เตรสเม ฯ ปริกฺเขปํ อติกฺกมนฺติยาติ เอเกน ปาเทน
อติกฺกนฺเต ทุกฺกฏํ ทุติเยน ปาจิตฺติยํ ฯ อุปจาเรปิ เอเสว
นโย ฯ อจฺฉินฺนจีวริกายาติอาทีสุ สงฺกจฺจิกจีวรเมว จีวรนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ อาปทาสูติ มหคฺฆํ โหติ สงฺกจฺจิกํ (๑)ปารุปิตฺวา
คจฺฉนฺติยาว อุปทฺทโว อุปฺปชฺชติ เอวรูปาสุ อาปทาสุ
อนาปตฺติ ฯ เสสํ อุตฺตานเมว ฯ เอฬกโลมสมุฏฺฐานํ กิริยา
โนสญฺญาวิโมกฺขํ อจิตฺตกํ ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ ติจิตฺตํ
ติเวทนนฺติ ฯ
เตรสมสิกฺขาปทํฯ
ฉตฺตวคฺโค นวโม ฯ
อุทฺทิฏฺฐา โข อยฺยาโย ฉสฺสฏฺฐิสตา ปาจิตฺติยา ธมฺมาติ
เอตฺถ สพฺพาเนว ภิกฺขุนีนํ ขุทฺทเกสุ ฉนฺนวุติ ภิกฺขูนํ
เทฺวนวุตีติ อฏฺฐาสีติสตสิกฺขาปทานิ ตโต สกลํ ภิกฺขุนีวคฺคํ
ปรมฺปรโภชนํ อนติริตฺตโภชนํ อนติริตฺเตน อภิหฏฺฐุํ ปวารณํ
ปณีตโภชนวิญฺญตฺติ อเจลกสิกฺขาปทํ ทุฏฺฐุลฺลปฏิจฺฉาทนํ อูนวีสติ-
วสฺสูปสมฺปาทนํ มาตุคาเมน สทฺธึ สํวิธาย อทฺธานคมนํ
# ๑. สฺยา. สงฺกจฺฉิกนฺติ ทิสฺสติ ฯ
ราชนฺเตปุรปฺปเวสนํ สนฺตํ ภิกฺขุํ อนาปุจฺฉา วิกาเล
คามปฺปเวสนํ นิสีทนํ วสฺสิกสาฏิกนฺติ อิมานิ ทฺวาวีสติ
สิกฺขาปทานิ อปเนตฺวา เสสานิ สตญฺจ ฉสฺสฏฺฐี จ
สิกฺขาปทานิ ปาฏิโมกฺขุทฺเทสมคฺเคน อุทฺทิฏฺฐานิ โหนฺตีติ
เวทิตพฺพานิ ฯ เตนาห อุทฺทิฏฺฐา โข อยฺยาโย ฉสฺสฏฺฐิสตา
ปาจิตฺติยา ธมฺมาติ ฯเปฯ เอวเมตํ ธารยามีติ ฯ
ตตฺรายํ สงฺเขปโต สมุฏฺฐานวินิจฺฉโย ฯ คิรคฺคสมชฺชํ
จิตฺตาคารํ สงฺฆาณึ อิตฺถาลงฺกาโร คนฺธวณฺณโก วาสิตก-
ปิญฺญาโก ภิกฺขุนีอาทีหิ อุมฺมทฺทนปริมทฺทนานิ อิมานิ ทส
สิกฺขาปทานิ อจิตฺตกานิ โลกวชฺชานิ ฯ อยํ ปเนตฺถ
อธิปฺปาโย ฯ วินาปิ จิตฺเตน อาปชฺชิตพฺพตฺตา อจิตฺตกานิ
จิตฺเต ปน สติ อกุสเลเนว อาปชฺชิตพฺพตฺตา โลกวชฺชานิ
อวเสสานิ อจิตฺตกานิ ปณฺณตฺติวชฺชาเนว ฯ โจรีวุฏฺฐาปนํ
คามนฺตรอารามสิกฺขาปทํ คพฺภินีวคฺเค อาทิโต ปฏฺฐาย สตฺต
กุมารีภูตวคฺเค อาทิโต ปฏฺฐาย ปญฺจ ปุริสสํสฏฺฐํ ปาริ-
วาสิยจฺฉนฺททานํ อนุวสฺสวุฏฺฐาปนํ เอกนฺตริกวุฏฺฐาปนนฺติ
อิมานิ เอกูนวีสติ สิกฺขาปทานิ สจิตฺตกานิ ปณฺณตฺติวชฺชานิ
อวเสสานิ สจิตฺตกานิ โลกวชฺชาเนวาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย ภิกฺขุนีวิภงฺเค
ขุทฺทกกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
_____________________________________
ปาฏิเทสนียกณฺฑวณฺณนา
ปาฏิเทสนียา นาม ขุทฺทกานํ อนนฺตรา
เย ธมฺมา อฏฺฐ อารุฬฺหา สงฺเขเปเนว สงฺคหํ
เตสํ ปวตฺตเต เอสา สงฺเขเปเนว วณฺณนา ฯ
ยานิ หิ เอตฺถ ปาลิยํ สปฺปิเตลาทีนิ นิทฺทิฏฺฐานิ ตานิเยว
วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชนฺติยา ปาฏิเทสนียา ฯ ปาลิวินิมุตฺตเกสุ ปน
สพฺเพสุ ทุกฺกฏํ ฯ เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว ฯ อฏฺฐวิธํ ปเนตํ
