บวชโดยธรรม เช่น ที่บวชให้พระอัญญาโกณฑัญญะ (เอหิภิกขุอุปสัมปทา) เพราะในครั้งนั้นยังไม่บัญญัติพระวินัย บวชโดยธรรม มีในยุคที่พระพุทธเจ้าไม่บัญญัติพระวินัย หรือ ในยุคที่พระพุทธเจ้าบัญญัติพระวินัย แต่ยังไม่บัญญัติ ก็บวชให้โดยธรรมก่อน เช่น เอหิภิกขุอุปสัมปทา และในยุคที่ยกพระวินัยออกแล้ว จะมีแต่บวชโดยธรรม ไม่มีบวชโดยวินัย เพราะยกออกแล้ว

บวชโดยธรรมก็บวชเป็นพระได้ ไม่ใช่ว่าต้องบวชโดยวินัยเท่านั้นจึงจะเป็นพระได้ แต่ถ้าพระวินัยมีอยู่ ต้องบวชโดยวินัยเท่านั้น บวชโดยธรรมไม่ได้ เช่น ในยุคที่พระพุทธเจ้าไม่บัญญัติพระวินัยก็บวชให้กันโดยธรรม คือ ผู้ที่จะบวชเอ่ยวาจาขอบวช และ ผู้บวช (อุปัชฌาย์) ก็บวชให้ได้เลย ไม่ได้มีพิธียุ่งยากอะไร

บวชโดยวินัยก็คือตามที่ได้บัญญัติพระวินัย ปัจจุบันนี้ก็คืออุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม