พุทธธรรมสงฆ์


อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา อาห สตฺถารา ตุมฺหากํ ทินฺนํ โอวาทํ
ชานาถาติ ฯ ชานามิ มหาราช เอกเทเสนาติ ฯ ตาต มยฺหมฺปิ
นํ กเถหีติ ฯ สาธุ มหาราชาติ รญฺโญ อนุรูปํ ธมฺมปเท
อปฺปมาทวคฺคํ อนุโมทนตฺถาย อภาสิ ฯ
ราชา ปน อปฺปมาโท อมตํ ปทํ ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺติ
สุตฺวา ว อญฺญาตํ ตาต ปริโยสาเปหีติ อาห ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อนุโมทนาวสาเน จ อฏฺฐ เต ตาต ธุวภตฺตานิ ทมฺมีติ อาห ฯ
สามเณโร อาห เอตานิ อหํ อุปชฺฌายสฺส ทมฺมิ มหา-
ราชาติ ฯ โก อยํ ตาต อุปชฺฌาโย นามาติ ฯ วชฺชาวชฺชํ
ทิสฺวา โจเทตา สาเรตา จ มหาราชาติ ฯ อญฺญานิปิ เต
ตาต อฏฺฐ ทมฺมีติ ฯ เอตานิ อาจริยสฺส ทมฺมิ มหาราชาติ ฯ
โก อยํ ตาต อาจริโย นามาติ ฯ อิมสฺมึ สาสเน สิกฺขิตพฺพ-
ธมฺเมสุ ปติฏฺฐาเปตา มหาราชาติ ฯ สาธุ ตาต อญฺญานิปิ
เต อฏฺฐ ทมฺมีติ ฯ เอตานิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทมฺมิ มหาราชาติ ฯ
โก อยํ ตาต ภิกฺขุสงฺโฆ นามาติ ฯ ยํ นิสฺสาย มหาราช
อมฺหากํ อาจริยูปชฺฌายานญฺจ มมญฺจ ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา
จาติ ฯ ราชา ภิยฺโยโส มตฺตาย ตุฏฺฐจิตฺโต อาห อญฺญานิปิ
เต ตาต อฏฺฐ ทมฺมีติ ฯ สามเณโร สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา
ปุนทิวเส ทฺวตฺตึส ภิกฺขู คเหตฺวา ราชนฺเตปุรํ ปวิสิตฺวา
ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ราชา อญฺเญปิ ทฺวตฺตึส ภิกฺขู ตุมฺเหหิ
สทฺธึ เสฺว ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ เอเตเนว อุปาเยน ทิวเส ทิวเส
วฑฺฒาเปนฺโต สฏฺฐิสหสฺสานํ พฺราหฺมณปริพฺพาชกาทีนํ ภตฺตํ
อุปจฺฉินฺทิตฺวา อนฺโตนิเวสเน สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ นิจฺจภตฺตํ
ปฏฺฐเปสิ นิโคฺรธตฺเถรคเตเนว ปสาเทน ฯ นิโคฺรธตฺเถโรปิ
ราชานํ สปริสํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ จ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา
พุทฺธสาสเน โปถุชฺชนิเกน ปสาเทน อจลปฺปสาทํ กตฺวา
ปติฏฺฐาเปสิ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ปุน ราชา อโสการามํ นาม มหาวิหารํ
การาเปตฺวา สฏฺฐิสหสฺสานํ ภิกฺขูนํ ภตฺตํ ปฏฺฐเปสิ ฯ สกล-
ชมฺพุทีเป จ จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติ วิหาร-
สหสฺสานิ การาเปสิ จตุราสีติสหสฺสเจติยปฏิมณฺฑิตานิ ธมฺเมเนว
โน อธมฺเมน ฯ
เอกทิวสํ กิร ราชา อโสการาเม มหาทานํ ทตฺวา
สฏฺฐิสหสฺสสงฺขยสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ นิสชฺช สงฺฆํ จตูหิ
ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ ภนฺเต ภควตา
เทสิตธมฺโม นาม กิตฺตโก โหตีติ ฯ องฺคโต มหาราช
นวงฺคานิ ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานีติ ฯ ราชา ธมฺเม
ปสีทิตฺวา เอเกกํ ธมฺมกฺขนฺธํ เอเกกวิหาเรน ปูเชสฺสามีติ
เอกทิวสเมว ฉนฺนวุติโกฏิธนํ วิสชฺเชตฺวา อมจฺเจ อาณาเปสิ
เอถ ภเณ เอกเมกสฺมึ นคเร เอกเมกํ วิหารํ การาเปนฺตา
จตุราสีติยา นครสหสฺเสสุ จตุราสีติวิหารสหสฺสานิ การาเปถาติ
สยญฺจ อโสการาเม อโสกมหาวิหารตฺถาย กมฺมํ ปฏฺฐเปสิ ฯ
สงฺโฆ อินฺทคุตฺตตฺเถรนฺนาม มหิทฺธิยํ (๑) มหานุภาวํ ขีณาสวํ
นวกมฺมาธิฏฺฐายกํ อทาสิ ฯ เถโร ยํ ยํ น นิฏฺฐาติ ตํ
ตํ อตฺตโน อานุภาเวน นิฏฺฐาเปสิ ฯ เอวมฺปิ ตีหิ สํวจฺฉเรหิ
วิหารกมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

เอกทิวสเมว สพฺพนคเรหิ ปณฺณานิ อาคมึสุ ฯ อมจฺจา
รญฺโญ อาโรเจสุํ นิฏฺฐิตานิ เทว จตุราสีติวิหารสหสฺสานีติ ฯ
ราชา นคเร เภริญฺจาราเปสิ อิโต สตฺตนฺนํ ทิวสานํ อจฺจเยน
วิหารมโห ภวิสฺสติ สพฺเพ อฏฺฐ สีลงฺคานิ สมาทิยิตฺวา
# ๑. ม. มหิทฺธิกํ ฯ
อนฺโตนคเร พหินคเร จ วิหารมหํ ปฏิยาเทนฺตูติ ฯ ตโต
สตฺตนฺนํ ทิวสานํ อจฺจเยน สพฺพาลงฺการวิภูสิตาย อเนกสต-
สหสฺสสงฺขาย จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต ราชา เทวโลเก
อมรวติยา ราชธานิยา สิริโต อธิกตรสสฺสิริกํ วิย นครํ
กาตุกาเมน อุสฺสาหชาเตน มหาชเนน อลงฺกตปฏิยตฺตํ นครํ
อนุวิจรนฺโต วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ อฏฺฐาสิ ฯ
ตสฺมิญฺจ ขเณ สนฺนิปติตา อสีติ ภิกฺขุโกฏิโย อเหสุํ ฯ
ภิกฺขุนีนญฺจ ปน ฉนฺนวุติสตสหสฺสานิ ฯ ตตฺถ ขีณาสวภิกฺขูเยว
สตสหสฺสสงฺขา อเหสุํ ฯ เตสํ เอตทโหสิ สเจ ราชา อตฺตโน
อธิการํ อนวเสสํ ปสฺเสยฺย อติวิย พุทฺธสาสเน ปสีเทยฺยาติ
ตโต โลกวิวรณํ นาม ปาฏิหาริยํ อกํสุ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ราชา อโสการาเม ฐิโตว จตุทฺทิสา อนุวิโลเกนฺโต สมนฺตโต สมุทฺทปริยนฺตํ
ชมฺพุทีปํ ปสฺสติ จตุราสีติญฺจ วิหารสหสฺสานิ อุฬาราย วิหาร-
มหปูชาย วิโรจมานานิ ฯ โส ตํ วิภูตึ ปสฺสมาโน อุฬาเรน
ปีติปามุชฺเชน สมนฺนาคโต อตฺถิ ปน อญฺญสฺสปิ กสฺสจิ
เอวรูปํ ปีติปามุชฺชํ อุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ จินฺเตนฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ
ปุจฺฉิ ภนฺเต อมฺหากํ โลกนาถสฺส ทสพลสฺส สาสเน โก
มหาปริจฺจาคํ ปริจฺจชิ กสฺส ปริจฺจาโค มหนฺโตติ ฯ ภิกฺขุ-
สงฺโฆ โมคฺคลีปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส ภารํ อกาสิ ฯ เถโร อาห
มหาราช ทสพลสฺส สาสเน ปจฺจยทายโก นาม ตยา
สทิโส ธรมาเนปิ ตถาคเต น โกจิ อโหสิ ตเวว ปริจฺจาโค
มหาติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