ปาฏิเทสนียํ จตุสฺสมุฏฺฐานํ กายโต วาจโต กายวาจโต
กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐาติ กิริยา โนสญฺญาโมกฺขํ อจิตฺตกํ
ปณฺณตฺติวชฺชํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ ติจิตฺตํ ติเวทนนฺติ ฯ
ปาฏิเทสนียกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
เสขิยา ปน อุทฺทิฏฺฐา เย ธมฺมา ปญฺจสตฺตติ
เตสํ อนนฺตราเยว สตฺตาธิกรณวฺหยา
มหาวิภงฺเค โย วุตฺโต เตสํ อตฺถวินิจฺฉโย
ภิกฺขุนีนํ วิภงฺเคปิ ตาทิสํเยว ตํ วิทู
ยสฺมา ตสฺมา วิสุํเตสํ ธมฺมานํ อตฺถวณฺณนา ฯ
น วุตฺตา ตตฺถ ยา วุตฺตา วุตฺตาเยว หิ สา อิธาติ ฯ
สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย
ภิกฺขุนีวณฺณนา นิฏฺฐิตา ฯ
อุภโตปาฏิโมกฺขานํ วิภงฺคํ อาห ยํ ชิโน
อนนฺตราเยน อยํ นิฏฺฐิตา ตสฺส วณฺณนา ฯ
ยถา ตเถว สพฺเพปิ สตฺตา สพฺพาสวาปหํ
มคฺคํ อนนฺตราเยน ปตฺวา ปสฺสนฺตุ นิพฺพุตินฺติ ฯ
_______________________________
สมนฺตปาสาทิกา นาม วินยฏฺฐกถา
มหาวคฺควณฺณนา
มหาขนฺธกวณฺณนา
__________________
อุภินฺนํ ปาฏิโมกฺขานํ สงฺคีติสมนนฺตรํ
สงฺคายึสุ มหาเถรา ขนฺธกํ ขนฺธโกวิทา ฯ
ยํ ตสฺสทานิ สมฺปตฺโต ยสฺมา สํวณฺณนากฺกโม
ตสฺมา โหติ อยนฺตสฺส อนุตฺตานตฺถวณฺณนา ฯ
ปทภาชนิเย อตฺถา เย หิ เยสํ ปกาสิตา ฯ
เต เจ ปุน วเทยฺยาม ปริโยสานํ กทา ภเว ฯ
อุตฺตานา เจว เย อตฺถา เตสํ สํวณฺณนาย กึ
อธิปฺปายานุสนฺธีหิ พฺยญฺชเนน จ เย ปน ฯ
อนุตฺตานา น เต ยสฺมา สกฺกา ญาตุํอวณฺณิตา
เตสํเยว อยํ ตสฺมา โหติ สํวณฺณนานโยติ ฯ
เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา
เนรญฺชราย ตีเร โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ เอตฺถ กิญฺจาปิ
เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา เวรญฺชายนฺติอาทีสุ วิย กรณวจเนน
วิเสสการณํ นตฺถิ วินยํ ปตฺวา ปน กรณวจเนเนว อยมภิลาโป
อาโรปิโตติ อาทิโต ปฏฺฐาย อารูฬฺหาภิลาปวเสเนเวตํ วุตฺตนฺติ
เวทิตพฺพํ ฯ เอส นโย อญฺเญสุปิ อิโต ปเรสุ เอวรูเปสุ ฯ
*เล่ม ๓ มหาวิภงฺควณฺณนา หน้า ๒
กึ ปเนตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ ฯ ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ
อาทิโต ปฏฺฐาย นิทานทสฺสนํ ฯ ยา หิ ภควตา อนุชานามิ
ภิกฺขเว อิเมหิ ตีหิ สรณคมเนหิ ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทนฺติ เอวํ
ปพฺพชฺชา เจว อุปสมฺปทา จ อนุญฺญาตา ยานิ จ ราชคหาทีสุ
อุปชฺฌาย วตฺตอาจริยวตฺตาทีนิ อนุญฺญาตานิ ตานิ อภิสมฺโพธึ
ปตฺวา สตฺตสตฺตาหํ โพธิมณฺเฑ(๑) วีตินาเมตฺวา พาราณสิยํ
ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อิมินา จ อนุกฺกเมน อิทญฺจ อิทญฺจ
ฐานํ ปตฺวา อิมสฺมิญฺจ อิมสฺมิญฺจ วตฺถุสฺมึ ปญฺญตฺตานีติ
เอวเมเตสํ ปพฺพชฺชาทีนํ วินยกมฺมานํ อาทิโต ปฏฺฐาย
