ความหมายคำว่า “ภาษาเดิม” ในพระบัญญัติที่ว่า “เราอนุญาตให้เล่าเรียนพุทธวจนะตามภาษาเดิม”

...ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า มิฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะยกพระพุทธวจนะขึ้นโดยภาษาสันสกฤตดังนี้เล่า ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำของ พวกเธอนั่น ไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของชุมชนที่ยังไม่เลื่อมใส...ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงยกพุทธวจนะขึ้นโดยภาษาสันสกฤต รูปโดยกขึ้น ต้องอาบัติทุกกฏ เราอนุญาตให้เล่าเรียนพุทธวจนะตามภาษาเดิม

ความหมาย พระวินัยข้อนี้ คือ

  • พระพุทธเจ้า ไม่ได้มีข้อจำกัดด้านภาษาในการเรียนธรรม ผู้เขียนจึงยกเอาพระวินัยข้อนี้ประกอบใส่ในกระทู้ "ไม่เรียนบาลี ไม่รู้เนื้อความภาษิตของพระพุทธเจ้าจริงหรือ ?" เพื่อชี้ให้เข้าใจความหมายตามอัธยาศัยของผู้เขียนที่อยากสื่อ
  • คำว่า "ภาษาเดิม" ในที่นี้หมายถึง ภาษามคธ ภาษาบาลี แต่ไม่ได้หมายความว่าให้ยกแต่ภาษานี้เท่านั้น ต้องยกภาษาท้องถิ่นดั้งเดิมนั้น ๆ ด้วย เช่น อยู่ที่ไทย ภาษาถิ่นก็คือภาษาไทย เมื่อยกบาลีขึ้น ต้องแปลด้วย จึงจะถูกต้อง ไม่ใช่พูดแต่บาลี สวดแต่บาลี ถ้าไม่แปล มันเป็นไปไม่ได้ที่ผู้ฟังจะเข้าใจความหมาย พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่าเป็นการปฏิบัติผิด เพราะขัดกับเป้าหมายในการแสดงธรรม คือ ให้ผู้ฟังเข้าใจ

...ในการทรงแสดงพระธรรมเทศนาทั้ง ๒ อย่างนั้น มีข้อเปรียบเทียบดังต่อไปนี้ อุปมาเหมือนอาจารย์ผู้บรรยายไตรเพท รู้ภาษาถิ่น เมื่อพูดภาษาทมิฬ นักเรียนพวกใดเข้าใจความหมาย ก็จะบอกเขาเหล่านั้นด้วยภาษาทมิฬ แต่ถ้าพวกใดเข้าใจความหมายด้วยภาษาใดภาษาหนึ่งในจำนวนภาษาทั้งหลาย มีภาษาอันธกะ เป็นต้น ก็จะบอกเขาเหล่านั้นด้วยภาษานั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น มาณพน้อย (นักเรียน) เหล่านั้นได้อาศัยอาจารย์ผู้ฉลาด หลักแหลม จะเรียนศิลปะได้เร็วทีเดียว ฉันใด ในข้ออุปไมยนั้น ก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า พึงทราบว่าเหมือนอาจารย์ พระไตรปิฎกที่อยู่ในภาวะที่จะต้องทรงสอนเหมือนไตรเพทพระปรีชาฉลาดในสมมติ และปรมัตถ์ เหมือนความฉลาดในภาษาถิ่น...

ฉะนั้น พระพุทธเจ้าให้เรียนภาษาที่เข้าใจ และความจริงก็เป็นแบบนั้น เช่น คุณไปประเทศจีน คุณจะไปพูดภาษาไทยกับคนจีนไม่ได้ เช่นเดียวกัน คนจีนไปอเมริกา จะไปพูดภาษาจีนกับคนอเมริกันไม่ได้ ฉะนั้น การเผยแผ่ธรรมตามจุดประสงค์ที่ว่า ให้สัตว์โลกเข้าใจความหมาย ก็ต้องพูดภาษาถิ่นนั้น ๆ จึงจะเรียกว่า เป็นผู้ฉลาดในการเผยแผ่ธรรม เพื่อให้สัตว์โลกฟังเข้าใจและเป็นประโยชน์แก่สัตว์โลกมากที่สุด