ราชา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อุฬาเรน ปีติปามุชฺเชน
นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีโร หุตฺวา จินฺเตสิ นตฺถิ กิร มยา สทิโส
ปจฺจยทายโก มยฺหํ กิร ปริจฺจาโค มหา อหํ กิร เทยฺยธมฺเมน
สาสนํ ปคฺคณฺหามิ กึ ปนาหํ เอวํ สติ สาสนสฺส ทายาโท
โหมิ น โหมีติ ฯ ตโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉิ ภวามิ นุ โข อหํ
ภนฺเต สาสนสฺส ทายาโทติ ฯ
ตโต โมคฺคลีปุตฺตติสฺสตฺเถโร รญฺโญ อิทํ วจนํ สุตฺวา
ราชปุตฺตสฺส มหินฺทสฺส อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ สมฺปสฺสมาโน สเจ
อยํ ราชกุมาโร ปพฺพชิสฺสติ สาสนสฺส อติวิย วุฑฺฒิ ภวิสฺสตีติ
จินฺเตตฺวา ราชานํ เอตทโวจ น โข มหาราช เอตฺตาวตา
สาสนสฺส ทายาโท โหติ อปิจ โข ปจฺจยทายโกติ วา
อุปฏฺฐาโกติ วา สงฺขฺยํ คจฺฉติ โยปิ หิ มหาราช ปฐวิโต
ยาวพฺรหฺมโลกปริมาณํ ปจฺจยราสึ ทเทยฺย โสปิ สาสเน
ทายาโทติ สงฺขฺยํ น คจฺฉตีติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

อถ กถญฺจรหิ ภนฺเต
สาสนสฺส ทายาโท โหตีติ ฯ โย หิ โกจิ มหาราช อฑฺโฒ
วา ทลิทฺโท วา อตฺตโน โอรสํ ปุตฺตํ ปพฺพาเชติ อยํ
วุจฺจติ มหาราช ทายาโท สาสนสฺสาติ ฯ
เอวํ วุตฺเต อโสโก ธมฺมราชา อหํ กิร เอวรูปํ
ปริจฺจาคํ กตฺวาปิ เนว สาสนสฺส ทายาทภาวํ ปตฺโตติ สาสเน
ทายาทภาวํ ปฏฺฐยมาโน อิโต จิโตจ วิโลเกตฺวา อทฺทส
มหินฺทํ กุมารํ อวิทูเร ฐิตํ ฯ ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ กิญฺจาปิ
อหํ อิมํ กุมารํ ติสฺสกุมารสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปภูติ อุปรชฺเช
ฐเปตุกาโม อถโย อุปรชฺชโตปิ ปพฺพชฺชาว อุตฺตมาติ ฯ ตโต
กุมารํ อาห สกฺกสิ ตฺวํ ตาต ปพฺพชิตุนฺติ ฯ กุมาโร ปกติยาปิ
ติสฺสกุมารสฺส ปพฺพชิตกาลโต ปภูติ ปพฺพชิตุกาโมว รญฺโญ
วจนํ สุตฺวา อติวิย ปามุชฺชชาโต หุตฺวา อาห ปพฺพชามิ
เทว มํ ปพฺพาเชตฺวา ตุมฺเห สาสเน ทายาทา โหถาติ ฯ
เตน จ สมเยน ราชธีตา สงฺฆมิตฺตาปิ ตสฺมึเยว ฐาเน
ฐิตา โหติ ฯ ตสฺสาว สามิโก อคฺคิพฺรหฺมา นาม กุมาโร
อุปราเชน ติสฺสกุมาเรน สทฺธึ ปพฺพชิโต โหติ ฯ ราชา ตํ
ทิสฺวา อาห ตฺวมฺปิ อมฺม ปพฺพชิตุํ สกฺกสีติ ฯ สาธุ ตาต
สกฺโกมีติ ฯ ราชา ปุตฺตานํ มนํ ลภิตฺวา ปหฏฺฐจิตฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ
เอตทโวจ ภนฺเต อิเม ทารเก ปพฺพาเชตฺวา มํ สาสเน ทายาทํ
กโรถาติ ฯ สงฺโฆ รญฺโญ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา กุมารํ โมคฺคลี-
ปุตฺตติสฺสตฺเถเรน อุปชฺฌาเยน มหาเทวตฺเถเรน จ อาจริเยน
ปพฺพชาเปสิ (๑) มชฺฌนฺติกตฺเถเรน อาจริเยน อุปสมฺปาเทสิ ฯ
ตทา กิร กุมาโร ปริปุณฺณวีสติวสฺโส โหติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