นิทานทสฺสนํ เอตสฺส วจเน ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
ตตฺถ อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ
อตฺโถ ฯ อถวา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ เวลาติ มริยาทา
เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวํ เจตฺถ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา
ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ
สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม
ปเรสํปิ ปากฏานิ โหนฺติ มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ ตสฺมา
โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา
วิตกฺเกติ ตสฺส อญฺโญ โจทโก นาม นตฺถิ โส อตฺตนา ว
# ๑. ม.โพธิมหามณฺเฑ.
อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปูเฏน วาลิกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน
อากีรตุ อิทมสฺส ทณฺฑกมฺมนฺติ ฯ ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ
วิตกฺกํ วิตกฺเกติ โส ตตฺถ ปตฺตปูเฏน วาลิกํ อากีรติ ฯ
เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลิกราสิ ชาโต ฯ ตโต นํ ปจฺฉิมา
ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ ฯ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ
อุรุเวลายนฺติ มหาเวลายํ มหนฺเต วาลิกราสิมฺหีติ อตฺโถติ ฯ
ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ อถวา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ เวลาติ
มริยาทา เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวํ เจตฺถ
อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ ฯ โพธิรุกฺขมูเลติ โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ
ญาณํ ตํ โพธึ ภควา เอตฺถ ปตฺโตติ รุกฺโขปิ โพธิรุกฺโขเตฺวว
นามํ ลภิ ตสฺส โพธิรุกฺขสฺส มูเล โพธิรุกฺขมูเล ฯ ปฐมาภิ-
สมฺพุทฺโธติ ปฐมํ อภิสมฺพุทฺโธ อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา สพฺพ-
ปฐมํเยวาติ อตฺโถ ฯ เอกปลฺลงฺเกนาติ สกึปิ อนุฏฺฐหิตฺวา
ยถาอาภุชิเตน เอเกเนว ปลฺลงฺเกน ฯ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ วิมุตฺติ-
สุขํ ผลสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวทิยมาโน ฯ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ
ปจฺจยาการํ ฯ ปจฺจยากาโร หิ อญฺญมญฺญํ ปฏิจฺจ สหิเต ธมฺเม
อุปฺปาเทตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ วุจฺจติ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ
วิตฺถาโร ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิ-
มคฺคโต จ มหาปกรณโต จ คเหตพฺโพ ฯ อนุโลมปฏิโลมนฺติ
อนุโลมญฺจ ปฏิโลมญฺจ อนุโลมปฏิโลมํ ฯ ตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา
สงฺขาราติอาทินา นเยน วุตฺโต อวิชฺชาทิโก ปจฺจยากาโร
อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกรณโต อนุโลโมติ วุจฺจติ อวิชฺชายเตฺวว
อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติอาทินา นเยน วุตฺโต เสฺวว
อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌมาโน ตํ กิจฺจํ น กโรตีติ ตสฺส
อกรณโต ปฏิโลโมติ วุจฺจติ ปุริมนเยเนว วา วุตฺโต ปวตฺติยา
อนุโลโมอิตโร ตสฺสา ปฏิโลโมติ เอวเมวเมตฺถ อตฺโถ
ทฏฺฐพฺโพ ฯ อาทิโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อนฺตํ อนฺตโต จ
ปฏฺฐาย ยาว อาทึ ปาเปตฺวา อวุตฺตตฺตา อิโต อญฺเญนตฺเถเนตฺถ
อนุโลมปฏิโลมตา น ยุชฺชติ ฯ
มนสากาสีติ มนสิ อกาสิ ฯ ตตฺถ ยถา อนุโลมํ มนสิ
อกาสิ อิทํ ตาว ทสฺเสตุํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทิ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโย
ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อิมินา นเยน
สพฺพปเทสุอตฺโถ เวทิตพฺโพ ฯ อยเมตฺถ สงฺเขโป ฯ วิตฺถาโร
ปน สพฺพาการสมฺปนฺนํ วินิจฺฉยํ อิจฺฉนฺเตน วิสุทฺธิมคฺคโต จ
สมฺโมห วิโนทนิยา จ มหาวิภงฺคฏฺฐกถาย คเหตพฺโพ ฯ ยถา
ปน ปฏิโลมํ มนสิ อกาสิ อิทํ ทสฺเสตุํ อวิชฺชาย เตฺวว
อเสสวิราคนิโรธาสงฺขารนิโรโธติอาทิ วุตฺตํ ฯ ตตฺถ อวิชฺชาย
เตฺววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว ฯ อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน
# ๑. สี. ม. อวิชฺชาย เอว ตุ ฯ
มคฺเคน อเสสนิโรธา ฯ สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาท-
นิโรโธ โหติ ฯ เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา
วิญฺญาณนิโรโธ วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ
นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติ-
อาทึ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ
วุตฺตํ ฯ ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส สุทฺธสฺส วา สตฺต-
วิรหิตสฺสาติ อตฺโถ ฯ ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส ฯ นิโรโธ
โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ ฯ เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ ยฺวายํ อวิชฺชาทิวเสน
สงฺขาราทิกสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย อวิชฺชานิโรธาทิวเสน
จ นิโรโธ โหตีติ วุตฺโต สพฺพากาเรน เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ฯ
ตายํเวลายนฺติ ตายํ ตสฺส อตฺถสฺส วิทิตเวลายํ ฯ อิมํ อุทานํ
อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต อตฺเถ เหตุโน จ เหตุสมุปฺปนฺน-
ธมฺมสฺส จ ปชานนาย อานุภาวทีปกํ ยทา หเว ปาตุภวนฺตีติ-
อาทิกํ โสมนสฺสสมฺปยุตฺตญาณสมุฏฺฐานํ อุทานํ อุทาเนสิ
อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสีติ วุตฺตํ โหติ ฯ ตสฺสตฺโถ ยทา หเวติ
