพ ฯ อิติ ตํ สมฺมาวตฺตาเปตฺวา ปฏิปฺปสฺสมฺเภถ
ภนฺเต กมฺมนฺติ ภิกฺขู ยาจิตพฺพา ฯ สมฺปริวตฺตกํ สมฺปริวตฺตกนฺติ
สมฺปริวตฺเตตฺวา สมฺปริวตฺเตตฺวา ฯ น จ อจฺฉินฺเน เถเว
ปกฺกมิตพฺพนฺติ ยทิ อปฺปมตฺตกมฺปิ รชนํ คลติ น ตาว
ปกฺกมิตพฺพํ ฯ น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา เอกจฺจสฺส ปตฺโต
ทาตพฺโพติอาทิ สพฺพํ อุปชฺฌายสฺส วิสภาคปุคฺคลานํ กถิตํ ฯ
น อุปชฺฌายํ อนาปุจฺฉา คาโม ปวิสิตพฺโพติ ปิณฺฑาย
วา อญฺเญน วา กรณีเยน ปวิสิตุกาเมน อาปุจฺฉิตฺวา ว
ปวิสิตพฺโพ ฯ สเจ อุปชฺฌาโย กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ทูรํ ภิกฺขาจารํ
คนฺตุกาโม โหติ ทหรา ปิณฺฑาย ปวิสนฺตูติ วตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ
อวตฺวา คเต ปริเวณํ คนฺตฺวา อุปชฺฌายํ อปสฺสนฺเตน คามํ
ปวิสิตุํ วฏฺฏติ ฯ สเจ คามํปวิสนฺโตปิ ปสฺสติ ทิฏฺฐฏฺฐานโต
ปฏฺฐาย อาปุจฺฉิตตเยว วฏฺฏติ ฯ น สุสานํ คนฺตพฺพนฺติ วาสตฺถาย
วา ทสฺสนตฺถาย วา คนฺตพฺพํ ฯน ทิสา ปกฺกมิตพฺพาติ เอตถ
ปกฺกมิตุกาเมน กมฺมํ อาจิกฺขิตฺวา ยาวตติยํ ยาจิตพฺโพ ฯ สเจ
อนุชานาติ สาธุ โน เจ อนุชานาติ ตํ นิสฺสาย วสโต
จสฺส อุทฺเทโส วา ปริปุจฺฉา วากมฺมฏฺฐานํ วา น สมฺปชฺชติ
อุปชฺฌาโย พาโล โหติ อพฺยตฺโตเกวลํ อตฺตโน สนฺติเก
วสาเปตุกามตาย เอวํ คนฺตุํ น เทติ เอวรูเป นิวาเรนฺเตปิ
คนฺตุํ วฏฺฏติ ฯ วุฏฺฐานสฺส อาคเมตพฺพนฺติ เคลญฺญโต วุฏฺฐานํ
อาคเมตพฺพํ น กตฺถจิ คนฺตพฺพํ ฯ สเจอญฺโญ ภิกฺขุ
อุปฏฺฐาโก อตฺถิ เภสชฺชํ ปริเยสิตฺวา ตสฺส หตฺเถ ทตฺวา
ภนฺเต อยํ อุปฏฺฐหิสฺสตีติ วตฺวา คนฺตพฺพํ ฯ
อุปชฺฌายวตฺตกถา นิฏฺฐิตา ฯ