โส ตสฺมึเยว อุปสมฺปทมณฺฑเล สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ ฯ
# ๑. ม. ปพฺพาเชสิ ฯ
สงฺฆมิตฺตายปิ ราชธีตาย อาจริยา อายุปาลิตฺเถรี นาม
อุปชฺฌายา ปน ธมฺมปาลิตฺเถรี นาม อโหสิ ฯ ตทา กิร
สงฺฆมิตฺตา อฏฺฐารสวสฺสา โหติ ฯ ตํ ปพฺพชิตมตฺตํ ตสฺมึเยว
สีมามณฺฑเล สิกฺขาย ปติฏฺฐเปสุํ ฯ อุภินฺนํ ปพฺพชิตกาเล ราชา
ฉวสฺสาภิเสโก โหติ ฯ
อถ มหินฺทตฺเถโร อุปสมฺปนฺนกาลโต ปภูติ อตฺตโน
อุปชฺฌายสฺเสว สนฺติเก ธมฺมญฺจ วินยญฺจ ปริยาปุณนฺโต เทฺวปิ
สงฺคีติโย อารุฬฺหํ ติปิฏกสงฺคหิตํ สาฏฺฐกถํ สพฺพํ เถรวาทํ
ติณฺณํ วสฺสานํ อพฺภนฺตเร อุคฺคเหตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส
อนฺเตวาสิกานํ สหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ ปาโมกฺโข อโหสิ ฯ ตทา
อโสโก ธมฺมราชา นววสฺสาภิเสโก โหติ ฯ

อรรถกถาบาลีฉบับสยามรัฐ

รญฺโญ ปน อฏฺฐวสฺสาภิเสกกาเลเยว โกนฺตปุตฺตติสฺสตฺเถโร
พฺยาธิปฏิกมฺมตฺถํ ภิกฺขาจารวตฺเตน อาหิณฺฑิตฺวา ปสตมตฺตํ
สปฺปึ อลภิตฺวา พฺยาธิพเลน ปริกฺขีณายุสงฺขาโร ภิกฺขุสงฺฆํ
อปฺปมาเทน โอวทิตฺวา อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา เตโชธาตุํ
สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิ ฯ ราชา ตํ ปวุตฺตึ สุตฺวา เถรสฺส
สกฺการํ กตฺวา มยิ นาม รชฺชํ กาเรนฺเต เอวํ ภิกฺขูนํ
ปจฺจยา ทุลฺลภาติ นครสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ โปกฺขรณิโย
กาเรตฺวา เภสชฺชสฺส ปูราเปตฺวา ทาเปสิ ฯ
# ๑. สี. กุนฺต… ฯ ๒. ม. อาหิณฺฑนฺโต ฯ
เตน กิร สมเยน ปาฏลิปุตฺตสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ จตฺตาริ
สตสหสฺสานิ สภายํ สตสหสฺสนฺติ ทิวเส ทิวเส ปญฺจ
สตสหสฺสานิ รญฺโญ อุปฺปชฺชนฺติ ฯ ตโต ราชา นิโคฺรธตฺเถรสฺส
เทวสิกํ สตสหสฺสํ วิสชฺเชสิ ฯ พุทฺธสฺส เจติเย คนฺธมาลาทีหิ
ปูชนตฺถาย สตสหสฺสํ ธมฺมสฺส สตสหสฺสํ ฯ ตํ ธมฺมธรานํ
พหุสฺสุตานํ จตุปฺปจฺจยตฺถาย อุปนียติ ฯ สงฺฆสฺส สตสหสฺสํ ฯ
จตูสุ ทฺวาเรสุ เภสชฺชตฺถํ สตสหสฺสํ ฯ เอวํ สาสเน อุฬาโร
ลาภสกฺกาโร นิพฺพตฺติ ฯ