ยสฺมึ หเว กาเล ฯ ปาตุภวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ธมฺมาติ
อนุโลมปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา (๑) โพธิปกฺขิยธมฺมา ฯ อถวา
ปาตุภวนฺตีติ ปกาเสนฺติ อภิสมยวเสน พฺยตฺตา ปากฏา
โหนฺติ ฯ ธมฺมาติ จตุราริยสจฺจธมฺมา ฯ อาตาโป วุจฺจติ
# ๑. ม. อนุโลมปฏิโลมปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา ฯ
กิเลสสนฺตาปฏฺเฐน วิริยํ ฯ อาตาปิโนติ สมฺมปฺปธานวิริยวโต ฯ
ฌายโตติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ลกฺขณูปนิชฺฌาน-
ลกฺขเณน จ ทฺวีหิ ฌาเนหิ ฌายนฺตสฺส ฯ พฺราหฺมณสฺสาติ
พาหิตปาปสฺส ขีณาสวสฺส ฯ อถสฺส กงฺขา วปยนฺตีติ อถ
อสฺส เอวํปาตุภูตธมฺมสฺส กงฺขา วปยนฺติ ฯ สพฺพาติ ยา เอสา
โก นุโข ภนฺเต ผุสฺสตีติ โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา
อโวจาติอาทินา นเยน ตถา กตมํ นุโข ภนฺเต ชรามรณํ
กสฺส จ ปนิทํ ชรามรณนฺติ โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา
อโวจาติอาทินา จ นเยน ปจฺจยากาเร กงฺขา วุตฺตา ยา
จ ปจฺจยาการสฺเสว อปฺปฏิวิทฺธตฺตา อโหสึ นุโข อหํ
อตีตมทฺธานนฺติอาทิกา โสฬส กงฺขา อาคตา ตา สพฺพา
วปยนฺติ อปคจฺฉนฺติ นิรุชฺฌนฺติ ฯ กสฺมา ฯ ยโต ปชานาติ
สเหตุธมฺมนฺติ ยสฺมา อวิชฺชาทิเกน เหตุนา สเหตุกํ อิมํ
สงฺขาราทึ เกวลํทุกฺขกฺขนฺธธมฺมํ ปชานาติ อญฺญาติ
ปฏิวิชฺฌติ ฯ
ทุติยวาเร ฯ อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ ตสฺมึ วิทิเต
อตฺเถ อวิชฺชาย เตฺวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธติ เอวํ
ปกาสิตสฺส นิพฺพานสงฺขาตสฺส ปจฺจยกฺขยสฺส อวโพธานุภาว-
ทีปกํ วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ ฯ ตตฺรายํ
สงฺเขปตฺโถ ยสฺมา ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ อเวทิ
อญฺญาติ ปฏิวิชฺฌติ ตสฺมา ยทาสฺส อาตาปิโน ฌายโต
พฺราหฺมณสฺส วุตฺตปฺปการา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ อถ ยา
นิพฺพานสฺส อวิทิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยุํ ตา สพฺพาปิ กงฺขา
วปยนฺติ ฯ
ตติยวาเร ฯ อิมํ อุทานํ อุทาเนสีติ อิมํ เยน มคฺเคน
โส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทยนิโรธสงฺขาโต อตฺโถ กิจฺจวเสน จ
อารมฺมณกิริยาย จ วิทิโต ตสฺส อริยมคฺคสฺส อานุภาวทีปกํ
วุตฺตปฺปการํ อุทานํ อุทาเนสีติ อตฺโถ ฯ ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ
ยทา หเว ปาตุภวนฺติธมฺมา อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส
ตทา โส พฺราหฺมโณ เตหิ อุปฺปนฺเนหิ โพธิปกฺขิยธมฺเมหิ ยสฺส
วา อริยมคฺคสฺส จตุสจฺจธมฺมา ปาตุภูตา เตน อริยมคฺเคน
วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนนฺติ กามา เตปฐมา เสนาติอาทินา
นเยน วุตฺตปฺปการํ มารเสนํ วิธูปยนฺโต วิธมนฺโต วิทฺธํเสนฺโต
ติฏฺฐติ ฯ กถํ ฯ สุริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺขนฺติ ยถา สุริโย
อพฺภุคฺคโต อตฺตโน ปภาย อนฺตลิกฺขํ โอภาสยนฺโตว อนฺธการํ
วิธมนฺโต ติฏฺฐติ ฯ เอวํ โสปิ พฺราหฺมโณ เตหิ่ ธมฺเมหิ เตน
วา มคฺเคน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโตว มารเสนํ วิธูปยนฺโต
ติฏฺฐตีติ เอวเมตฺถ ปฐมํ อุทานํ ปจฺจยาการปจฺจเวกฺขณวเสน
ทุติยํ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณวเสน ตติยํ มคฺคปจฺจเวกฺขณวเสน
อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ ฯ
อุทาเน ปน รตฺติยา ปฐมํ ยามํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมํ
ทุติยํ ยามํ ปฏิโลมํ ตติยํ ยามํ อนุโลมปฏิโลมนฺติ วุตฺตํ ตํ
สตฺตาหสฺส อจฺจเยน เสฺว อาสนา วุฏฺฐหิสฺสามีติ รตฺตึ อุปฺปาทิตํ
มนสิการํ สนฺธาย วุตฺตํ ฯ ตทา หิ ภควา ยสฺส ปจฺจยาการ-
ปชานนสฺส จ ปจฺจยกฺขยาธิคมสฺส จ อานุภาวทีปิกา ปุริมา
เทฺว อุทานคาถา ตสฺส วเสน เอเกกเมว โกฏฺฐาสํ ปฐมยามญฺจ
มชฺฌิมยามญฺจ มนสากาสิ ฯ อิธ ปน ปาฏิปทรตฺติยา เอวํ
มนสากาสิ ฯ ภควา หิ วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยา ปฐมยาเม
ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริ มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธสิ
ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อนุโลมปฏิโลมํ มนสิกตฺวา อิทานิ
อรุโณ อุคฺคจฺฉิสฺสตีติ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิ ฯ สพฺพญฺญุตปตฺต-
สมนนฺตรเมว อรุโณ อุคฺคญฺฉิ ฯ ตโต ตํทิวสํ เตเนว ปลฺลงฺเกน
วีตินาเมตฺวา สมฺปตฺตาย ปาฏิปทรตฺติยา ตีสุ ยาเมสุ เอวํ
มนสิกตฺวา อิมานิ อุทานานิ อุทาเนสิ ฯ อิติ ปาฏิปทรตฺติยา
เอวํ มนสิกตฺวา ตํ โพธิรุกฺขมูเล สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทีติ
เอวํ วุตฺตํ สตฺตาหํ ตตฺเถว วีตินาเมสีติ ฯ
อถโข ภควา ตสฺส สตฺตาหสฺส อจฺจเยน ตมฺหา
สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิโคฺรโธ
เตนุปสงฺกมีติ เอตฺถ น ภควา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา
# ๑. ม. สพฺพญฺญุตํ ปตฺตสมนนฺตรเมว ฯ
อนนฺตรเมว โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมิ ฯ
ยถา ปน ภุตฺวา สยตีติ วุตฺเตน น หตฺเถ อโธวิตฺวา มุขํ
อวิกฺขาเลตฺวา สยนสมีปํ อคนฺตฺวา อญฺญํ กิญฺจิ อลฺลาปสลฺลาปํ
อกตฺวา สยติ อิจฺเจวํ วุตฺตํ โหติ โภชนโต ปน ปจฺฉา
สยติ น น สยตีติ (๑) อิทเมตฺถ ทีปิตํ โหติ เอวมิธาปิ น
ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อนนฺตรเมว ปกฺกามีติ วุตฺตํ
โหติ วุฏฺฐานโต ปน ปจฺฉาปกฺกามิ น น ปกฺกามีติ (๒)
อิทเมตฺถ ทีปิตํ โหติ ฯ อนนฺตรํ ปน อปกฺกมิตฺวา ภควา
กึ อกาสีติ ฯ อปรานิปิ ตีณิ สตฺตาหานิ โพธิสมีเปเยว
วีตินาเมสิ ฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถา ภควติกิร พุทฺธตฺตํ
ปตฺวา สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสินฺเน น ภควา วุฏฺฐาติ
กึ นุโข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถีติ เอกจฺจานํ
เทวตานํ กงฺขา อุทปาทิ ฯ อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส
สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ
อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ
วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา
จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ อุปจิตานํ ปารมีนํ
ผลาธิคมนฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺจ โพธิรุกฺขญฺจ อนิมฺมิเสหิ อกฺขีหิ
โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ อนิมฺมิสเจติยํ
# ๑.ม. น สยตีติ ฯ ๒. ม. น ปกฺกามีติ ฯ
นาม ชาตํ ฯ อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา
ปุรตฺถิมโต จ ปจฺฉิมโต จ อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต
สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ ฯ
ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ ฯ ตตฺถ
ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนย-
สมนฺตปฏฺฐานํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ ฯ ตํ ฐานํ
รตนฆรเจติยํ นามชาตํ ฯ เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ
สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวาปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน
อชปาลนิโคฺรโธ เตนุปสงฺกมิ ฯ ตสฺส กิร นิโคฺรธสฺส ฉายาย
อชปาลกา คนฺตฺวา นิสีทนฺติ เตนสฺส อชปาลนิโคฺรโธเตฺวว
นามํ อุทปาทิ ฯ สตฺตาหํ วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทีติ ตตฺราปิ ธมฺมํ
วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ ฯ โพธิโต
ปุรตฺถิมทิสาภาเค เอส รุกฺโข โหติ ฯ เอวํ นิสินฺเน จ ปเนตฺถ
ภควติ เอโก พฺราหฺมโณ ตํ อาคนฺตฺวาปญฺหํ ปุจฺฉิ ฯ
เตน วุตฺตํ อถโข อญฺญตโรติอาทิ ฯ ตตฺถ หุํหุํกชาติโกติ (๑) โส
กิร ทิฏฺฐมงฺคลิโก นาม มานวเสน โกธวเสน จ หุํหุนฺติ
กโรนฺโต วิจรติ ตสฺมา หุํหุํกชาติโกติ วุจฺจติ ฯ หุหุกชาติโกติปิ
ปฐนฺติ ฯ เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตํ เตน วุตฺตสฺส วจนสฺส
สิขาปฺปตฺตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ ฯ
# ๑. สี. หุหุงฺกชาติโกติ ฯ ๒. สี. เอวํ ฯ
ตสฺสตฺโถ โย พาหิตปาปธมฺมตาย พฺราหฺมโณ น ทิฏฺฐ-
มงฺคลิกตาย หุํหุํการกสาวาทิปาปธมฺมยุตฺโต หุตฺวา เกวลํ
ชาติมตฺตเกน พฺรหฺมญฺญํ ปฏิชานาติ โส พฺราหฺมโณ พาหิต-
ปาปธมฺมตฺตา พาหิตปาปธมฺโม หุํหุํการปฺปหาเน นิหุํหุํโก
ราคาทิกสาวาภาเวน นิกฺกสาโว ภาวนานุโยคยุตฺตจิตฺตตาย
ยตตฺโต สีลสํวเรน วา สญฺญตจิตฺตตาย ยตตฺโต จตุมคฺคญาณ-
สงฺขาเตหิ เวเทหิ วา อนฺตํ ติณฺณํ เวทานํ อนฺตํ คตตฺตา
เวทนฺตคูจตุมคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา วุสิตพฺรหฺมจริโย ฯ
ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺยาติ พฺราหฺมโณ อหนฺติ เอตํ
วาทํ ธมฺเมน วเทยฺย ยสฺส สกเล โลกสนฺนิวาเส กุหิญฺจิ
เอการมฺมเณปิ ราคุสฺสโทโทสุสฺสโท โมหุสฺสโท มานุสฺสโท
ทิฏฺฐุสฺสโทติ อิเม ปญฺจ อุสฺสทา นตฺถีติ ฯ อกาลเมโฆติ อสมฺปตฺเต
วสฺสกาเล อุปฺปนฺนเมโฆ ฯ อยํ ปน คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส
อุทปาทิ ฯสตฺตาหวทฺทลิกาติ ตสฺมึ อุปฺปนฺเน สตฺตาหํ
อวิจฺฉินฺนวุฏฺฐิตา อโหสิ ฯ สีตวาตทุทฺทินีติ สา จ ปน
สตฺตาหวทฺทลิกา อุทกผุสิตสมฺมิสฺเสน สีตวาเตน สมนฺตา
ปริพฺภมนฺเตน ทูสิตทิวสตฺตา สีตวาตทุทฺทินี นาม อโหสิ ฯ
อถโข มุจลินฺโท นาคราชาติ ตสฺเสว มุจลินฺทรุกฺขสฺส
สมีเป โปกฺขรณิยา นิพฺพตฺโต มหานุภาโว นาคราชา ฯ
สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวาติ เอวํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา
อุปริมุทฺธนิ มหนฺตํ ผณํ กริตฺวาว ฐิเต ตสฺมึ ตสฺส
ปริกฺเขปพฺภนฺตรํ โลหปาสาเท ภณฺฑาคารคพฺภปฺปมาณํ อโหสิ
ตสฺมา ภควา นิวาเต ปิทหิตทฺวาร วาตปาเน กูฏาคาเร นิสินฺโน
วิย ชาโต ฯ มา ภควนฺตํ สีตนฺติอาทิ ตสฺส ตถา กริตฺวา
ฐานการณปริทีปนํ ฯ โส หิ มา ภควนฺตํ สีตญฺจ พาธยิตฺถ
มา อุณฺหํ มา ฑํสาทิสมฺผสฺโส พาธยิตฺถาติ ตถา กริตฺวา
อฏฺฐาสิ ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ สตฺตาหวทฺทลิกาย อุณฺหเมว นตฺถิ
สเจ ปน อนฺตรนฺตรา เมโฆ วิคจฺเฉยฺย อุณฺหํ ภเวยฺย
ตํปิ นํ มา พาธยิตฺถาติ เอวํ ตสฺส จินฺเตตุํ ยุตฺตํ ฯ วิทฺธนฺติ
อุพฺพิทฺธํ เมฆวิคเมน ทูรีภูตนฺติ อตฺโถ ฯ วิคตวลาหกนฺติ
อปคตเมฆํ ฯ เทวนฺติ อากาสํ ฯ สกวณฺณนฺติ อตฺตโน รูปํ ฯ
สุโขวิเวโกติ นิพฺพานสงฺขาโต อุปธิวิเวโก สุโข ฯ ตุฏฺฐสฺสาติ
จตุมคฺคญาณสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส ฯ สุตธมฺมสฺสาติ ปกาสิต-
ธมฺมสฺส ฯ ปสฺสโตติ ตํ วิเวกํ ยํ วา กิญฺจิ ปสฺสิตพฺพํ
นาม ตํ สพฺพํ อตฺตโน วิริยพลาธิคเตน ญาณจกฺขุนา
ปสฺสนฺตสฺส ฯ อพฺยาปชฺฌนฺติ อกุปฺปนภาโว ฯ เอเตน เมตฺตา-
ปุพฺพภาโค ทสฺสิโต ฯ ปาณภูเตสุ สํยโมติ สตฺเตสุ จ สํยโม
อวิหึสนภาโว สุโขติ อตฺโถ ฯ เอเตน กรุณาปุพฺพภาโค ทสฺสิโต ฯ
สุขา วิราคตา โลเกติ วิราคตาปิ สุขา ฯ กีทิสี ฯ กามานํ
# ๑. สี. ฐิโต ฯ
สมติกฺกโมติ ยา กามานํ สมติกฺกโมติ วุจฺจติ สา วิราคตาปิ
สุขาติ อตฺโถ ฯ เอเตน อนาคามิมคฺโค กถิโต ฯ อสฺมิมานสฺส
วินโยติ อิมินา ปน อรหตฺตํ กถิตํ ฯ อรหตฺตํ หิ อสฺมิมานสฺส
ปสฺสทฺธิวินโยติ วุจฺจติ ฯ อิโต ปรญฺจ สุขํ นาม นตฺถิ ฯ
เตนาห เอตํ เว ปรมํ สุขนฺติ ฯ